تيانشان تورابى   ›   جاڭالىقتار   ›   ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى

ءجۇز جىلدىق ”قورجا“ اڭىزى ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ شىنايى ءمانىن ۇعىندىردى

  شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ تىلشىلەرى جاڭ شياۋلۇڭ، جاڭ شياۋچىڭ

  64 جاستاعى شارۋا لي حۇڭشيۋ − التاي قالالىق حالىقتىق مۇراجايدى قۇرۋشىلاردىڭ ءبىرى، ول قۇرعان سالت - سانا كورمەحاناسى «قورجانىڭ» ءجۇز جىلدىق اڭىزىن ەستەلىككە ساقتادى.

  «قورجا» − 19 − عاسىردىڭ ورتا شەنىندە، تىرشىلىك ءۇشىن سانشي، شانشي، گانسۋ وڭىرىنەن شينجياڭنىڭ التاي تاۋى ەتەگىنە قونىس اۋدارىپ كەلگەن 40 ءۇيلى حانزۋ شارۋالارىن مەڭزەيدى. سول كەزدەن باستاپ، ”قورجا“ لار قىران وزەنىنىڭ ەكى جاعالاۋىنداعى جازىقتا تۇراقتاپ، توعان قازىپ، سۋ جەتكىزىپ، كوكتەمدە ەگىن ەگىپ، كۇزدە ءونىمىن الدى.

  ”بۇل ارا بۇرىن جاپان ءتۇز بولاتىن، تەك مالشىلار كوشى - قون كەزىندە عانا مەزەتتىك باسىپ وتەتىن، ەشكىم ۇزاق ۋاقىت قونىستانعان ەمەس“، - دەپ لي حۇڭشيۋ تىلگە العان جاپان ءتۇز قازىرگى شارۋالار اۋلاسى قاز - قاتار ورنالاسقان التاي قالاسىنىڭ قىزىلتاس قالاشىعى ءوڭىرى. بۇل اۋلالاردىڭ سولتۇستىكتەگى اۋىل - قىستاقتاردا كوپ ۇشىرايتىن تۇرعىندار تۇراعىنان وزگەشەلىگى جوق، تىرشىلىك جانداناتىن شاقتا دا ءۇي توبەلەرىن ءالى قار قىمتاپ تۇر.

  لي حۇڭشيۋدىڭ ۇيىندە ءبىر پارشا رەڭسىز سۋرەت ءىلىنۋلى تۇر. 1954 - جىلى تۇسىرىلگەن بۇل سۋرەتتەگىلەر ونىڭ كۇيەۋىنىڭ اتاسى ساۋ گۋاڭيوۋ شاڭىراعىنداعى 25 ادام ەدى. ساۋ شاڭىراعى كونە ”قورجالار“، قالاشىقتاعى ۇلكەن شاڭىراق.

  چيڭحاي ولكەسىندە تۋعان لي حۇڭشيۋ 20 - عاسىردىڭ 70 - جىلدارى ساۋ شاڭىراعىنا كەلىن بولىپ تۇسكەن. سول كەزدەگى اۋىل - قىستاقتىڭ ”ايەل وتباسىنا قارايدى“ دەيتىن جۇمىس ءبولىسى بويىنشا، ونىڭ ساۋ شاڭىراعىنداعى جاسى كەلگەن اتاسىن كۇتىمدەۋى كەرەك بولدى. اتاسى ”قورجا“نىڭ وتكەن - كەتكەنىن اڭگىمەلەۋدى ۇناتاتىن، مايىن تامىزا ايتىلعان اسەرلى اڭگىمەلەر ۋىلجىعان جاس لي حۇڭشيۋدى سول ءبىر داۋىرگە باستاپ باراتىن.

