تيانشان تورى   ›   ۇيرەنۋ   ›   ماڭىزدى حۇجاتتار

شينجياڭنىڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ، ۇشقارىلىقتى الاستاۋ كۇرەسى جانە ادامدىق ۇقىقتى قامتاماسىزداندىرۋى

  (2019 - جىلى 3 - اي)

  جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ اقپارات كەڭسەسى

  مازمۇنى

   العى ءسوز

   ءبىرىنشى، شينجياڭ − جۇڭگو تەرريتورياسىنىڭ ايرىلماس ءبىر بولىگى

   ەكىنشى، لاڭكەستىكتىڭ، ۇشقارىلىقتىڭ شينجياڭداعى كەلۋ توركىنى

   ءۇشىنشى، زورلىقتى كۇش لاڭكەستىك جانە ءدىني ۇشقارى ارەكەتتەر ادامدىق ۇقىقتى اۋىر اياق استى ەتتى

   ءتورتىنشى، لاڭكەستىك پەن ۇشقارىلىققا زاڭ بويىنشا قاتاڭ سوققى بەرىلدى

   بەسىنشى، لاڭكەستىككە الدىن الۋ سيپاتتى قارسى تۇرۋدى ماڭداي الدى ورىنعا قويۋدان اۋىتقىمادى

   التىنشى، لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋدىڭ، ۇشقارىلىقتى الاستاۋدىڭ ءتيىمدى تاجىريبەسى توپتالدى

   جەتىنشى، لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋداعى حالىقارالىق اۋىس - تۇيىسكە جانە سەلبەستىككە بەلسەنە ات سالىستى

   سوڭعى ءسوز

العى ءسوز

  لاڭكەستىك − ادامزات قوعامىنىڭ ورتاق جاۋى، حالىقارالىق قوعام تىزە قوسا سوققى بەرەتىن وبيەكتى. لاڭكەس كۇشتەر زورلىقتى كۇش، ءبۇلدىرۋ، قورقىتۋ سەكىلدى تاسىلدەرمەن ادامدىق ۇقىقتى قالاعانىنشا اياق استى ەتىپ، جازىقسىز جاندارعا زيانكەستىك جاساپ، الەۋمەتتىك حاۋىپسىزدىككە قاتەر ءتوندىردى، قوعامدا ۇرەي تۋدىرىپ، دۇنيە ءجۇزىنىڭ بەيبىتشىلىگى مەن تىنىشتىعىنا اۋىر حاۋىپ ءتوندىردى. ۇشقارى يدەيانىڭ سىنالانىپ كىرۋى مەن ءورشۋى زورلىقتى كۇش لاڭكەستىك ارەكەتتەردىڭ تۋىلۋىنا مۇرىندىق بولدى، ادامداردىڭ ءتۇرلى ادامدىق ۇقىعىنا تىكە حاۋىپ ءتوندىردى. جۇڭگو ۇكىمەتى ءارقانداي فورماداعى لاڭكەستىككە، ۇشقارىلىققا قارسى تۇرادى، لاڭكەستىكتى، ۇشقارىلىقتى ۋاعىزدايتىن، لاڭكەستىك ارەكەتتەردى ۇيىمداستىرىپ، جوبالاپ اتقاراتىن، ازاماتتاردىڭ ادامدىق ۇقىعىنا قول سۇعاتىن ارەكەتتەرگە زاڭ بويىنشا قاتاڭ سوققى بەرەدى.

  ءبىر مەزگىل ۋاقىتتان بەرى جۇڭگونىڭ شينجياڭ ءوڭىرى ۇلتتىق بولشەكتەۋشى كۇشتەردىڭ، ءدىني ۇشقارى كۇشتەردىڭ، زورلىقتى كۇش لاڭكەستەردىڭ (تومەندە قىسقارتىلىپ ”ءۇش ءتۇرلى كۇش“ دەلىنەدى) قات - قابات ىقپالىنا ۇشىرادى، لاڭكەستىك شابۋىلدار ءجيى تۋىلىپ، ءار ۇلت حالقىنىڭ باس اماندىعىنا، مال - مۇلكىنىڭ حاۋىپسىزدىگىنە اسا زور زيان سالىپ، ادامزاتتىڭ ار - ۇجدانىن تابانعا تاپتادى. شينجياڭ لاڭكەستىكتىڭ، ۇشقارىلىقتىڭ ناقتى قاتەرىنە قاراتا باتىل شارا قولدانىپ، لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ جانە ۇشقارىلىقتى الاستاۋ كۇرەسىن زاڭ بويىنشا ورىستەتىپ، لاڭكەستىك ارەكەتتەر كوپ تۋىلعان، قايتا - قايتا تۋىلعان جاعدايدى ءونىمدى تەجەپ، ءار ۇلت حالىق بۇقاراسىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇقىعى، دامۋ ۇقىعى سەكىلدى نەگىزگى ۇقىعىن ەڭ جوعارى شەكتە قامتاماسىز ەتتى.

  جۇڭگو − سوتسياليستىك زاڭمەن باسقارىلاتىن مەملەكەت، ادامدىق ۇقىقتى قۇرمەتتەۋ جانە قامتاماسىزداندىرۋ − جۇڭگونىڭ نەگىزگى زاڭىنداعى پرينسيپ. جۇڭگو شينجياڭىنىڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ، ۇشقارىلىقتى الاستاۋ كۇرەسى − حالىقارالىق قوعامنىڭ لاڭكەستىككە قارسى كۇرەسىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى، ول بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ لاڭكەستىككە سوققى بەرۋ، نەگىزگى ادامدىق ۇقىقتى قورعاۋ باستى ماقساتىنا جانە پرينسيبىنە بۇكىلدەي ۇيلەسەدى.

  ءبىرىنشى، شينجياڭ جۇڭگو تەرريتورياسىنىڭ ايرىلماس ءبىر بولىگى

  شينجياڭ جۇڭگونىڭ باتىس سولتۇستىگىنە، ازيا - ەۆروپا ۇلى قۇرلىعىنىڭ قويناۋىنا ورنالاسقان، جەر اۋماعى ءبىر ميلليون 660 مىڭ شارشى كيلومەتردەن استام، موڭعۇليا، رەسەي، قازاقستان، قىرعىزستان، تاجىكستان، اۋعانستان، پاكيستان، ءۇندىستان سەكىلدى 8 مەملەكەتپەن ىرگەلەسەدى. شينجياڭ − ەجەلدەن كوپ ۇلت شوعىرلى قونىستانعان، كوپ ءتۇرلى مادەنيەت ءوزارا توعىسقان، كوپ ءدىن قاتار ءومىر سۇرگەن ءوڭىر، شىعىس - باتىس وركەنيەت اۋىس - ءتۇيىسىنىڭ ماڭىزدى وتكەلى، ايگىلى ”جىبەك جولى“ وسى ارادا بايىرعى جۇڭگو مەن دۇنيە ءجۇزىن ءوزارا بايلانىستىرعان. ۇزاق تاريحي بارىستا ءار ۇلت اۋىس - ءتۇيىس، بارىس - كەلىس جاساپ، ءوزارا توعىسىپ، بىرگە قونىستانىپ، بىرگە ۇيرەنىپ، بىرگە جۇمىس جۇرگىزىپ، بىرگە شاتتانىپ، تاتۋ - ءتاتتى ءومىر كەشىپ، ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ، جاراسىمدى دامىدى.

  شينجياڭ − ەجەلدەن بەرى جۇڭگونىڭ تەرريتورياسى. شينجياڭداعى تيانشاننىڭ وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىن قامتىعان بايتاق ءوڭىر ەرتەدە باتىس ءوڭىر دەپ اتالعان، ول چين اۋلەتىنە دەيىنگى زاماندا - اق ورتا جازىق وڭىرىمەن تىعىز قارىم - قاتىناس جاساپ وتىرعان. چين، حان سىندى بىرلىككە كەلگەن ەكى فەودالدىق پاتشالىقتىڭ قۇرىلۋىنا ساي، كوپ ۇلتتىڭ ۇلى بىرلىگى جۇڭگو تاريحىنىڭ دامۋىنداعى باستى جەلىگە اينالدى، شينجياڭ ءوڭىرى باستان - اياق جۇڭگونىڭ ءبىر تۇتاس كوپ ۇلتتى مەملەكەت جاعدايىندا دامىدى. زامانىمىزدان بۇرىنعى 60 - جىلى باتىس حان اۋلەتى شينجياڭ وڭىرىندە باتىس ءوڭىر باسقاقتىعىن قۇردى، ول شينجياڭ ءوڭىرىنىڭ جۇڭگو كارتاسىنا رەسمي ەنۋى بولىپ سانالادى. زامانىمىزدىڭ 123 - جىلى شىعىس حان اۋلەتى باتىس ءوڭىر باسقاقتىعىن باتىس ءوڭىر زۇرعاندىعى دەپ اتاپ، باتىس ءوڭىردى باسقارۋ بيلىگىن ۇزدىكسىز جۇرگىزدى. ءۇش پاتشالىق زامانىنداعى حان اۋلەتىنىڭ تۇزىمىنە مۇراگەرلىك ەتكەن ساۋلار بيلىگىندەگى ۋي اۋلەتى باتىس وڭىردە بەستىك - التىلىق الامانباسى تاعايىندادى. باتىس جين اۋلەتى باتىس وڭىردە باتىس ءوڭىر زۇرعاندىعى مەن بەستىك - التىلىق الامانباسى تاعايىنداپ، اسكەري - اكىمگەرلىك ىستەردى باسقاردى. سۇي ءداۋىرى ورتا جازىقتاعى ۇزاققا سوزىلعان بولەكتەنگەن جاعدايدى اياقتاتىپ، ايماق - اۋدان جۇيەسىنىڭ باتىس وڭىردەگى اۋماعىن كەڭەيتتى. تاڭ داۋىرىندە ورتالىق بيلىك باتىس ءوڭىردى باسقارۋىن بارىنشا كۇشەيتتى، ىلگەرىندى - كەيىندى انشي ۇلى باسقاقتىعى مەن بەسبالىق ۇلى باسقاقتىعىن قۇرىپ، تيانشان تاۋىنىڭ وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىن ءبىر تۇتاس باسقارۋىنا الدى. ۇدۇن حاندىعى ءوزىن تاڭ پاتشالارىنىڭ تۇقىم - جۇراعاتى ساناپ، تاڭ پاتشالارىنىڭ اۋلەت ەسىمى لي ءنامىن قولداندى. سۇڭ داۋىرىندە باتىس وڭىردەگى جەرگىلىكتى بيلىكتەر سۇڭ پاتشالىعىمەن تارتۋ - تارالعىلىق قاتىناسىن ساقتادى. بايىرعى گاۋچاڭ ۇيعۇرلارى كىندىك قاعاناتتى (سۇڭ پاتشالىعىن) ناعاشىمىز دەپ تانىپ، وزدەرىن باتىس دۋانداعى جيەن دەپ اتادى. قاراحان اۋلەتى سۇڭ پاتشالىعىنا تالاي مارتە ەلشى جىبەرىپ، تارتۋ ۇسىندى. يۋان داۋىرىندە بەسبالىق باس سارداربەك مەكەمەسى، دەلبەۋىلدىك مەكەمەسى سياقتىلار قۇرىلىپ، اسكەري - اكىمگەرلىك ىستەردى باسقارىپ، باتىس ءوڭىردى مەڭگەرۋ كۇشەيتىلدى. ميڭ داۋىرىندە ورتالىق بيلىك قۇمىل توقساۋىلدىعىن باتىس ءوڭىر ىستەرىن باسقارۋ قۇرىلىمى ەتتى. چيڭ داۋىرىندە چيڭ ۇكىمەتى جوڭعار بۇلىگىن تىنىشتاندىرىپ، جۇڭگونىڭ باتىس سولتۇستىك شەكاراسىن تۇراقتاندىردى. وسىدان كەيىن شينجياڭ وڭىرىندە اناعۇرلىم جۇيەلى جونگە سالۋ ساياساتى اتقارىلدى. 1762 - جىلى ىلە گەنەرالدىعى قۇرىلىپ، اسكەري جانە اكىمگەرلىك بىرىكتىرىلگەن الاماندىق جۇيە اتقارىلدى؛ 1884 - جىلى شينجياڭ ءوڭىرى ولكە بولىپ قۇرىلدى. 1949 - جىلى جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسى قۇرىلىپ، شينجياڭ بەيبىت ازات بولدى. 1955 - جىلى شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونى قۇرىلدى. جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ باسشىلىعىندا شينجياڭنىڭ ەكونوميكاسى مەن قوعامىنىڭ بەت - بەينەسىندە وراسان زور وزگەرىستەر تۋىلىپ، تاريحتاعى ەڭ جاقسى گۇلدەنىپ - كوركەيىپ، دامىعان داۋىرگە قادام تاستادى. شينجياڭ وڭىرىندە تاريحتا ءىشىنارا پاتشالىقتار، حاندىقتار ءومىر سۇرگەن، الايدا ولاردىڭ ءبارى دە جۇڭگو اۋماعىنداعى جەرگىلىكتى بيلىك فورماسى ەسەپتەلەدى، بارلىعى دا جۇڭگونىڭ ءبىر بولىگى، تاۋەلسىز مەملەكەت ەجەلدەن بولعان ەمەس. شينجياڭنىڭ جۇڭگو تەرريتورياسىنىڭ ايرىلماس ءبىر بولىگى ەكەنىنەن ەش ءشۇبالانۋعا بولمايدى.

