تيانشان تورابى   ›   جاڭالىقتار   ›   ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى

ۇلتتار ىنتىماعى گۇلى تيانشان باۋرايىندا قۇلپىرا اشىلدى

ءتىلشى ميھىرگۇل عوپۇر

12 - ايدىڭ 15 - كۇنى قىستاق تۇرعىندارى ۇگىت - لەكسيا تىڭداۋدا. سول كۇنى كۇشار اۋدانىنىڭ «40 جىل جايىلعان جەلكەن جۇڭحۋانىڭ 40 جىل گۇلدەنگەن داستانىن جازدى» دەگەن ارناۋلى تاقىرىپتا ۇگىت - لەكسيا جاساۋ گرۋپپاسى الاقارعا قالاشىعى بوسۇت قىستاعىنا كەلىپ، رەفورما جاساعاننان، ەسىك اشقاننان بەرگى جارىققا شىققان وراسان زور وزگەرىستەردى باياندادى.

  رەفورما جاساعان، ەسىك اشقان 40 جىل ۇزاق ساپاردى باستى، پارتيانىڭ ۇلت ساياساتىنىڭ شۇلەن شۇعىلاسىندا، پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ قامقورلىعى مەن قولداۋىندا جانە بۇكىل ەل حالقىنىڭ قالتقىسىز كومەكتەسۋىنىڭ ارقاسىندا، شينجياڭنىڭ بۇكىل ەلمەن بىردەي، قوعامدىق بەت - بەينەسىندە زور وزگەرىستەر تۋىلىپ، ءار ۇلت حالقىنىڭ تەڭ تۇرعىدا ىنتىماقتاسۋىنىڭ جاڭا جاعدايىن اشتى.

  پارتيا 18 - قۇرىلتايىنان بەرى، اۆتونوميالى رايوندىق پارتكوم ۇلتتار ىنتىماعى قىزمەتىنە ستراتەگيالىق جالپى جاعدايى تۇرعىسىنان وي جۇگىرتىپ جانە ونى جوسپارلاپ، ۇلتتار ىنتىماعى ءار ۇلت حالقىنىڭ جان تامىرى سىندى نەگىزگى ارقاۋدى مىقتى يگەرىپ، ۇلتتار ىنتىماعى، العاباسارلىعى ۇگىت تاربيەسىن كەڭ كولەمدى ورىستەتىپ، ۇلتتاردىڭ ۇلى ىنتىماعى تۋىن بيىك ۇستاپ، «ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى»، ۇلتتار ىنتىماعى بىرلەسكەن دوستىق قيمىلىن جانە «تۋىستاسۋ اپتالىعى» قيمىلىن ۇزدىكسىز ىشكەرىلەي ورىستەتىپ، ماركسيزمدىك «بەس كوزقاراس» تاربيەسىن كۇش سالا ورىستەتىپ، ءار ۇلت بۇقاراسىن «ءۇشتىڭ ءبىر - بىرىنەن ايرىلا الماۋى» يدەياسىن بەرىك ورناتىپ، «بەستى شىنايى مويىنداۋ» جانە جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن ۇزدىكسىز كۇشەيتۋگە باستاپ، ۇلتتار ىنتىماعىن شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ ساناسىنا تەرەڭ ۇيالاتىپ، زور تابىسقا قول جەتكىزدى.

  ۇلتتار ىنتىماعى ۇلى سۇيىسپەنشىلىگىن ىجداعاتتىلىقپەن ايگىلەدى

  شينجياڭدا ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ داڭقتى ءداستۇرى ۇزاققا جالعاسقان، جان جۇيەنى تەبىرەنتەتىن، جۇرت جۇرەگىنە جىلۋلىق باعىشتايتىن اڭگىمەلەر تيانشاننىڭ تۇستىگى مەن تەرىستىگىندە كەڭىنەن تارالعان: كۇشارداعى كەستەشى اپەكەلى - سىڭلىلەردىڭ باس شۋجي شي جينپيڭگە كەستەلى رامكا ۇسىنۋى، يوۋ لياڭيىڭنىڭ 10 نەشە جىل تالىقپاي ۇيعۇر باۋىرلاسىنىڭ كەدەيلىكتەن ارىلىپ اۋقاتتانۋىنا كومەكتەسۋى، «زامانىمىزداعى لەي فىڭ» اتالعان جۋاڭ شىحۋانىڭ ءار ۇلت بۇقاراسىن اۋرۋدان ايىقتىرۋى، «جۇڭگونى اسەرلەندىرگەن» 10 ادامنىڭ ءبىرى بولعان ءانيپا ءالىماحۇن اپايدىڭ كوپ ۇلتتان قۇرالعان 10 نەشە بالانى اسىراپ باعۋى...