  ”100 جىلدىڭ الدىندا، مالشىلاردىڭ ەگىنشىلەردى قالاي ۇستاز تۇتىپ ەگىنشىلىك تەحنيكاسىن ۇيرەنىپ، تىڭ يگەرىپ، اتىزعا ەگىن سالعاندىعىن؛ ەگىنشىلەردىڭ دە قوزى - لاق، بۇزاۋ ساتىپ اكەلىپ، مالشىلاردىڭ باعىمىنا تاپسىرعاندىعىن ءوز كوزىممەن كورگەندەي بولدىم. شاعىن دۇكەندەردەن گۋ - گۋ ۇندەر كوتەرىلىپ، سۋ تيىرمەندە تيىرمەن تاسى اينالىپ، ’قورجالار‘ تۇرعان جەرلەر تەز ارادا ءتورت توڭىرەكتىڭ ’ساۋدا ورتالىعى‘نا اينالىپ، ءبىر مەزەت گۇلدەنىپ - داۋرەندەدى“.

  الايدا جاڭا جۇڭگو قۇرىلۋدىڭ الدىندا، التاي ايماعى وڭىرىندەگى باندىلار قۇتىرىنىپ، جاعداي الاساپىران كۇيگە ءتۇسىپ، قورجالاردىڭ تاعدىرى دا ”بىردە الاي، بىردە بۇلاي“ بولدى.

  بالكىم قىزىقتى، بالكىم قاسىرەتتى حيكايالاردان، 20 نەشە جاستاعى لي حۇڭشيۋ ”قورجالار“دىڭ 100 جىلدى باستان كەشىرىپ بۇگىنگە جەتۋىندە، ءسوز جوق، وزىندىك ءومىر ءسۇرۋ جولى بار ەكەندىگىن وزىنە دە بەيمالىم تۇيسىكپەن اڭعاراتىن.

  ورتالاۋ مەكتەپتى دە وقىماعان وسى ءبىر اۋىل - قىستاق ايەلى ”اتىزدا تەكسەرۋ جۇرگىزگەندەي“، ”قورجالار“دى زەرتتەۋ وبيەكتى ەتىپ، باقىلاپ، زەردەلەي باستادى.

  ول ”قورجا“ شاڭىراعى مۇشەلەرىنىڭ 3 − 4 ۇلتتان قۇرام تاباتىن جايتتەردىڭ كەزدەسىپ تۇراتىندىعىن، ءار ۇيدە 2 − 3 ءتۇرلى ءتىل بىلەتىن ادامدى تابۋعا بولاتىندىعىن، ساۋ اتاي سەكىلدى كوپتەگەن وتباسىلارىنىڭ وزگە ۇلتتىڭ جەتىم بالالارىن اسىراپ العاندىعىن بايقادى. ۇلت ءوزارا ارالاسۋعا توسقاۋىل بولا المايدى، عۇرىپ - ادەت تە كوپشىلىكتىڭ توعىسۋىنا بوگەت بولا المايدى ەكەن.

  رەفورما جاساعاننان، ەسىك اشقاننان كەيىن، لي حۇڭشيۋ بىرنەشە ”ەلەۋلىءىس“ ىستەدى: ول قالاشىقتاعى بالاباقشانىڭ باستىقتىعىنا ۇسىنىس ەتىلدى، قالاعا بارىپ سىرتقى ساۋدامەن اينالىستى، قىستاقتا اسحانا دا اشتى، وسى بارىستا تالاي رەت شينجياڭنان تىسقى جەرلەرگە بارىپ، ەكسكۋرسيالاپ، ۇيرەنىپ، كوز اياسىن كەڭەيتتى.

  وسىمەن بىرگە، ”قورجا“نىڭ ”مازمۇنى“ مولىعا ءتۇستى. تيانجيننەن كەلگەن قولونەرشىلەر، شاڭحايلىق ساۋداگەرلەر، ۇيعۇر ناۋايلار، حۇيزۋ اسپازدار... سياقتى مىڭداعان ادام ”قورجالار“ سەكىلدى قىزىلتاس قالاشىعىندا ”تابان تىرەپ تامىر تارتتى“.