  شينجياڭ ءوڭىرى − تاريحتان كوپ ۇلت شوعىرلى قونىستانعان ءوڭىر. اتامزاماننان قازىرگە دەيىن شينجياڭ وڭىرىندە كوپتەگەن ۇلتتار ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ۇلتتار ءجيى كوشىپ - قونىپ، بارىس - كەلىس جاساپ وتىردى. شينجياڭدى ەڭ ەرتە اشقاندار − چۇنچيۋ، جانگو داۋىرلەرىندە تيانشاننىڭ وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىندە جاساعان ساقتار، روۋجىلار، ۇيسىندەر، چياڭدار، كۇساندىقتار، اگنيلىقتار، ۇدۇندىقتار، شۋلىلىقتار (شۋرەكتىكتەر)، ساكالار، كروراندىقتار، چىشىلىقتار، ت.ب. چين، حان داۋىرلەرىندەگى عۇندار، حانزۋلار، چياڭدار؛ ۋي، جين، وڭتۇستىك - سولتۇستىك اۋلەتتەرى تۇسىنداعى سيانبي، روۋران، قاڭعا، ابدال (ەفتاليت)، تۇيعۇن؛ سۇي، تاڭ داۋىرىندەگى تۇرىك، ءتۇبىت، بايىرعى ۇيعۇر (حۇيحى)؛ سۇڭ، لياۋ جانە التىن اۋلەتى داۋىرىندەگى قىتان؛ يۋان، ميڭ، چيڭ داۋىرلەرىندەگى موڭعۇل، ءشۇرشىت، تاڭعۇت، قازاق، قىرعىز، مانجۇر، سىبە، داعۇر، حۇيزۋ، وزبەك، تاتار سىندى ۇلتتار. تۇرلىشە تاريحي مەزگىلدە شينجياڭ وڭىرىنە تۇرلىشە ۇلتتاردان قىرۋار ادامدار كەلىپ - كەتىپ وتىرعان، ولاردىڭ ءبارى شينجياڭدى بىرگە اشۋشىلار. 19 - عاسىردىڭ اياعىنا دەيىن ۇيعۇر، حانزۋ، قازاق، موڭعۇل، حۇيزۋ، قىرعىز، مانجۇر، سىبە، تاجىك، داعۇر، وزبەك، تاتار، ورىس سىندى 13 نەگىزگى ۇلت شينجياڭعا قونىستانىپ، ۇيعۇرلار كوپ ساندى ۇستاعان، كوپ ۇلت شوعىرلى قونىستانعان جاعداي قالىپتاستى. شينجياڭ ءوڭىرى − شينجياڭداعى ءار ۇلتتىڭ مەكەنى، اسىرەسە، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق مەكەنىنىڭ قۇرامداس بولىگى.

  ۇيعۇر ۇلتى ۇزاق ۋاقىت قونىس اۋدارۋ، ۇلتتاردىڭ توعىسۋى ارقىلى قالىپتاستى، ول تۇرىكتەردىڭ ۇرپاعى ەمەس. ۇيعۇرلاردىڭ اتا - بابالارىنىڭ نەگىزگى تۇلعاسى سۇي، تاڭ داۋىرلەرىندە موڭعۇل ۇستىرتىندە تۇرعان بايىرعى ۇيعۇرلار (حۇيحىلار). ولار ۋحۋ، ۋحى، يۋانحى، ۋيحى، حۇيحى سياقتى كوپ ءتۇرلى يەروگليفتەرمەن اۋدارىلعان. سول كەزدە تۇرىكتەردىڭ ەزگىسى مەن قۇلدانۋىنا قارسى تۇرۋ ءۇشىن، بايىرعى ۇيعۇرلار تەلەك تايپالارىنداعى بۇقىت، توڭرا سياقتى رۋلارمەن بىرىگىپ، بايىرعى ۇيعۇر تايپالىق وداعىن قۇردى. 744 - جىلى بايىرعى ۇيعۇر تايپالارىن بىرلىككە كەلتىرگەن اعامان كۇلىك بويلاعا تاڭ پاتشالىعى ءنام بەردى. 788 - جىلى بايىرعى ۇيعۇر بيلەۋشىسى تاڭ پاتشالىعىنا جولداعان داتناماسىندا ”بايىرعى ۇيعۇر“ ءسوزىنىڭ جازىلۋىن ”حۇيحۋ“ دەپ وزگەرتۋدى ءوتىندى. 840 - جىلى بايىرعى ۇيعۇر قاعاناتى تالقاندالدى، بايىرعى ۇيعۇرلاردىڭ (حۇيحۋلاردىڭ) ءبىر بولىگى ىشكى وڭىرلەرگە قونىس اۋدارىپ، حانزۋلارمەن توعىسۋدان سىرت، قالعاندارى ءۇش تارماققا ءبولىندى: ءبىر تارماعى تۇرپان ويپاتى مەن قازىرگى جەمسارى وڭىرىنە كوشىپ، بايىرعى گاۋچاڭ ۇيعۇر حاندىعىن قۇردى؛ ءبىر تارماعى حىشي دالىزىنە كوشىپ، جەرگىلىكتى ۇلتتارمەن اۋىس - ءتۇيىس جاساۋ، ءوزارا توعىسۋ ارقىلى يۇعۇر ۇلتىن قالىپتاستىردى؛ ءبىر تارماعى پاميردىڭ باتىسىنا اۋىپ، ورتالىق ازيادان قازىرگى قاشقارعا دەيىنگى وڭىرگە تارالىپ، قارلىق، ياعما، ت. ب تايپالارمەن بىرلەسىپ قاراحان حاندىعىن قۇردى ءارى تۇرپان ويپاتىنداعى حانزۋلارمەن، تارىم ويپاتىنداعى اگنيلىقتارمەن، كۇساندىقتارمەن، ۇدۇندىقتارمەن، شۋلىلىقتارمەن توعىسىپ، تاياۋ زامانداعى ۇيعۇر ۇلتىنىڭ نەگىزگى تۇلعاسىن قۇرادى. يۋان داۋىرىندە ۇيعۇر ۇلتىنىڭ اتا - بابالارى حانزۋ تىلىندە ۋي - ۋ - ىر (畏兀儿) دەپ اتالدى. يۋان، ميڭ داۋىرلەرىندە شينجياڭ وڭىرىندەگى ءار ۇلت ونان ارى توعىسىپ، موڭعۇلدار، اسىرەسە، شاعاتاي ۇلىسىنداعى موڭعۇلدار نەگىزىنەن ۇيعۇرلارمەن توعىسا ءبىر تۇلعالانىپ، ۇيعۇرلارعا جاڭا قان بولىپ قوسىلدى. 1934 - جىلى شينجياڭ ولكەلىك ۇكىمەت بۇيرىق جاريالاپ، ”维吾尔“ دەگەن ءسوزدى حانزۋ تىلىندەگى ولشەمدى اتاۋ رەتىندە ءبىر تۇتاس قولدانۋدى ۇيعاردى، بۇل ءسىز بەن ءبىز ىنتىماعىمىزدى قورعايمىز دەگەن ماعىنانى ءبىلدىرىپ، تۇڭعىش رەت ”Uyghur“ اتاۋىنىڭ اسىلگى ءمانىن ءدال بەينەلەدى.

  شينجياڭ وڭىرىندەگى ءار ۇلتتىڭ مادەنيەتى − جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ ايرىلماس ءبىر بولىگى. چين اۋلەتىنە دەيىنگى زاماندا - اق شينجياڭ ءوڭىرى ورتا جازىق وڭىرىمەن تىعىز قارىم - قاتىناستا بولدى، ارحەولوگيالىق قازبالار شينجياڭنان شىققان اشەكەيلى قىش بۇيىمداردىڭ ورتا جازىق وڭىرىندەگى ياڭشاۋ مادەنيەتىنىڭ ىقپالىن قابىلداعانىن، حىناننىڭ ان - ياڭ دەگەن جەرىنەن اشىلعان شاڭ داۋىرىنە ءتان فۋحاۋ وباسىنان تابىلعان كومبەلەردە شينجياڭنىڭ حوتان قاس تاسىنان جاسالعان قىرۋار بۇيىمدار بار ەكەندىگىن راستادى. باتىس حان اۋلەتى شينجياڭ ءوڭىرىن بىرلىككە كەلتىرگەن سوڭ، حانزۋ ءتىلى باتىس وڭىردەگى جەرگىلىكتى جامبىلداردىڭ رەسمي ءىس قاعازدارىندا ورتاق قولدانىلاتىن تىلدەردىڭ بىرىنە اينالدى. ورتا جازىق ءوڭىرىنىڭ ەگىنشىلىك ءوندىرىس تەحنيكاسى، جول - جورالعى ءتۇزىمى، كىتاپتار، مۋزيكا - ءبي، ت. ب - لار شينجياڭ وڭىرىنە كەڭىنەن تارالدى. سونىمەن ءبىر ۋاقىتتا پيپا، چياڭ سىبىزعىسى سەكىلدى مۋزيكا اسپاپتارى شينجياڭ وڭىرىنەن نەمەسە شينجياڭ ءوڭىرى ارقىلى ورتا جازىق وڭىرىنە تارالىپ، ورتا جازىق مۋزيكاسىنا اسا زور ىقپال جاسادى. جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ اسىل قامباسىندا ۇيعۇردىڭ 12 مۇقامى، قازاقتىڭ ايتىس ونەرى، قىرعىزدىڭ ”ماناس“ ەپوسى، موڭعۇلدىڭ ”جاڭعىر“ ەپوسى سىندى ءار ۇلتتىڭ مادەنيەت جاۋھارى قامتىلدى. شينجياڭ وڭىرىندەگى مادەنيەتتىڭ ءىسلام مادەنيەتىنىڭ ىقپالىنا ۇشىراعانىن تەرىسكە شىعارمايمىز، الايدا بۇل شينجياڭ وڭىرىندەگى مادەنيەتتىڭ جۇڭحۋا وركەنيەتىنە ءتان ەرەكشەلىگى مەن بەتالىسىن وزگەرتە العانى جوق، شينجياڭ ءوڭىرى مادەنيەتىنىڭ جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ ءبىر بولىگى بولۋى سىندى وبيەكتيۆ شىندىقتى دا وزگەرتە العانى جوق. جۇڭحۋا مادەنيەتىن شىنايى مويىنداۋدى كۇشەيتۋ − شينجياڭداعى ءار ۇلت مادەنيەتىنىڭ گۇلدەنىپ - دامۋىنىڭ جانى، جۇڭحۋا مادەنيەتىن سۇيىسپەنشىلىك سۇيەنىشى، كوڭىل تىرەگى، رۋحاني مەكەنى ەتكەندە عانا، شينجياڭداعى ءار ۇلت مادەنيەتىنىڭ گۇلدەنىپ - دامۋىن جەبەۋگە بولادى.