  ولار شينجياڭنىڭ جەر - جەرىنەن كەلگەن، كەيبىرەۋى شيپاگەر، كەيبىرەۋى وقىتۋشى، كەيبىرەۋى نەگىزگى ساتى كادرى، كەيبىرەۋى ديقان... بىرىنەن كەيىن ءبىرى تولاسسىز جارىققا شىعىپ جاتقان ۇلتتار ىنتىماعى، العاباسارلىعىنداعى ۇلگىلەرىنىڭ يگى ىستەرى جان تەبىرەنتەدى، ولار ءار ۇلت حالقىنىڭ ىنتىماقتاسىپ، دوستاسىپ جاپا - ماشاقاتتى بىرگە باستان كەشىرگەن تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىگىن ايگىلەدى. جان - جۇيەنى تەبىرەنتەتىن ۇلتتار ىنتىماعى جونىندەگى اڭگىمەلەردىڭ بارلىعى شىنايى سۇيىسپەنشىلىك بولۋدان تىس، ودان دا ماڭىزدىسى، ول شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ ءبىر نيەتپەن قول ۇستاسا ىنتىماقتاسىپ، ءبىر ءۇيلى جانداي تۇرمىس كەشىرگەندىگىنىڭ ماداق جىرى بولىپ، «حانزۋ ۇلتى از ۇلتتاردان ايرىلا المايتىندىعىن، از ۇلتتار حانزۋ ۇلتىنان ايرىلا المايتىندىعىن، از ۇلتتار ءبىر - بىرىنەن ايرىلا المايتىندىعىن» دالەلدەدى.

  اۆتونوميالى رايون 1983 - جىلدان باستاپ ءار جىلدىڭ 5 - ايىن ۇلتتار ىنتىماعى تاربيە ايى ەتىپ بەلگىلەپ، ۇلتتار ىنتىماعى تاربيە قيمىلىن شوعىرلى ورىستەتىپ، ءار ۇلتتىڭ ۇلى ىنتىماعىنىڭ نەگىزىن ۇزدىكسىز بەكەمدەدى. «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ ۇلتتار ىنتىماعى، العاباسارلىعى قىزمەتى ەرەجەسىنىڭ» 2016 - جىلى 1 - ايدىڭ 1 - كۇنىنەن باستاپ رەسمي اتقارىلۋى ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ زاڭمەن جونگە سالۋ نەگىزىن بەكەمدەپ جانە دامىتىپ قانا قالماي، ول پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ شينجياڭدى جونگە سالۋ جالپى جوباسىن دايەكتىلەندىرۋدىڭ، تياناقتاندىرۋدىڭ، شينجياڭنىڭ قوعام ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىعىن جەبەۋدىڭ كەلەلى شاراسى بولدى.

  جاقىنعى جىلداردان بەرى، جەر - جەر، تاراۋلار الۋان ءتۇرلى باي مازمۇندى ۇلتتار ىنتىماعى ۇگىت تاربيەسىن جانە ۇلتتار ىنتىماعى، العاباسارلىعىنداعى وزات ورىن قۇرۋ قيمىلىن ىشكەرىلەي ورىستەتىپ، حالىق تۇرمىسىن قامتاماسىز ەتۋ مەن جاقسارتۋدى ۇلتتار ىنتىماعى قىزمەتىن ويداعىداي ىستەۋدىڭ شىعار ءتۇيىنى مەن تابان تىرەر تياناعى ەتۋگە تاباندى بولىپ، حالىققا تيىمدىلىك جاساۋ ينجەنەرياسىن كۇش سالا ىلگەرىلەتۋدىڭ ارقاسىندا، ءار ۇلت حالقى حالىققا تيىمدىلىك جاساۋدىڭ پايداسىن كورىپ، تابىس سەزىمى، باقىت سەزىمى ۇزدىكسىز ارتتى. ۇلتتار ىنتىماعىن جەبەۋگە قاتىستى ءبىر قىدىرۋ جاندى اماليات ارقىلى، ۇلتتار ىنتىماعى رايى اناعۇرلىم قويۋلادى، ءار ۇلت حالقىنىڭ ارالاسۋ، ىشتەسۋ، توعىسۋى بارىنشا تەرەڭدەپ، ءار ۇلت حالقىنىڭ پارتياعا العىس ايتۋ، پارتيانىڭ سوزىنە قۇلاق اسۋ، پارتياعا ىلەسۋدەگى سەنىمى مەن بەكىمى بارعان سايىن كۇشەيدى.