  2012 - جىلى ليحۇڭشيۋ كۇيەۋىنىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان، تاعى ءبىر تىڭ ءىستى باستادى، − ول بايىرعى زاتتاردى جيناپ، ”قورجالار“دىڭ عاسىرلىق تۇرمىسى مەن تاريحىن دا كوز الدىعا قايتا ەلەستەتتى. حانزۋلار كەرەكسىز ەتكەن ەر - توقىم، قازاقتاردىڭ بۇزىلىپ قالعان ۇرشىعى سياقتى دۇنيەلەردى ول مۇقيات جيا باستادى.

  قالاشىقتىڭ ماڭايىندا تۇراتىن قالالىقتاردان تارتىپ، 1000شاقىرىم شالعايداعى ىشكى ولكەلەردەن كەلەتىن ساياحاتشىلارعا دەيىن تاڭداي قاعىسىپ، وتانىمىزدىڭ ەڭ باتىس بولىگىندەگى شينجياڭدا دا ”گۋاندۇڭعا كىرۋ“، ”شيكوۋعا ساپار“ داعىداي قيان - كەسكى اڭگىمەلەردىڭ بولعاندىعىن بايقادى.

  كورمەحاناعا ساقتالعان زاتتاردى ويداعىداي قورعاۋ جانە جالعاستىرۋ ءۇشىن، قالاشىق ۇكىمەت 200 مىڭ يۋان قارجى جۇمساپ، قالاشىقتىڭ ورتالىعىنان جاڭا كورمەحانا سالدى، كونە بۇيىمدارىن ىرىقتىلىقپەن اتايتىن شارۋالار ءتىپتى دە كوبەيدى. كورمەحانا جىل بويى اقسىز اشىلادى. لي حۇڭشيۋ كورمەحانانىڭ باسقارۋشىسى ءارى ءتۇسىندىرۋشى مىندەتىن ءوزى ارقالادى.

  2017 - جىلى كورمەحانانىڭ كۇندەلىك قاراجاتىن ارتتىرۋ، كورشى - قولاڭدارىن كىرىستى ارتتىرىپ، اۋقاتتانۋعا باستاۋ ءۇشىن، لي حۇڭشيۋ كونە كاسىبىن قايتا قولىنا الىپ، كورشى - قولاڭدارىن ۇيىمداستىرىپ شارۋالار شاتتىعى ساياجايىن اشا باستادى، كورشىلەر بۇعان جابال ءۇن قوسىپ، ءوز اۋلالارىن وزگەرتىپ سالىپ، اشەكەيلەپ، ءتۇرلى ۇلگىدەگى قونالقا ۇيلەردى سالدى.

  ”قورجالار“دىڭ تىرشىلىك تىرەگى نەدە؟ ”مەيىرىمدىلىك، تەڭ يگىلىكتەنۋ، ءوزارا كومەكتەسۋ ’قورجالار‘دىڭ تىرشىلىك ەتۋدەن قورتقان اقىل - پاراساتى، ايتا بەرسەڭىز ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ شىنايى ءمانى“، - دەدى لي حۇڭشيۋ.

 (شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 3 - ايدىڭ 3 - كۇنى ۇرىمجىدەن بەرگەن حابارى)

جاۋاپتى رەداكتور : سايراش تۇرارجان قىزى

ەسكەرتۋ:

تورابىمىزداعى مازمۇنداردىڭ مەنشىك ۇقىعى شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايوندىق حالىق ۇكىمەتى اقپارات كەڭسەسىنە ءتان، جاريالانعان مازمۇنداردى سىلتەمەسىز كوشىرۋگە بولمايدى. كوشىرىپ پايدالانۋعا تۋرا كەلگەندە، «تيانشان تورابى » الىنعانى انىق ەسكەرتىلۋى ءتيىس، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگى قۋزاستىرىلادى.

  • ادام مەن تابيعاتتىڭ جاراسىمدى داستانىن جازدى
  • قالاسى كوركەم، حالقى باي جاڭا كارتينانى كەستەلەدى
  • ءشول دالادان «جاسىل قورعان» تۇرعىزدى
  • ءشول دالا جاسىل جەلەك جامىلدى
بىزبەن بايلانىس جارناما قىزمەتى لەبىز قالدىرۋ ءبىز تۋرالى