  شينجياڭ ءوڭىرى − ەجەلدەن كوپ ءدىن قاتار ءومىر سۇرگەن ءوڭىر. العاشقى قوعامدا شينجياڭ وڭىرىندەگى تۇرعىنداردا العاشقى ءدىني كوزقاراس پايدا بولىپ، بىرتە - بىرتە شامان ءدىنى قالىپتاستى. زامانىمىزدان بۇرىنعى 4 - عاسىردان ىلگەرى شينجياڭدا العاشقى دىندەر تارالدى. زامانىمىزدان بۇرىنعى 4 - عاسىردان باستاپ شىعىس پەن باتىستا كەڭىنەن تارالعان دىندەر جىبەك جولى ارقىلى شينجياڭ وڭىرىنە ۇزدىك - سوزدىق ەندى، زاراتۋشترا ءدىنى ەڭ الدىمەن تارالدى. شامامەن زامانىمىزدان بۇرىنعى 1 - عاسىردا بۋددا ءدىنى شينجياڭ وڭىرىنە تارالىپ، بىرتە - بىرتە جەتەكشى ورىنداعى دىنگە اينالىپ، بۋددا ءدىنىن نەگىز ەتكەن كوپ ءدىن قاتار ءومىر ءسۇرۋ جاعدايى قالىپتاستى، ىلگەرىندى - كەيىندى ۇدۇن، شۋلى، كۇسان، گاۋچاڭ سەكىلدى ايگىلى بۋددا ءدىنى ورتالىقتارى قالىپتاستى. زامانىمىزدىڭ 4 - عاسىرىنان 10 - عاسىرىنا دەيىنگى ارالىق بۋددا ءدىنىنىڭ تولىسقان ءداۋىرى سانالادى. وسى مەزگىلدە زاراتۋشترا ءدىنى شينجياڭنىڭ جەر - جەرىنە تارالدى. تۇرپان وڭىرىنە وتە - موتە كەڭ تارالدى. داۋجياۋ ءدىنى 5 - عاسىردىڭ الدى - ارتىندا شينجياڭعا كىرىپ، باستىسى تۇرپان، قۇمىلداردا كەڭ تارالدى، ول چيڭ داۋىرىندە شينجياڭنىڭ كوپشىلىك وڭىرىنە تارالدى جانە ءبىر مەزەت وركەندەدى. مانيحەي ءدىنى مەن نەستوريان ءدىنى (حريستيان ءدىنىنىڭ ءبىر سەكتاسى) 6 - عاسىردا ىركەس - تىركەس شينجياڭعا تارالدى. 10 - عاسىردان 14 - عاسىرعا دەيىن نەستوريان ءدىنى بايىرعى ۇيعۇر سياقتى ەتنوستاردىڭ ۇستانۋىنا ساي بىرتىندەپ وركەندەدى. 9 - عاسىردىڭ سوڭى مەن 10 - عاسىردىڭ باسىندا ءىسلام ءدىنى شينجياڭنىڭ وڭتۇستىگىنە تارالدى، شينجياڭداعى بۇرىنعى ءدىن جاعدايىندا تاعى دا وزگەرىس بولدى. قاراحان اۋلەتى ءىسلام ءدىنىن قابىلداعان سوڭ، 10 - عاسىردىڭ ورتا شەنىندە بۋددالىق ۇدۇن ەلىنە 40 نەشە جىل ءدىني سوعىس اشىپ، 11 - عاسىردىڭ باسىندا ۇدۇندى جويىپ، ءىسلام ءدىنىن وسى وڭىرگە كۇشپەن جالپىلاستىردى، سونىمەن وڭتۇستىك شينجياڭدا ءىسلام ءدىنىن نەگىز ەتكەن، سولتۇستىك شينجياڭدا بۋددا ءدىنىن نەگىز ەتكەن، ءىسلام ءدىنى مەن بۋددا ءدىنى قاتار ءومىر سۇرگەن جاعداي قالىپتاستى. 14 - عاسىردىڭ ورتا شەنىندە شىعىس شاعاتاي حاندىعىنىڭ بيلەۋشىلەرى سوعىس سىندى قاتال تاسىلدەرمەن ءىسلام ءدىنىن تارىم ويپاتىنىڭ سولتۇستىك جيەگىنە، تۇرپان ويپاتى مەن قۇمىل وڭىرىنە تاراتتى. 16 - عاسىردىڭ باسىندا شينجياڭ وڭىرىندە ءىسلام ءدىنىن نەگىز ەتكەن، كوپ ءدىن قاتار ءومىر سۇرگەن جاعداي قالىپتاستى. 18 - عاسىردان باستاپ حريستيان، كاتوليك، پراۆوسلاۆيە دىندەرى ىركەس - تىركەس شينجياڭعا ەندى. ءىسلام ءدىنىن نەگىز ەتكەن، كوپ ءدىن قاتار ءومىر سۇرگەن جاعداي قازىرگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. مىنە مۇنان ءبىر نەمەسە ەكى ءدىندى نەگىز ەتۋ، كوپ ءدىن قاتار ءومىر ءسۇرۋ شينجياڭنىڭ ءدىن جاعدايىنداعى تاريحي ەرەكشەلىك، ءوزارا توعىسۋ، بىرگە ءومىر ءسۇرۋ شينجياڭداعى دىندەر قاتىناسىنىڭ نەگىزگى اعىنى ەكەنىن كورە الامىز. ءىسلام ءدىنى ۇيعۇر سەكىلدى ۇلتتار تۋادا سەنىپ كەلە جاتقان ءدىن ەمەس، بىردەن - ءبىر سەنگەن ءدىنى دە ەمەس. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءبىرسىپىرا بۇقارا دىنگە سەنبەيدى نەمەسە وزگە دىندەرگە سەنەدى.

  ەكىنشى، لاڭكەستىكتىڭ، ۇشقارىلىقتىڭ شينجياڭداعى كەلۋ توركىنى

  بولشەكتەۋشىلىك − شينجياڭداعى لاڭكەستىكتىڭ، ۇشقارىلىقتىڭ وشاعى. ۇزاق ۋاقىتتان بەرى لاڭكەس كۇشتەر مەن ۇشقارى كۇشتەر شينجياڭ تاريحىن قالاعانىنشا بۇرمالاپ، ويدان قۇراستىرىپ، وزگەرتىپ، ۇلتتار اراسىنداعى مادەنيەت ايىرماشىلىعىن اسىرەلەپ، ۇلتتىق كىربەڭدىككە، وشپەندىلىككە جەلىكتىرىپ، ءدىني ۇشقارىلىقتى ۋاعىزداپ، بولشەكتەۋ ارەكەتىنە جانىن سالا اۋقىم قالىپتاستىردى.

  19 - عاسىردىڭ سوڭى مەن 20 - عاسىردىڭ باسىندا شەكارا ءىشى - سىرتىنداعى قاعىنعان بولشەكتەۋشى ەلەمەنتتەر مەن ءدىني ۇشقارى ەلەمەنتتەر كانىگى وتارشىلدار ويدان قۇراستىرعان اتالمىش ”پانتۇركيزم“، ”ءپانىسلاميزم“ پاتۋالارىنان پايدالانىپ، شينجياڭنىڭ بىردەن - ءبىر ”قوجايىنى“ ۇيعۇرلار، شينجياڭداعى ءار ۇلتتىڭ مادەنيەتى جۇڭحۋا مادەنيەتى ەمەس، ءىسلام ءدىنى − شينجياڭ وڭىرىندەگى ءار ۇلتتىڭ بىردەن - ءبىر سەنىپ كەلە جاتقان ءدىنى، ت. ب دەپ كۇپيدى؛ تۇرىك تىلدەس جانە ءىسلام دىنىنە سەنەتىن بارلىق ۇلتتاردى بىرلەسىپ، ”ساياسي مەن ءدىن بىرلىككە كەلگەن“ مەملەكەت بولىپ قۇرالىپ، ”شىعىس تۇركستان“ مەملەكەتىن قۇرۋعا جەلىكتىردى؛ جۇڭگوداعى ءار ۇلتتىڭ ۇلى وتاندى بىرگە قۇرعان تاريحىن تەرىسكە شىعارىپ، ”تۇرىك ۇلتىنان باسقا ۇلتتاردىڭ بارلىعىنا قارسى تۇرۋ“، ”كاۋىرلەردى“ جويۋ كەرەك دەپ داۋرىقتى.

  20 - عاسىردىڭ باسىنان 40 - جىلداردىڭ سوڭىنا دەيىن ”شىعىس تۇركستانشىل“ كۇشتەر شينجياڭدى بولشەكتەۋ جانە شەڭگەلىنە الۋ، اتالمىش ”شىعىس تۇركستان“ مەملەكەتىن قۇرۋ ماقساتىنا جەتۋ ءۇشىن، ”پانتۇركيزم “دى، ”ءپانىسلاميزم“ دى جانىن سالا تاراتىپ، زورلىقتى كۇش لاڭكەستىكتى ۋاعىزداپ، ءبىرسىپىرا بولشەكتەۋ ارەكەتتەرىن ۇيىمداستىردى، جوبالادى. 1915 - جىلى بولشەكتەۋشى ەلەمەنت ءماسعۇت ىلەگە قايتىپ كەلىپ، مەكتەپ اشىپ، وقۋشىلارعا بولشەكتەۋ يدەياسىن اشىقتان - اشىق تاراتتى. 1933 - جىلى 11 - ايدىڭ 12 - كۇنى مۇحاممەت ءيمىن باستاعان ”شىعىس تۇركستانشىل“ بولشەكتەۋشى كۇشتەر اتالمىش ”شىعىس تۇركستان ءىسلام رەسپۋبليكاسىن“ قۇرىپ، شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ قارسىلىعىنا ۇشىرادى، وسى بىلىق 3 ايعا جەتپەي ۇشتى - كۇيدى جوق بولدى. 1944 - جىلى 11 - ايدىڭ 12 - كۇنى ءاليحان تورە باستاعان ”شىعىس تۇركستانشىل“ بولشەكتەۋشى كۇشتەر اتالمىش ”شىعىس تۇركستان رەسپۋبليكاسىن“ قۇردى، ءبىر جىلدان ارتىعىراق ۋاقىتتا ونىڭ دا كۇلى كوككە ۇشتى. وسىدان كەيىن الۋان ءتۇرلى بولشەكتەۋشى ۇيىمدار مەن بولشەكتەۋشى ەلەمەنتتەر ”شىعىس تۇركستان“ دى جالاۋ ەتىپ، اۋدارۋ، بولشەكتەۋ ارەكەتتەرىمەن شۇعىلدانىپ، اتالمىش ”شىعىس تۇركستان“ مەملەكەتىن قۇرۋعا ۇرىندى.