  ارالاسۋ، ىشتەسۋ، توعىسۋ بارىسىندا بىرىككەن كۇش ۇيىستىردى

  بيىل مەملەكەت مەرەكەسىندە، اۆتونوميالى رايوندىق ارحيۆ مەكەمەسى كەڭسەسىنىڭ قىزمەتكەرى سۇن حۇي تۋىسى ابدۇشكۇر تۇرسۇننىڭ ۇيىنە 5 - رەت كەلدى، تۋىسىنىڭ موتورلى كولىك جوندەۋ ورنىن جاڭادان اشىپ العاندىعىن، ايەلى توقىما زاۆودىندا جۇمىسشى بولعاندىعىن، ءال - اۋقاتى بارعان سايىن جاقسارعاندىعىن كورگەندە سۇن حۇي ەرەكشە ريزا بولدى جانە قۋاندى.

  ابدۇشكۇر يىڭسار اۋدانى سيتلا اۋىلى ايكول قىستاعىنىڭ تۇرعىنى. تۋىسىنا بارىپ - قايتقان سايىن، سۇن حۇي تۋىسىنىڭ ۇيىندە تۋىلىپ جاتقان «ۇلكەن وزگەرىستەردى» ۇنەمى كورەتىن دە، ىشتەي تۋىسى ءۇشىن قاتتى قۋاناتىن. قازىر ابدۇشكۇر بولاشاق تۇرمىسقا ابدەن سەنىمدى تۇردە: «پارتيا قاسىمىزعا وسىنداي جاقسى تۋىستى اكەلىپ بەرىپ، بىزگە شىنايى كومەكتەستى، ءبىز، ءسوز جوق، قاجىر - قايراتقا سۇيەنە وتىرىپ، كەدەيلىكتەن ارىلىپ، شالقىعان تۇرمىس كەشىرەتىن بولامىز» - دەدى ول.

  قازىر شينجياڭدا، ءار كۇنى كوپتەگەن كادرلار مەن جۇمىسشى - قىزمەتكەرلەر اۋىل - قىستاقتارعا، الەۋمەتتىك اۋماقتارعا بارىپ، ءار ۇلت تۋىستارمەن بىرگە تاماقتانىپ، بىرگە تۇرىپ، بىرگە ەڭبەك ەتىپ، بىرگە ۇيرەنۋدە. ءار رەت تۋىستار كەلەتىن كەزدە، قىستاقتاعى ءار ۇلت بۇقاراسى اسىعا كۇتسە، تۋىستار اتتانار ساتتە، اۋىلداستار قىستاق شەتىندە تۇرىپ قول بۇلعاپ قوش ايتىستى. «ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى» قيمىلىنىڭ ۇزدىكسىز تەرەڭدەۋىنە ىلەسە، شينجياڭداعى ءار ۇلت كادر - بۇقاراسىنىڭ بارىس - كەلىستە بولىپ، كوڭىل توعىستىرا سيلاسقان اسا تاماشا جاعدايى تيانشاننىڭ وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىندەگى كوز تارتار اسەم كورىنىسكە اينالدى.