  1949 - جىلى جاڭا جۇڭگو قۇرىلعاننان سوڭ، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ باسشىلىعىندا شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقى جۇدىرىقتاي جۇمىلا كۇرەس جاساپ، كورىكتى مەكەندى بىرگە كوركەيتىپ، قوعامدى ورنىقتىرىپ، ەكونوميكانى دامىتىپ، حالىق تۇرمىسىن جاقسارتتى. الايدا ”شىعىس تۇركستانشىل“ كۇشتەر جەڭىلىسىنە مويىنسال بولماي، حالىقاراداعى جۇڭگوعا قارسى كۇشتەردىڭ قولداۋىمەن ءتۇرلى بولشەكتەۋ، ءبۇلدىرۋ ارەكەتتەرىن ءتاسىل تالعاماي ۇيىمداستىردى، جوبالادى، اتقاردى. 20 - عاسىردىڭ 50 - جىلدارىنىڭ باسىندا بولشەكتەۋشى ەلەمەنتتەر شينجياڭدا تالاي رەت دۇربەلەڭ تۋدىردى، ولار ”ۇيعۇرلار جۇلدىز - اي تۋىن كوتەرىپ ىنتىماقتاسىپ“ ”ءىسلام رەسپۋبليكاسىن قۇرۋى كەرەك“ دەپ ۇران كوتەردى. 60 - جىلداردا ىلگەرىندى - كەيىندى ”ىلە - تارباعاتاي وقيعاسى“، ”شىعىس تۇركستان حالىقتىق توڭكەرىس پارتياسى“ نىڭ بۇلىگى، وڭتۇستىك شينجياڭ احۇنوۆ توبىنىڭ قارۋلى بۇلىگى تۋدى. 70 - جىلداردىڭ سوڭى مەن 80 - جىلداردىڭ باسىندا ءدىني ۇشقارىلىق شينجياڭعا بىرتىندەپ سىنالاپ كىردى. 80 - جىلداردان كەيىن ءدىني ۇشقارىلىق پەن لاڭكەستىك ءبىر اپاننىڭ بورىسىندەي ۇلىپ تابىسىپ، لاڭ سالىپ، شۇرقان شىعارىپ، شينجياڭنىڭ ورنىقتىلىعى مەن حاۋىپسىزدىگىنە اۋىر قاتەر توندىرەتىن پاسىق اعىمعا اينالدى.

  20 - عاسىردىڭ 90 - جىلدارىنان، اسىرەسە، امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى ”11 - قىركۇيەك“ وقيعاسىنان كەيىن، حالىقارالىق جاعدايداعى وزگەرىستىڭ جانە لاڭكەستىكتىڭ، ۇشقارىلىقتىڭ كۇللى الەمدە ءورشۋىنىڭ ىقپالىمەن، شەكارا ءىشى - سىرتىنداعى ”شىعىس تۇركستانشىل“ كۇشتەر ءوزارا استاسۋىن كۇشەيتىپ، ”عازاۋات“ ارقىلى ”شىعىس تۇركستان“ مەملەكەتىن قۇرامىز دەپ داۋرىقتى. ولار ۇلتتى، ءدىندى جەلەۋ ەتىپ، بۇقارانىڭ ۇلت، ءدىن جونىندەگى قاراپايىم سۇيىسپەنشىلىگىنەن پايدالانىپ، ولاردى ءدىني قىزبالىققا جەلىكتىرىپ، ءدىني ۇشقارى يدەيانى قۇتىرىنا تاراتىپ، بۇقارانى الجاستىرىپ، جەلىكتىرىپ، زورلىقتى كۇش لاڭكەستىك ارەكەتتەرىن جۇرگىزىپ، ءىشىنارا ادامداردى زاڭعا قايشى قىلمىس جولىنا ءتۇسىردى. ولار ”عازاۋات جۇرگىزىپ، ءدىن جولىنا ءوزىن اتاعاندار ۇجىماققا كىرەدى“ دەپ قۇتىرىنا ۋاعىزداپ، كەيبىر ادامداردى وزدەرىنىڭ رۋحىمەن بۇكىلدەي تىزگىندەلەتىن ۇشقارى ەلەمەنتكە، لاڭكەس ەلەمەنتكە، ءتىپتى ادام ولتىرگەنىنە قىمسىنبايتىن قۇبىجىققا اينالدىردى.

  ءدىني ۇشقارىلىق ءىسلام ءدىنىنىڭ جالاۋىن كوتەرگەنىمەن، الايدا ءدىن قاعيدالارىنا بۇكىلدەي قايشىلىق جاسادى، ول ءىسلام دىنىنە جات. ۇزاق ۋاقىتتان بەرى ولار ۇشقارى يدەيانى دىنمەن، دىنگە سەنەتىن بۇقارامەن، قوعامدىق تۇرمىسپەن ماتاستىرىپ، بۇقارانى ”اللادان باسقا ەشقانداي ادامعا باعىنباۋ“عا جەلىكتىرىپ، دىنگە سەنەتىن بۇقارانى ۇكىمەتتىڭ باسقارۋىنا قارسى شىعۋعا ايتاقتادى؛ ۇشقارى تاسىلگە باعىنباعانداردى كاۋىر، ءدىن ساتقىنى، ۇلت ازعىنى دەپ داۋرىقتى، دىنگە سەنبەيتىن بۇقارانى، پارتيالى كادرلاردى، وتانشىل ءدىني قايراتكەرلەردى بالاعاتتاۋعا، قاقپايلاۋعا، وقشاۋلاۋعا جەلىكتىردى؛ بارلىق زايىرلى مادەنيەتتى تەرىسكە شىعارىپ، قاقپايلاپ، تەلە باعدارلامالارىن كورۋگە، راديو تىڭداۋعا، گازەت - جۋرنال وقۋعا بولمايدى دەپ جار سالدى، ولىمدە جىلاۋعا، تويدا كۇلۋگە بولمايدى دەپ كۇش كورسەتىپ، ادامداردىڭ ءان ايتىپ، ءبي بيلەۋىنە تيىم سالدى، ايەلدەردى بەت پەردە تاعىپ، بۋرقا كيۋگە قىسادى؛ ”حالال“ ۇعىمىن جالپىلاپ، ازىق - تۇلىك قانا ەمەس، ءدارى - دارمەك، ەڭلىك بۇيىمدار، كيىم - كەشەك، ت. ب زاتتاردىڭ بارلىعىنا ”حالال“ ماركاسىن جاپسىردى؛ شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقى بىرگە جاراتقان مىڭ بوياۋلى، الۋان ءتۇرلى شۇعىلالى ءداستۇرلى مادەنيەتتى كاپەرىنە الماي، جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ شينجياڭداعى ءار ۇلت مادەنيەتىمەن اراداعى بايلانىسىن ۇزۋگە ۇرىندى. مۇنىڭ بارلىعى − وسى زامانعى وركەنيەتتى تەرىستەۋ، ادامزاتتىڭ العاباسارلىعىن ءبۇلدىرۋ، ازاماتتاردىڭ ادامدىق ۇقىعىنا دورەكىلىكپەن كيلىگۋ بولىپ تابىلادى.

  ءۇشىنشى، زورلىقتى كۇش لاڭكەستىك جانە ءدىني ۇشقارى ارەكەتتەر ادامدىق ۇقىقتى اۋىر اياق استى ەتتى

  بولشەكتەۋشىلىكتىڭ ىقپالىمەن، شينجياڭداعى لاڭكەس كۇشتەر، ۇشقارى كۇشتەر ءبۇلدىرۋ ارەكەتىن قۇتىرىنا جۇرگىزىپ، شينجياڭنىڭ قوعام ورنىقتىلىعىنا اۋىر زيان سالىپ، ءار ۇلت حالقىنا اۋىر ازاپ ارقالاتتى. تولىقسىز ساناققا نەگىزدەلگەندە، 1990 - جىلدان 2016 - جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن ”ءۇش ءتۇرلى كۇش“ شينجياڭ سەكىلدى جەرلەردە نەشە مىڭ رەت زورلىقتى كۇش لاڭكەستىك دەلوسىن (وقيعاسىن) تۋدىردى، قىرۋار جازىقسىز بۇقارا زيانكەستىككە ۇشىرادى، نەشە جۇزدەگەن قوعام حاۋىپسىزدىگى حالىق ساقشىسى قۇربان بولدى، مال - مۇلىك زيانى ءتىپتى ەسەپسىز.

  قاراپايىم بۇقارانى قۇتىرىنا ءولتىردى جانە جارالادى. 1992 - جىلى 2 - ايدىڭ 5 - كۇنى جۇڭگوداعى ءار ۇلت حالقى كوكتەم مەرەكەسىن تويلاپ جاتقان كەزدە لاڭكەستىك ۇيىمدار ءۇرىمجى قالاسىنداعى الەۋمەتتىك قاتىناس 52 - ، 30 - جول اۆتوبۋزدارىندا 2 رەت قوپارىلىس دەلوسىن تۋدىرىپ، 2 اۆتوبۋزدى قيراتىپ، 3 ادامدى ءولتىردى، 23 ادامدى جارالادى. 1997 - جىلى 2 - ايدىڭ 25 - كۇنى ”شىعىس تۇركستانشىل“ لاڭكەستەر ءۇرىمجى قالاسىنداعى الەۋمەتتىك قاتىناس 2 - ، 10 - ، 44 - جول اۆتوبۋزدارىندا قوپارىلىس دەلوسىن تۋدىرىپ، 3 اۆتوبۋزدى قيراتتى، بۇدان 9 ادام ءولىپ، 68 جولاۋشى اۋىر جارالاندى. 2011 - جىلى 7 - ايدىڭ 30 - كۇنى 2 لاڭكەس قاشقار قالاسىنىڭ ءدامدى تاعامدار كوشەسىنىڭ تۇيىلىسىندە ءبىر اۆتوموبيلدى تارتىپ الىپ، شوفەردى پىشاقتاپ ولتىرگەن سوڭ، اۆتوموبيلمەن جۇرتشىلىققا تاپ بەردى، سونىمەن بىرگە اۆتوموبيلدەن ءتۇسىپ جولداعى بۇقارانى پىشاقتاپ، 8 ادامدى ءولتىرىپ، 27 ادامدى جارالادى؛ كەلەسى كۇنى لاڭكەستەر قاشقار قالاسىنداعى حالىق باتىس داڭعىلى شياڭشيە كوشەسىنىڭ جاياۋلار كوشەسىندە جۇرگىنشىلەردى قۇتىرىنا پىشاقتاپ، 6 ادامدى ءولتىرىپ، 15 ادامدى جارالادى. 2012 - جىلى 2 - ايدىڭ 28 - كۇنى 9 لاڭكەس قاشقار ايماعىنىڭ قاعىلىق اۋدانىنىڭ باقىت داڭعىلى جاياۋلار كوشەسىندە بۇقارانى پىشاقتاپ، 15 ادامدى ءولتىرىپ، 20 ادامدى جارالادى. 2014 - جىلى 3 - ايدىڭ 1 - كۇنى شينجياڭدىق 8 لاڭكەس كۇنميڭ قالاسىنداعى پويەز ۆوگزالى الاڭىندا جانە بەلەت ساتۋ زالىندا بۇقاراعا قۇتىرىنا پىشاق سەرمەپ، 31 ادامدى ءولتىرىپ، 141 ادامدى جارالادى. 2014 - جىلى 4 - ايدىڭ 30 - كۇنى ءۇرىمجى وڭتۇستىك پويەز ۆوگزالىنىڭ شىعا بەرىسىندەگى ادامداردىڭ اراسىنا جاسىرىنعان 2 لاڭكەستىڭ بىرەۋى قانجارمەن بۇقاراعا شابۋىلداعاندا، ەندى بىرەۋى چەمودانداعى قوپارعىش قوندىرعىسىن وتالدىردى، مۇندا 3 ادام ءولىپ، 79 ادام جارالاندى. 2014 - جىلى 5 - ايدىڭ 22 - كۇنى 5 لاڭكەس 2 دالالىق اۆتوكولىكپەن ءۇرىمجى قالاسىنىڭ سايباق رايونى باقشا سولتۇستىك كوشەسىندەگى تاڭعى بازاردىڭ ساقتىق قورشامىن بۇزىپ كىرىپ، بۇقارانى باسىپ - جانشىپ، قوپارعىش قوندىرعىنى وتالدىرىپ، 39 ادامدى ءولتىرىپ، 94 ادامدى جارالادى. 2015 - جىلى 9 - ايدىڭ 18 - كۇنى لاڭكەستەر اقسۋ ايماعى باي اۋدانىنداعى ءبىر كومىر كەنگە شابۋىل جاساپ، 16 ادامدى ءولتىرىپ، 18 ادامدى جارالادى.