  2016 - جىلى 10 - ايدىڭ 16 - كۇنى اۆتونوميالى رايون «ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى» قيمىلىن اتتانىسقا كەلتىرۋ جينالىسىن اشىپ، تۇتاس رايونىمىزدا «ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى» جانە ۇلتتار ىنتىماعى بىرلەسكەن دوستىق قيمىلىن ورىستەتتى. 2 جىلدان بەرى، تۇتاس رايوندا ءبىر ميلليون 110 مىڭنان استام كادر مەن قىزمەتكەر ءبىر ميلليون 680 مىڭنان استام ءار ۇلت نەگىزگى ساتى بۇقاراسىمەن جۇپ قۇراپ، تۋىس بولدى، ءار ۇلت كادرلار مەن قىزمەتكەرلەر نەگىزگى ساتىداعى بۇقارامەن بىرگە تاماقتانىپ، بىرگە تۇرىپ، بىرگە ەڭبەك ەتىپ، بىرگە ۇيرەنىپ، نەگىزگى ساتىداعى بۇقاراعا وندىرىستە كومەك بەرىپ، تۇرمىستا قامقورلىق جاساپ قارايلاسىپ، كوڭىل توعىستىرىپ، پىكىر الىسىپ، ەتەنە بولىپ، كەدەي وتباسىلارمەن جۇپ قۇراپ، تۋىس بولۋدا جاپپاي قامتۋدى جۇزەگە اسىرىپ، جالپى 11 ميلليوننان استام وتباسى رەت وتباسىلاردا قونىپ، 55 ميلليوننان استام وتباسى رەت بۇقارادان جاعداي ۇعىستى.

  ءار ۇلت پارتيالى كادرلار مەن نەگىزگى ساتى بۇقاراسى ءبىر تۇلعا بولىپ، ەتەنە جاقىنداسىپ، ءار ۇلت بۇقاراسىنا پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ قامقورلىعى مەن مەيىرىن اناعۇرلىم تەرەڭ سەزىندىرىپ، «ءۇش ءتۇرلى كۇشكە» قارسى تۇرىپ، وتاننىڭ تۇتاستىعى مەن ۇلتتار ىنتىماعىن قورعاۋ بەكىمىن اناعۇرلىم كۇشەيتە ءتۇستى، ىنتىماقتى دارىپتەپ، كىرىستىڭ ارتۋىن جەبەپ، دامۋ جولىن قاراستىرۋ تىلەگى بارعان سايىن كۇشەيىپ، بارعان سايىن سەنىمدى بولا ءتۇستى.

  ىنتىماقتى ومىرلەرىندەي قاستەرلەدى

  توحتىحان قۇربان جۇرتتىڭ بارلىعى بىلەتىن قۇربان تۇلىم اتايدىڭ قىزى. 2017 - جىلى جاڭا جىلدا باس شۋجي شي جينپيڭ توحتىحانعا حات قايتارىپ بىلاي دەدى: «سەندەردىڭ وتباسىلارىڭنىڭ قۇربان اتاي سياقتى، اۋىلداستارمەن بىرگە پارتيانى قىزۋ ءسۇيۋدىڭ، وتاندى قىزۋ ءسۇيۋدىڭ، جۇڭحۋا ۇلتى ۇلى شاڭىراعىن قىزۋ ءسۇيۋدىڭ ۇلگىسى بولىپ، ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ اناردىڭ دانىندەي تىعىز ۇيىسۋىن جەبەپ، پارتيانىڭ باسشىلىعىندا شينجياڭنىڭ اناعۇرلىم كوركەم كەلەشەگىن بىرگە جاراتۋلارىڭدى ءۇمىت ەتەمىن». شىنايى تىلەك، مەيىرلى سالەم، ىقىلاستى تاپسىرما باس شۋجيدىڭ قۇربان اتايدىڭ ۇرپاقتارىنا بەرگەن شىنايى تاپسىرماسى، ونان دا ماڭىزدىسى، بۇكىل شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنان كۇتەر تاماشا ءۇمىتى.

  ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ ومىرشەڭدىك كۇشى امالياتتا، قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسىنىڭ شىن نيەتپەن قورعاۋى مەن سانالى ارەكەتىندە.