  ءدىني قايراتكەرلەردى قاتىگەزدىكپەن ءولتىردى. 1993 - جىلى 8 - ايدىڭ 24 - كۇنى 2 لاڭكەس قاشقار ايماعى قاعىلىق اۋدانى ۇلكەن مەشىتىنىڭ يمامى ابىلەز داموللانى پىشاقتاپ اۋىر جارالادى. 1996 - جىلى 3 - ايدىڭ 22 - كۇنى بەتىن بۇركەگەن 2 لاڭكەس اقسۋ ايماعى توقسۋ اۋدانى ءىسلام ءدىنى قوعامىنىڭ ورىنباسار باستىعى، مەشىتتىڭ ورىنباسار يمامى اكىمسىدىق قاجىنى ءوز ۇيىندە اتىپ ءولتىردى. 1996 - جىلى 5 - ايدىڭ 12 - كۇنى جۇڭگو ءىسلام ءدىنى قوعامىنىڭ ورىنباسار باستىعى، شينجياڭ ءىسلام ءدىنى قوعامىنىڭ باستىعى، قاشقار قالاسىنداعى ايتكار مەشىتىنىڭ حاتيبى ارۇنحان قاجى مەشىتكە ءدىني قيمىلدى باسقارۋعا كەتىپ بارا جاتقاندا 4 لاڭكەس 21 جەرىنەن پىشاق سالىپ اۋىر جارالادى. 1997 - جىلى 11 - ايدىڭ 6 - كۇنى شەكارا سىرتىنداعى ”شىعىس تۇركستان“ ۇيىمىنىڭ قولباسشىلىعىن قابىلداعان لاڭكەس توپ جۇڭگو ءىسلام ءدىنى قوعامىنىڭ مۇشەسى، شينجياڭ اقسۋ ءىسلام ءدىنى قوعامىنىڭ باستىعى، باي اۋدانى مەشىتىنىڭ يمامى ءيۇنىس سىدىق داموللانى مەشىتكە ناماز وتەۋگە كەتىپ بارا جاتقاندا اتىپ ءولتىردى؛ 1998 - جىلى 1 - ايدىڭ 27 - كۇنى وسى لاڭكەس توپ باي اۋدانى ۇلكەن مەشىتىنىڭ يمامى ابىلەز قاجىنى مەشىتكە ناماز وتەۋگە كەتىپ بارا جاتقان جولىندا اتىپ ءولتىردى. 2014 - جىلى 7 - ايدىڭ 30 - كۇنى شينجياڭ ءىسلام ءدىنى قوعامىنىڭ ورىنباسار باستىعى، قاشقار قالاسىنداعى ايتكار مەشىتىنىڭ داموللاسى 74 جاستاعى جۇما تايىر تاڭعى ناماز وتەپ بولعاننان كەيىن، 3 لاڭكەس ونى قاتىگەزدىكپەن ءولتىردى.

  الەۋمەتتىك حاۋىپسىزدىككە اۋىر قاتەر ءتوندىردى. 1998 - جىلى 5 - ايدىڭ 23 - كۇنى ”شىعىس تۇركستان ازاتتىق ۇيىمى“ شەكارا سىرتىندا تاربيەلەنگەن لاڭكەستەردى شەكارا ىشىنە جىبەرىپ، ۇرىمجىدەگى شاڭماۋچىڭ بازارى، تولايىم ساتۋ بازارى، تۇسەلحانا سەكىلدى ادامدار شوعىرلى ورىنداردا وزدىگىنەن وتالاتىن 40 نەشە حيميالىق قوندىرعىنى جاسىرىن قويىپ، 15 رەت ءورت قويۋ دەلوسىن تۋدىردى. 2008 - جىلى 3 - ايدىڭ 7 - كۇنى لاڭكەس ۇشاقتى كۇيرەتەتىن وزگەرتىپ جاسالعان قۇرىلعىنى الىپ ۇرىمجىدەن بەيجيڭگە ۇشاتىن CZ6901 كەزەكشى ۇشاققا وتىرىپ، اۋە اپاتىن تۋدىرۋعا ۇرىندى. 2012 - جىلى 6 - ايدىڭ 29 - كۇنى شينجياڭداعى حوتاننان ۇرىمجىگە ۇشاتىن GS7554 كەزەكشى ۇشاعىندا 6 لاڭكەس ۇشاقتى تارتىپ الۋعا ۇرىنىپ، امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى ”11 - قىركۇيەك“ وقيعاسىنا ەلىكتەپ لاڭكەستىك شابۋىل جاساۋدى جوسپارلادى. 2013 - جىلى 10 - ايدىڭ 28 - كۇنى شينجياڭدىق 3 لاڭكەس 31 كۇبى بەنزين، 20 شاقپاق، 5 قانجار - پىشاق، تەمىر تاياق سەكىلدى دەلو تۋدىراتىن زات، قارۋ الىپ، جيپ ماشينامەن بەيجيڭدەگى تيان - انمىن الاڭىنىڭ شىعىسىنداعى جاياۋلار جولىنا باسا - كوكتەي كىرىپ، ساياحاتشىلار مەن مىندەت وتەپ جۇرگەن ساقشىلاردى قۇتىرىنا باسىپ - جانشىدى، جينشۇي كوپىرى قورشامىنا سوعىلىپ توقتاعاننان كەيىن اۆتوموبيلدەگى بەنزيندى وتالدىرىپ، اۆتوموبيلدى ورتەدى، بۇدان شەتەلدىك ءبىر ساياحاتشىنى قامتىعان 2 ادام ءولدى، 40 نەشە ادام جارالاندى.

  ۇكىمەت قۇرىلىمدارىنا اشىقتان - اشىق شابۋىل جاسادى. 1996 - جىلى 8 - ايدىڭ 27 - كۇنى 6 لاڭكەس اۆتوموبيلمەن قاشقار ايماعى قاعىلىق اۋدانىنىڭ جاڭگىلاسكى اۋىلدىق ۇكىمەتىنە كەلىپ، تەلەفون سىمىن ءۇزىپ، ءبىر ورىنباسار اۋىل باستىعىن، ءبىر كەزەكشى ساقشىنى ءولتىردى؛ سوڭىنان 3 اماندىق قورعاۋشىنى، ءبىر سۋ باسقارۋشىنى بارىمتالاپ، ولاردى 10 كيلومەتر الىستاعى ءشول دالاعا اپارىپ ءولتىردى. 1999 - جىلى 10 - ايدىڭ 24 - كۇنى لاڭكەستەر مىلتىق، شاپقى پىشاق، ورتەۋىش قۇمىرا، قوپارىلىس جابدىعى سەكىلدى نارسەلەرمەن قاشقار ايماعى پوسكام اۋدانىنىڭ ءسايلى اۋىلدىق قوعام حاۋىپسىزدىگى ساقشى بولىمشەسىنە شابۋىل جاساپ، ورتەۋىش قۇمىرا مەن قوپارىلىس جابدىعىن ارت - ارتىنان لاقتىرىپ، مىلتىقپەن اتىپ، ءبىر بىرلەسىپ قورعاۋشى قىزمەتكەردى، قولدا ۇستاپ تەكسەرۋدە جاتقان ءبىر قىلمىس كۇماندىسىن اتىپ ءولتىردى، ءبىر حالىق ساقشىسى مەن ءبىر بىرىگىپ قورعاۋشى قىزمەتكەردى اتىپ جارالادى، ساقشى بولىمشەسىنىڭ 10 اۋىز ءۇيىن، ءبىر جيپ ماشينانى، 3 موتوتسيكلدى ورتەدى. 2008 - جىلى 8 - ايدىڭ 4 - كۇنى لاڭكەستەر ۇرلاپ العان ءوزى توگەتىن جۇك اۆتوموبيلىن جۇرگىزىپ، قاشقار قالاسىنىڭ ءسامان داڭعىلىندا قوعام حاۋىپسىزدىگى شەكارا قورعانىس بولىمشە اترەتىنىڭ جاتتىعۋ جۇرگىزىپ جاتقان قارۋلى ساقشىلار سابىن تۋ سىرتىنان كەلىپ سوقتى جانە وزدەرى جاساعان قول بومبىسىن تاستاپ، 16 ادامدى ءولتىرىپ، 16 ادامدى جارالادى. 2013 - جىلى 4 - ايدىڭ 23 - كۇنى قاشقار ايماعى مارالباسى اۋدانىنىڭ سەرىقبۇيا قالاشىعىنداعى الەۋمەتتىك اۋماق قىزمەتكەرلەرى وتباسىلارىن ارالاپ جۇرگەندە قوپارىلىس جابدىعىن جاساپ جاتقان لاڭكەستەردىڭ ۇستىنەن ءتۇستى، لاڭكەستەر الەۋمەتتىك اۋماقتىڭ 3 قىزمەتكەرىن ۇستىندە ءولتىردى، قالاشىق ۇكىمەتتىڭ قىزمەتكەرلەرى مەن حالىق ساقشىلارى حاباردى ەستىپ جەتىپ كەلگەندە لاڭكەستەردىڭ جاسىرىنىپ شابۋىلداۋىنا ۇشىراپ، 15 ادام قازا بولىپ، 2 ادام اۋىر جارالاندى. 2013 - جىلى 6 - ايدىڭ 26 - كۇنى لاڭكەستەر تۇرپان ايماعى ءپىشان اۋدانىنىڭ لۇكچىن قالاشىعىنداعى ساقشى بولىمشەسى، ەرەكشە شارلاۋشى ساقشى ورتا اترەتى، قالاشىق ۇكىمەتى مەن قۇرىلىس ورنى سەكىلدى جەرلەرگە ىلگەرىندى - كەيىندى شابۋىل جاساپ، 24 ادامدى ءولتىرىپ، 25 ادامدى جارالادى. 2014 - جىلى 7 - ايدىڭ 28 - كۇنى پىشاق جانە بالتامەن قارۋلانعان لاڭكەستەر قاشقار ايماعى ياركەن اۋدانىنىڭ يليشقۋ قالاشىق ۇكىمەتىنە، ساقشى بولىمشەسىنە شابۋىل جاسادى، ءىشىنارا لاڭكەستەر ياركەن اۋدانىنىڭ حۋاڭدي قالاشىعىنا قاشىپ بارىپ، بۇقارانى پىشاقتاپ ءولتىرىپ، ارى - بەرى وتكەن اۆتوموبيلدەردى بۇزىپ - شاقتى جانە ورتەدى، 37 ادامدى ءولتىرىپ، 13 ادامدى جارالادى، 31 اۆتوموبيلدى بۇزىپ - شاعىپ، ورتەدى. 2014 - جىلى 9 - ايدىڭ 21 - كۇنى بايىنعولين موڭعۇل اۆتونوميالى وبلىسى بۇگۇر اۋدانىنىڭ يىڭسار قالاشىعىنداعى ساقشى بولىمشەسى، اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرى بازارى، تەرەكبازار اۋىلدىق ساقشى بولىمشەسى، اۋدان قالاشىعىنداعى ءبىر ساۋدا دۇكەنى سەكىلدى جەرلەر لاڭكەستەردىڭ قوپارىلىس شابۋىلىنا ۇشىراپ، 10 ادام ءولىپ، 54 ادام جارالاندى، 79 اۆتوموبيل ءبۇلىندى. 2016 - جىلى 12 - ايدىڭ 28 - كۇنى 4 لاڭكەس حوتان ايماعى قاراقاش اۋداندىق پارتكومنىڭ اۋلاسىنا اۆتوموبيلمەن باسىپ كىرىپ، وزدەرى جاساعان قوپارىلىس جابدىعىن وتالدىردى، قىزمەتكەرلەردى شاۋىپ ءولتىردى، مۇنان 2 ادام ءولىپ، 3 ادام جارالاندى.

  ادەيى بۇلىك، دۇربەلەڭ تۋدىردى. 1990 - جىلى 4 - ايدىڭ 5 - كۇنى ”شىعىس تۇركستان ءىسلام پارتياسى“ نىڭ ۇيىمداستىرىپ، جوبالاۋىمەن لاڭكەستەر اۆتومات، ناگان، قوپارعىش، گرانات سەكىلدى قارۋلار الىپ 200 شاقتى ادام ۇيىمداستىرىپ، قىزىلسۋ قىرعىز اۆتونوميالى وبلىسى اقتاۋ اۋدانىنىڭ بارىن اۋىلدىق ۇكىمەتىنە شابۋىل جاساپ، 10 ادامدى بارىمتالادى، 6 قارۋلى ساقشىنى جان تۇرشىگەرلىكپەن ءولتىرىپ، 2 اۆتوموبيلدى پارتتاتتى. 1997 - جىلى 2 - ايدىڭ 5 - كۇنىنەن 8 - كۇنىنە دەيىن ”شىعىس تۇركستان ءىسلام اللا پارتياسى“ قۇلجا قالاسىنداعى ”5 - اقپان“ ۇرىپ - شاعۋ، بۇلاپ - تالاۋ اۋىر دۇربەلەڭ وقيعاسىن جوبالاپ، تۋدىرىپ، 7 بۇقارانى جان تۇرشىگەرلىكپەن ءولتىرىپ، بۇقارادان، قوعام حاۋىپسىزدىگى ساقشىلارىنان، قارۋلى ساقشىدان 198 ادامدى جارالادى، مۇنىڭ ىشىندە 64 ادام اۋىر جارالاندى، 30 نەشە اۆتوموبيلدى قيراتتى، 2 اۋىز تۇرعىن ءۇيدى ورتەدى. 2009 - جىلى 7 - ايدىڭ 5 - كۇنى ەلىمىز شەكارا ءىشى - سىرتىنداعى ”شىعىس تۇركستان“ كۇشتەرى ءىش پەن سىرتتان استاسىپ، ءۇرىمجى قالاسىندا جۇڭگو مەن شەتەلدى تۇرشىكتىرگەن ۇرىپ - شاعۋ، بۇلاپ - تالاۋ، ورتەۋ زورلىقتى كۇش اۋىر قىلمىستىق وقيعاسىن ۇيىمداستىرىپ، جوبالاپ، تۋدىردى، نەشە مىڭداعان لاڭكەس قالا رايونىندا ءبىر ۋاقىتتا كوپ ورىننان ارەكەتتەنىپ، بۇقارانى قۇتىرىنا قىرعىنداپ، ۇكىمەت ورگاندارىنا، قوعام حاۋىپسىزدىگى قارۋلى ساقشىلارىنا، تۇرعىندار تۇراعىنا، ساۋدا دۇكەندەرىنە، الەۋمەتتىك قاتىناس قۇرىلعىلارىنا شابۋىل جاساپ، 197 ادامدى ءولتىرىپ، 1700دەن استام ادامدى جارالادى، 331 دۇكەندى، 1325 اۆتوموبيلدى شاقتى جانە ورتەدى، كوپتەگەن قالا الەۋمەتتىك قۇرىلعىلارىن ءبۇلدىردى.

  لاڭكەس كۇشتەر تۋدىرعان تالاي - تالاي زورلىقتى كۇش قىلمىستىق دەلولارى قانقۇيلىلىعىمەن جان تۇرشىكتىردى. وسى زورلىقتى كۇش لاڭكەستىك جانە ءدىني ۇشقارى ارەكەتتەر شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنا اۋىر اپات اكەلدى، بۇل ولاردىڭ ادامزاتقا قاس، وركەنيەتكە جات، قوعامعا قارسى كەيىپ - كەسپىرىن ايپاراداي اشىپ تاستادى.

  ءتورتىنشى، لاڭكەستىك پەن ۇشقارىلىققا زاڭ بويىنشا قاتاڭ سوققى بەرىلدى

  زاڭمەن جونگە سالۋ ويىنا تاباندى بولۋ، زاڭمەن جونگە سالۋ تاسىلىنەن پايدالانۋ شينجياڭنىڭ لاڭكەستىك پەن ۇشقارىلىققا سوققى بەرۋدەگى ماڭىزدى پرينسيبى. لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋدىڭ قاتاڭ دا كۇردەلى جاعدايىنا جانە ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ زورلىقتى كۇش لاڭكەستىك قىلمىستارىنا سوققى بەرۋگە، باس اماندىعى مەن مال - مۇلىك حاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە دەگەن كوكەي تەستى تالابىنا مەڭزەس، شينجياڭ ازاماتتاردىڭ ادامدىق ۇقىعىنا قول سۇعاتىن، الەۋمەتتىك حاۋىپسىزدىككە قاتەر توندىرەتىن، ۇلتتار ىنتىماعىن بۇلدىرەتىن، مەملەكەتتى بولشەكتەيتىن بارلىق زورلىقتى كۇش لاڭكەستىك ارەكەتتەرگە زاڭ بويىنشا قاتاڭ سوققى بەردى.

  شينجياڭداعى لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ قىزمەتى، ۇشقارىلىقتى الاستاۋ كۇرەسى باستان - اياق زاڭمەن جونگە سالۋ ارناسىندا جۇرگىزىلدى. «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزگى زاڭى»، «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق ىستەر زاڭى»، «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق ىستەر ارىز - شاعىم زاڭى»، «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەت حاۋىپسىزدىگى زاڭى»، «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ زاڭى»، «ءدىن ىستەرى ەرەجەسى» جانە ەڭ جوعارى حالىق سوتى مەكەمەسى، ەڭ جوعارى حالىق پروكۋراتۋراسى، قوعام حاۋىپسىزدىگى مينيسترلىگى، ءادىليا مينيسترلىگى بىرلەسىپ جاريالاعان «لاڭكەستىك ارەكەتتەرگە جانە ۇشقارىلىق قىلمىس دەلولارىن ءبىر جايلى ەتۋگە ساي كەلەتىن زاڭدار جونىندەگى بىرنەشە ماسەلە تۋرالى پىكىر» سەكىلدى قاتىستى زاڭدار، زاڭ ەرەجەلەر مەملەكەتتىڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ زاڭ جۇيەسىن بىرگە تۇلعالادى. شينجياڭ ءوز ءوڭىرىنىڭ ءىس جۇزىندىگىمەن ۇشتاستىرىپ، «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭ شىعارۋ زاڭى»، «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق وڭىرلىك اۆتونوميا زاڭى» سەكىلدى زاڭدارداعى بەلگىلەمەلەرگە ساي، جەرگىلىكتى زاڭ ەرەجەلەردى شىعارۋ اياق الىسىن جەدەلدەتىپ، «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ ءدىن ىستەرى ەرەجەسىن»، «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ <جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ زاڭىن> اتقارۋ ءادىسىن»، «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ ۇشقارىلىقتى الاستاۋ ەرەجەسىن» ىركەس - تىركەس شىعارىپ، لاڭكەستىكتى، ۇشقارىلىقتى تيۋعا جانە وعان سوققى بەرۋگە پارمەندى زاڭدىق قارۋ ازىرلەدى.

  جوعارىدا باياندالعان زاڭ، زاڭ ەرەجەلەرگە نەگىزدەلىپ، شينجياڭ ”زاڭدىلارىن قورعاۋ، زاڭسىزدارىن شەكتەۋ، ۇشقارىلىقتى اۋىزدىقتاۋ، سىنالاپ كىرۋدەن ساقتانۋ، قىلمىستىلارعا سوققى بەرۋ“ پرينسيبى بويىنشا، ازاماتتاردىڭ ءدىني سەنىم ەركىندىگى سياقتى ۇقىق - مۇددەلەرىنە تولىق قۇرمەت ەتىپ جانە ونى قامتاماسىز ەتىپ، زاڭدى ءدىني قيمىلداردى قورعاپ، دىنگە سەنەتىن بۇقارانىڭ قالىپتى ءدىني قاجەتىن قاناعاتتاندىرىپ، ازاماتتار مەن ۇيىمداردىڭ زاڭدى ۇقىق - مۇددەسىن قورعاۋمەن بىرگە، ءتۇرلى فورماداعى لاڭكەستىككە قاتاڭ سوققى بەرىپ، دىننەن پايدالانىپ ۇشقارى يدەيا تاراتۋ، ۇلتتىق وشپەندىلىككە جەلىكتىرۋ، مەملەكەتتى بولشەكتەۋ سياقتى زاڭعا قايشى قىلمىستى ارەكەتتەرگە تيىم سالدى. 2014 - جىلدان بەرى شينجياڭ 1588 لاڭكەس توپتى تالقانداپ، 12 مىڭ 995 لاڭكەستى ۇستادى، 2052 قوپارىلىس قوندىرعىلارىن قولعا ءتۇسىردى، 30 مىڭ 645 ادامعا ساياتىن 4858 رەتكى زاڭسىز ءدىني ارەكەتتى تەكسەرىپ ءبىر جايلى ەتىپ، 345 مىڭ 229 زاڭسىز ءدىني ۇگىت بۇيىمىن جيناپ الدى.

  شينجياڭنىڭ ءادىليا ورگاندارى باستان - اياق فاكتتى نەگىز، زاڭدى ولشەم ەتىپ، كەڭ بولۋ مەن قاتاڭ بولۋ ءوزارا ۇشتاسقان قىلمىستىق ىستەر ساياساتىن جان - جاقتى دايەكتىلەندىرىپ، اتقارىپ، زورلىقتى كۇش لاڭكەستىك جانە ءدىني ۇشقارىلىق زاڭعا قايشى قىلمىستى ارەكەتتەردى ۇيىمداستىرعان، جوسپارلاعان، اتقارعان باستى قىلمىسكەرلەرگە، تىرەكتى مۇشەلەرگە، قىلمىسى اۋىرلارعا، سونداي - اق بۇرىن زورلىقتى كۇش لاڭكەستىك، ءدىني ۇشقارىلىق زاڭعا قايشى قىلمىستى ارەكەتتەرىن تۋدىرىپ، اكىمشىلىك، قىلمىستىق ىستەر جازاسىنا تارتىلعان نەمەسە قىلمىستىق ىستەر جازاسى كەشىرىم ەتىلگەننەن كەيىن تاعى دا زورلىقتى كۇش لاڭكەستىك، ءدىني ۇشقارىلىق قىلمىستى ارەكەتتەرىن تۋدىرعان ادامداردى زاڭ بويىنشا اۋىر جازالادى؛ قىلمىسى ءبىرشاما جەڭىل، زالالى اۋىر ەمەس، قىلمىسىن تانىعان، قىلمىسىنا وپىق جەگەندەردى، سونداي - اق ازامات جاسىنا تولماعانداردى جانە ازعىرۋمەن، ماجبۇرلەۋمەن قاتىناسقانداردى زاڭ بويىنشا جەڭىل جازالادى؛ ءوزىن مالىمدەگەندەردى، ەڭبەك كورسەتكەندەردى زاڭ بويىنشا جەڭىل جازالاپ نەمەسە جازاسىن جەڭىلدەتىپ، قىلمىستىق ىستەر جازاسىنىڭ تاربيە بەرىپ وزگەرتۋ جانە قىلمىس وتكىزۋدىڭ الدىن الۋ رولىن تولىق ساۋلەلەندىردى. قىلمىستى زاڭ بويىنشا جازالاۋ - جونگە سالۋمەن بىرگە، ءادىليا ورگاندارى ايىپكەرلەردىڭ اقتالۋ ۇقىعى، ءوز ۇلتىنىڭ ءتىل - جازۋىمەن ارىز - شاعىم ايتۋ ۇقىعى سياقتى ۇقىق - مۇددەلەرىن زاڭ بويىنشا قامتاماسىز ەتىپ، ءتارتىپ ادىلدىگىن جانە ازاماتتاردىڭ نەگىزگى ۇقىعىن قورعاۋدى ايگىلەدى.