  قۇتىبى اۋدانى قۇتىبي قالاشىعى شۋاڭچياۋ الەۋمەتتىك اۋماعىنىڭ 70 جاستان اسقان تۇرعىنى ۋاڭ گۇيجىننىڭ التۇنحان دەگەن ۇيعۇرشا ەسىمى بار، ونىڭ ماعىناسى «التىن جۇرەك» دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل ەسىم ۋاڭ گۇيجىننىڭ 30 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى ءار ۇلت بۇقاراسىنا ىستىق ىقىلاسپەن كومەكتەسكەندىگىنىڭ قۇرمەتىنە كەلگەن.

  ەڭ العاش جالعىز باس ۇيعۇر كارياعا كومەكتەسكەننەن باستاپ، قازىرگە دەيىن ۋاڭ گۇيجىن جۇزدەن استام ءار ۇلت قارتتارى مەن اۋىلدا قالعان بالالارعا تەگىن قارايلاستى. تاماعىن ىستەپ، كىرىن جۋىپ، ءۇيىن تازالاپ، ۋاڭ گۇيجىن قارتتارعا تۋعان قىزىنداي، بالالارعا تۋعان شەشەسىندەي كومەكتەستى.

  «حوتان لەي فىڭ اۆتوكولىك اترەتىنىڭ» ۇيىمداستىرۋشىسى ءانۋار ماڭسۋ تالاي جىلدان بەرى جەكە اۆتوكولىگىمەن قاجەتى تۇسكەن ادامداردى تەگىن جەتكىزىپ، «جەكە كولىگىن كوپتىڭ قاجەتىنە ىستەتكەن اعاي» دەگەن اتقا يە بولدى. ونىڭ اۆتوكولىگىندە جولاۋشىلاردىڭ العىسى تولتىرا جازىلعان 4 داپتەر بار. العىس الدىندا، ءانۋار جاي عانا: «مەن شاعىن اۆتوكولىگىممەن از عانا ءىس تىندىردىم»، - دەيدى.

  60 جىلدىڭ الدىنداعى قۇربان اتايدىڭ «ەسەكپەن بەيجيڭگە بارۋى» جونىندەگى اڭگىمە شەكارا وڭىردەگى از ۇلت بۇقاراسىنىڭ پارتيانى سۇيۋدەگى، وتاندى سۇيۋدەگى، ۇلتتار ىنتىماعىن قورعاۋداعى تاماشا حيكاياسى. 60 جىلدان كەيىنگى بۇگىنگى كۇندەرى، شينجياڭداعى 23 ميلليون ءار ۇلت پەرزەنتتەرى بايتاق دالانى مەيىرگە بولەگەن تەبىنمەن ۇلتتار ىنتىماعى گۇلىن سۋارىپ، ۇلتتار ىنتىماعىن كوز قاراشىعىنداي ايالاپ، ۇلتتار ىنتىماعىن ومىرلەرىندەي قاستەرلەپ، اناردىڭ دانىندەي تىعىز ۇيىسىپ، «ىنتىماق» ءسوزىن بىرتىندەپ ارەكەتتە ايگىلەپ، كوكەيگە ۇيالاتىپ، ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ قۇدىرەتتى قۋاتىن قوعام ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىقتى ىلگەرىلەتۋدىڭ تاسقىنداعان كۇشى ەتىپ ۇيىستىردى.

جاۋاپتى رەداكتور : سايراش تۇرارجان قىزى

ەسكەرتۋ:

تورابىمىزداعى مازمۇنداردىڭ مەنشىك ۇقىعى شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايوندىق حالىق ۇكىمەتى اقپارات كەڭسەسىنە ءتان، جاريالانعان مازمۇنداردى سىلتەمەسىز كوشىرۋگە بولمايدى. كوشىرىپ پايدالانۋعا تۋرا كەلگەندە، «تيانشان تورابى » الىنعانى انىق ەسكەرتىلۋى ءتيىس، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگى قۋزاستىرىلادى.

  • ادام مەن تابيعاتتىڭ جاراسىمدى داستانىن جازدى
  • قالاسى كوركەم، حالقى باي جاڭا كارتينانى كەستەلەدى
  • ءشول دالادان «جاسىل قورعان» تۇرعىزدى
  • ءشول دالا جاسىل جەلەك جامىلدى
بىزبەن بايلانىس جارناما قىزمەتى لەبىز قالدىرۋ ءبىز تۋرالى