  شينجياڭ زاڭ بويىنشا ۇشقارىلىقتى الاستاۋ قىزمەتىن ورىستەتىپ، زاڭسىز ءدىني قيمىلداردى، زاڭسىز ءدىني ۇگىت بۇيىمدارىن، زاڭسىز ءدىني ينتەرنەتتىك تاراتۋدى جونگە سالىپ، ءدىني ۇشقارى يدەيانىڭ تۋىلۋىن، ءورشۋىن پارمەندى تەجەدى. ءدىني ۇشقارىلىقتىڭ اكىمشىلىك، ءادىليا، وقۋ - اعارتۋ، ۇيلەنۋ، ەمدەۋ سياقتىلارعا كيلىگۋ قۇبىلىسىن ءونىمدى تەجەپ، وقۋشىلاردىڭ وقۋعا ءتۇسۋ مولشەرىن، تۇراقتاپ وقۋ مولشەرىن زور دارەجەدە جوعارىلاتتى، بۇقارانىڭ ءدىني ۇشقارى يدەيانىڭ زيانى جونىندەگى تانىمىن كورنەكتى جوعارىلاتتى. زاڭ بويىنشا ۇشقارىلىقتى الاستاۋمەن بىرگە، شينجياڭ زاڭدى ءدىني قيمىلداردى قورعاۋ تەبىنىن دە ارتتىرىپ، «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ ءدىن ىستەرى ەرەجەسى» سەكىلدى ءدىن ىستەرىن باسقارۋعا قاتىستى جەرگىلىكتى زاڭ ەرەجەلەردى ىركەس - تىركەس شىعاردى نەمەسە وعان وزگەرىستەر ەنگىزدى. بۇل جەرگىلىكتى زاڭ ەرەجەلەر ءدىني توپتاردىڭ، ءدىني قيمىل ورىندارىنىڭ، ءدىني وقىتۋشى - قىزمەتكەرلەردىڭ ۇقىعى مەن بورىشىن ايقىنداپ، زاڭدى ءدىني قيمىلدار مەن زاڭسىز ءدىني قيمىلداردىڭ شەك - شەكاراسىن ايقىن ايىرىپ، ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ زاڭدى ءدىني قيمىلدارىن زاڭدىق كەپىلدىككە يە ەتتى. اسىرەسە، جاقىنعى جىلداردا ”سۋ، ەلەكتر، جول، گاز، حابارلاسۋ، راديو - تەلەۆيزيا، مادەنيەت كىتاپ ۇيلەرىن مەشىتتەرگە كىرگىزۋ، جۇمالىق مەشىتتەردە دارەت الۋ قۇرىلعىسى بولۋ، سۋمەن شايىلاتىن دارەتحانا بولۋ“، ”ءدارى - دارمەك، ەلەكتروندىق ەكران، كومپيۋتەر، ەلەكترلى جەلدەتكىش نەمەسە اۋا رەتتەگىش، ءورت ءسوندىرۋ - ورتتەن ساقتانۋ قۇرىلعىسى، وتىندىق گاز، سۋ ءىشۋ جابدىعى، اياق كيىم قابى نەمەسە اياق كيىم قاپتاۋىش، بۇيىم ساقتاۋ سورەسىن دايىنداۋ“ جۇمىستارىن تىڭعىلىقتى ىلگەرىلەتىپ، ءدىني قيمىل ورىندارى مەن ءدىني قيمىل شارت - جاعدايىن بارىنشا جاقسارتىپ، دىنگە سەنەتىن بۇقارانىڭ قالىپتى ءدىني قاجەتىن قامتاماسىز ەتتى.

  اماليات لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ، ۇشقارىلىقتى الاستاۋ كۇرەسىن زاڭ بويىنشا ورىستەتۋدىڭ لاڭكەستىككە سوققى بەرۋدىڭ ادىلەتتىلىگىن اسقاقتاتىپ، شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ حاۋىپسىزدىككە دەگەن كوكەي تەستى تىلەگىن قاناعاتتاندىرىپ، قوعامنىڭ جاراسىمدىلىعىن، ورنىقتىلىعىن قورعاعاندىعىن دالەلدەدى.

  بەسىنشى، لاڭكەستىككە الدىن الۋ سيپاتتى قارسى تۇرۋدى ماڭداي الدى ورىنعا قويۋدان اۋىتقىمادى

  لاڭكەستىك پەن ۇشقارىلىق تۇرلىشە دىندەردىڭ، مادەنيەتتەردىڭ، قوعامنىڭ ءبىر - بىرىمەن وتاسپاۋىن ۋاعىزداپ، ادامزاتتىڭ ادىلەتتىلىگى مەن ار - نامىسىنا سايىس جاريالاپ، بەيبىتشىلىك پەن حاۋىپسىزدىكتى ءبۇلدىرىپ، ادامدىق ۇقىق پەن باياندى دامۋعا اۋىر زيان سالدى. لاڭكەستىككە سوققى بەرۋ مەن ۇشقارىلىقتى الاستاۋ − دۇنيە جۇزىلىك ماسەلە ءارى دۇنيە جۇزىلىك قيىن ماسەلە. كوپ جىلداردان بەرى، كوپتەگەن مەملەكەتتەر مەن رايوندار وزدەرىنىڭ ءىس جۇزىندىك جاعدايىمەن ۇشتاستىرىپ، لاڭكەستىككە، ۇشقارىلىققا سوققى بەرۋدىڭ جانە ودان ساقتانۋدىڭ ناقتى جولى مەن ءادىس - امالدارى جونىندە بەلسەندى ىزدەنىس جاسادى. جۇڭگو حالىقارالىق قوعامنىڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋداعى تاجىريبەلەرىنەن ۇلگى الۋ، تاجىريبە قابىلداۋ نەگىزىندە، بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمى جينالىسىنىڭ «بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ دۇنيە جۇزىلىك لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ ستراتەگياسى» (288/60) جونىندەگى قاۋلىسىنا بەلسەنە ءۇن قوسىپ، «لاڭكەستىكتىڭ ءورشۋ شارت - جاعدايىن جويىپ، لاڭكەستىكتەن ساقتانۋعا جانە وعان سوققى بەرۋگە» كۇش سالدى. شينجياڭ ءوز ءوڭىرىنىڭ ءىس جۇزىندىگىن تياناق ەتىپ، لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ، ۇشقارىلىقتى الاستاۋ كۇرەسىن ىشكەرىلەي ورىستەتىپ، «سوققى بەرۋدى يگەرۋمەن بىرگە، ساقتانۋدى دا يگەرۋ»دەن جازباي، زورلىقتى كۇش لاڭكەستىك قىلمىستارىنا زاڭ بويىنشا قاتاڭ سوققى بەردى، ەندى ءبىر جاعىنان، قاينارىنان جونگە سالۋعا ءمان بەرىپ، حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋعا كۇش سالۋ، زاڭ - ءتۇزىم ۇگىت - تاربيەسىن كۇشەيتۋ، كاسىپتىك شەبەرلىككە تاربيەلەۋ - باۋلۋ ورتالىقتارىن (تومەندە ”تاربيەلەۋ - باۋلۋ ورتالىقتارى“ دەلىنەدى) زاڭ بويىنشا قۇرۋ ارقىلى كومەكتەسۋ - سۇيەمەلدەۋ تاربيەسى سياقتى تاسىلدەر قولدانىپ، ازاماتتاردىڭ نەگىزگى ادامدىق ۇقىعىنىڭ لاڭكەستىك پەن ۇشقارىلىقتىڭ زيانداۋىنا ۇشىراماۋىن بارىنشا قامتاماسىز ەتتى.

  حالىق تۇرمىسىن كۇش سالا قامتاماسىز ەتتى جانە جاقسارتتى. حالىق تۇرمىسىن قامتاماسىز ەتۋ جانە جاقسارتۋ قىزمەتىن جاقسى ىستەۋ − بۇقارانىڭ ىرىس - قۇتىنا، قوعامنىڭ جاراسىمدىلىعىنا، ورنىقتىلىعىنا سايادى. شينجياڭنىڭ كەيبىر وڭىرلەرى بۇرىن لاڭكەستىكتىڭ زيانىنا نەداۋىر اۋىر ۇشىرادى، ءدىني ۇشقارى يدەيا بۇقارانىڭ وندىرىسىنە، تۇرمىسىنا اۋىر دارەجەدە سىنالاپ كىرىپ اۋىر كەدەرگىلىك جاسادى، قوعامنىڭ ورنىقتىلىعىنا، ەكونوميكانىڭ دامۋىنا، حالىق تۇرمىسىنىڭ حاۋىپسىزدىگىنە قاتەر ءتوندىردى. جۋىقتاعى جىلداردا شينجياڭ حالىقتى وزەك ەتۋ سىندى دامۋ يدەياسىن دايەكتىلەندىرىپ، حالىق تۇرمىسىن كۇش سالا قامتاماسىز ەتىپ جانە ونى جاقسارتىپ، جۇمىسقا ورنالاستىرۋ، وقۋ - اعارتۋ، ەمدەۋ، قوعامدىق قامتاماسىزداندىرۋ سياقتى سالالارداعى حالىققا ءتيىمدى ينجەنەريالاردى زور كۇشپەن ىلگەرىلەتتى. وڭتۇستىك شينجياڭدا 3 جىلدا (2018 - جىلدان 2020 - جىلعا دەيىن) 100 مىڭ ادامدى باسقا كاسىپكە ويىستىرىپ جۇمىسقا ورنالاستىرۋ جوسپارى ۇزدىكسىز اتقارىلىپ، تاقىر كەدەي وتباسىلارىنداعى ەڭبەككۇشتەردەن 75 مىڭ ادام باسقا كاسىپكە ويىسىپ جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى؛ ەڭبەك شوعىرلانعان كاسىپتەردى دامىتىپ جۇمىسقا ورنالاستىرۋدى جەبەۋ، ۇيىمدى تۇردە باسقا كاسىپتەرگە ويىستىرىپ جۇمىسقا ورنالاستىرۋ، شارۋاشىلىق قۇرۋمەن جۇمىسقا ورنالاستىرۋدى جەبەۋ ارقىلى 2016 - جىلدان 2018 - جىلعا دەيىن شينجياڭ بويىنشا قالا - قالاشىقتاردا جيىنى ءبىر ميلليون 400 مىڭ 800 ادام - رەت جاڭادان جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى، اۋىل - قىستاقتارداعى ارتىق ەڭبەككۇشتەردەن 8 ميلليون 305 مىڭ ادام - رەت باسقا كاسىپكە ويىستىرىپ جۇمىسقا ورنالاستىرىلدى؛ 9 جىلدىق مىندەتتى وقۋ - اعارتۋدى زور كۇشپەن جالپىلاستىرىپ، وڭتۇستىك شينجياڭدا قالا مەن اۋىل ءبىر تۇلعالانعان مەكتەپكە دەيىنگى 3 جىلدىق تەگىن وقۋ - اعارتۋ جولعا قويىلدى؛ جالپى حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن تەگىن تەكسەرۋدى تياناقتاندىرىپ، سالماقتى اۋرۋلاردى قامسىزداندىرۋمەن جاپپاي قامتىدى، اۋىل - قىستاقتارداعى كەدەيلەردى 15 ءتۇرلى سالماقتى اۋرۋ بويىنشا شوعىرلى ەمدەۋ - كومەكتەسۋمەن جانە سوزىلمالى اۋرۋلارعا كەلىسىممەن قىزمەت وتەۋمەن جاپپاي قامتىدى؛ قوعامدىق قامتاماسىزداندىرۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرىپ، قالا مەن اۋىلداعى قيىنشىلىعى بار بۇقارانىڭ ەڭ تومەنگى تۇرمىسىن قامتاماسىز ەتۋ ولشەمىن ۇزدىكسىز جوعارىلاتتى. حالىق تۇرمىسى ۇزدىكسىز جاقسارىپ، لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ، ورنىقتىلىقتى قورعاۋ جانە ۇشقارىلىقتى الاستاۋ قىزمەتىنىڭ بۇقارالىق نەگىزى اناعۇرلىم بەكەمدەلدى.

  زاڭ بىلىمدەرىن جالپىلاستىرىپ، زاڭمەن جونگە سالۋ تانىمىن كۇشەيتتى. شينجياڭنىڭ اۋىل - قىستاق وڭىرلەرىندەگى ازاماتتاردىڭ زاڭمەن جونگە سالۋ كوزقاراسى ءبىرشاما ءالسىز، زاڭدىق ءبىلىمى تاياز بولعاندىقتان، لاڭكەس كۇشتەردىڭ، ۇشقارى كۇشتەردىڭ ازعىرۋى مەن ماجبۇرلەۋىنە وڭاي ۇشىراپ، قىلمىس وتكىزۋ جولىنا تۇسەدى. شينجياڭ زاڭ جالپىلاستىرۋ قىزمەتىنە وسكەلەڭ ءمان بەرىپ، «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ زاڭ - ءتۇزىم ۇگىت - تاربيە ەرەجەسى»، «اۆتونوميالى رايوننىڭ جاستار مەن وسپىرىمدەردى زاڭمەن جونگە سالۋ تاربيە - اماليات بازاسى قۇرىلىسى قىزمەتىن كۇشەيتۋ جونىندەگى اتقارۋ پىكىرى»، «<مەملەكەت ورگاندارىندا ”زاڭدى كىم اتقارسا، سول جالپىلاستىرۋ“ زاڭ جالپىلاستىرۋ جاۋاپكەرشىلىك ءتۇزىمىن اتقارۋ جونىندەگى پىكىردى> دايەكتىلەندىرۋ، تياناقتاندىرۋ جونىندەگى اتقارۋ پىكىرى» سياقتى زاڭ ەرەجە حۇجاتتارىن شىعاردى. نازاردى قوعام ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىق باس نىساناسىنا شوعىرلاندىرىپ، نەگىزگى ساتىداعى بۇقاراعا جانە جاستار مەن وسپىرىمدەرگە باعىتتاپ، زاڭمەن جونگە سالۋ رۋحىن اسقاقتاتۋدى، زاڭمەن جونگە سالۋ سەنىمىن جەتىلدىرۋدى، زاڭمەن جونگە سالۋ امالياتىن ىلگەرىلەتۋدى باستى مىندەت، زاڭمەن جونگە سالۋ مادەنيەتى قۇرىلىسىن جانە زاڭمەن جونگە سالىناتىن ورىن قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتۋدى تۇتقا، ءداستۇرلى اقپارات قۇرالى + ينتەرنەتتىك تاراتۋ تۇعىرى، نەگىزگى ساتى زاڭمەن جونگە سالۋ مادەنيەت الەۋمەتتىك قۇرىلعىلارى جۇيەسىن ورناتۋدى، كەمەلدەندىرۋدى سۇيەنىش ەتىپ، «نەگىزگى ساتى زاڭمەن جونگە سالۋ قۇرىلىسى جىلى»، «نەگىزگى زاڭ مەن زاڭداردى ۇگىتتەۋ ايى»، «جالپى حالىقتىق مەملەكەت حاۋىپسىزدىگى تاربيەسى كۇنى»، «زاڭمەن جونگە سالۋ ۇگىت - لەكسياسىن نەگىزگى ساتىعا جەتكىزۋ»، «مەملەكەت تۋى استىنداعى زاڭمەن جونگە سالۋ لەكسياسى»، «بازار كۇنى زاڭ جالپىلاستىرۋ» سياقتى كوپ ءتۇرلى فورماداعى زاڭمەن جونگە سالۋ ۇگىت قيمىلدارىن كەڭ كولەمدە، ىشكەرىلەي ورىستەتىپ، ءار ۇلت بۇقاراسىن زاڭدى مەن زاڭسىزدىڭ شەك - شەكاراسىن ايقىن اجىراتۋعا باستاپ، ازاماتتاردىڭ ءدىني ۇشقارى يدەيانىڭ سىنالاپ كىرۋىنە سانالى قارسى تۇرۋ قابىلەتىن كۇشەيتتى.

  كومەكتەسۋ - سۇيەمەلدەۋ تاربيەسىن بەلسەندى ورىستەتتى. زاڭ بويىنشا كاسىپتىك شەبەرلىككە تاربيەلەۋ - باۋلۋ ورتالىقتارىن قۇرىپ، جەڭىل قىلمىس وتكىزگەن نەمەسە زاڭعا قايشىلىق جاساعان ادامداردى تاربيەلەپ، قۇتقارىپ، لاڭكەستىكتىڭ، ۇشقارىلىقتىڭ ىقپالىن جويىپ، ولاردىڭ لاڭكەستىكتىڭ، ۇشقارىلىقتىڭ قۇرباندىعىنا اينالۋىنان ساقتانىپ، لاڭكەستىك ارەكەتتى تۋىلۋدان بۇرىن، قىلپى بىلىنە سالا جويۋعا قۇلشىندى. قازىر تاربيەلەۋ - باۋلۋ ورتالىقتارىنا كىرگەن ۇيرەنۋشىلەر مىناداي 3 جاقتاعى ادامدى قامتيدى: ءبىرىنشى، لاڭكەستىك ارەكەتتەرگە، ۇشقارىلىق ارەكەتتەرگە ازعىرۋمەن، ماجبۇرلەۋمەن، الداپ - ارباۋمەن قاتىناسقان نەمەسە لاڭكەستىك ارەكەتكە، ۇشقارىلىق ارەكەتكە قاتىناسقانىمەن، زاردابى جەڭىل بولىپ، قىلمىسقا تولماعان ادامدار. ەكىنشى، لاڭكەستىك ارەكەتكە، ۇشقارىلىق ارەكەتكە ازعىرۋمەن، ماجبۇرلەۋمەن، الداپ - ارباۋمەن قاتىناسقان نەمەسە لاڭكەستىك ارەكەتكە، ۇشقارىلىق ارەكەتكە قاتىناسقان، ناقتى قاتەرى بار، الايدا ءىس جۇزىندىك زارداپ تۋدىرا قويماعان، سۋبيەكتيۆ جاۋىزدىعى اۋىر ەمەس، قىلمىسىن تانىعان، وپىق جەگەن، زاڭ بويىنشا قىلمىستىق جازاسىن كەشىرۋگە بولاتىن، تاربيەلەۋدى ءوز قالاۋىمەن قابىلداعان ادامدار. ءۇشىنشى، زورلىقتى كۇش لاڭكەستىك، ۇشقارىلىق قىلمىسى سەبەبىنەن قىلمىسى تۇراقتاندىرىلىپ، جازا كەسىلگەن، جازا مەرزىمى تولىپ قويا بەرىلۋدەن بۇرىن باعالاۋ ارقىلى ءالى دە قوعامعا قاتەر توندىرەدى دەپ قارالعان، حالىق سوتى مەكەمەسى زاڭ بويىنشا جازا مەرزىمى تولىپ قويا بەرگەننەن كەيىن تاربيەلەۋگە ورنالاستىرعان ادامدار. ءبىرىنشى، ءۇشىنشى تۇردەگى ادامدارعا «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ زاڭى»نىڭ 29 -، 30 - تارماقتارىنداعى بەلگىلەمەگە ساي، زاڭ بويىنشا كومەكتەسۋ، تاربيەلەۋ جانە ورنالاستىرىپ تاربيەلەۋ قىزمەتى ىستەلەدى. ەكىنشى تۇردەگى ادامدارعا كەڭ بولۋ مەن قاتاڭ بولۋ ءوزارا ۇشتاسقان قىلمىستىق ىستەر ساياساتى بويىنشا از ساندىلارىنا سوققى بەرىپ، كوپ ساندىلارىن قۇتقارىپ، قىلمىسىن تانۋدى، قىلمىسىنا وپىق جەۋدى، تاربيەلەۋدى ءوز قالاۋىمەن قابىلداۋدى كەڭشىلىكپەن ءبىر جاقتى ەتۋدىڭ شارتى ەتە وتىرىپ، زاڭ بويىنشا قىلمىستىق ىستەر جازاسىن كەشىرگەننەن كەيىن بارىپ وعان كومەكتەسۋ، تاربيەلەۋ قىزمەتى جۇرگىزىلەدى.

  تاربيەلەۋ - باۋلۋ ورتالىقتارى − زاڭ بويىنشا قۇرىلعان تاربيەلەۋ، باۋلۋ قۇرىلىمى. ۇيرەنۋشىلەرمەن باۋلۋ كەلىسىمىنە قول قويىسقاننان كەيىن، باۋلۋ نىساناسىن، باۋلۋ ءتاسىلىن، ۇيرەنۋدى اياقتاتۋ ولشەمىن، باعالاۋ ءتاسىلىن ايقىن كەلىسىپ، ۇيرەنۋشى باعالاۋدا ولشەمگە جەتكەننەن كەيىن ۇيرەنۋدى اياقتاتۋ كۋالىگى بەرىلەدى. تاربيەلەۋ - باۋلۋ ورتالىقتارىندا مەملەكەتتە ءبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ءتىل - جازۋدى، زاڭ بىلىمدەرىن، كاسىپتىك شەبەرلىكتى ۇيرەتۋدى جانە ۇشقارىلىقتى الاستاۋدى نەگىزگى مازمۇن ەتكەن وقىتۋ ساباقتارى ورنالاستىرىلىپ، تىرەكتى وقىتۋشىلار، تاجىريبەلى كاسىپتىك تەحنيكتەر سەپتەلىپ، ءبىر تۇتاس وقىتۋ جوباسى جاسالىپ، وقىتۋ ماتەريالدارى قۇراستىرىلىپ جانە باسىپ شىعارىلىپ، ساباق ءوتۋ جۇيەسى ورناتىلىپ، تۇرگە ءبولىپ، ادامعا قاراي تاربيە بەرىلىپ، ساباق ءوتۋدىڭ، ۇيرەنۋدىڭ ولشەمدەنۋى جانە ارناعا ءتۇسۋى جۇزەگە اسىرىلدى. ۇيرەنۋ، باۋلىنۋ بارىسىندا مەملەكەتتە ءبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ءتىل - جازۋدى ۇيرەنۋدەن زاڭ بىلىمدەرىن ۇيرەنۋگە، ونان كاسىپتىك شەبەرلىكتى ۇيرەنۋگە دەيىن دۇرىس باعىتتا دەڭگەيىن ساتىلاپ جوعارىلاتۋ تاربيەسى جۇرگىزىلدى.

  ءىشىنارا ۇيرەنۋشىلەردىڭ ءدىني ۇشقارى يدەيانىڭ ىقپالىنا ۇشىراپ، ءبىلىم الۋ دەڭگەيى تومەن بولۋ، مەملەكەتتە ءبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ءتىل - جازۋدى قولدانۋ دەڭگەيى تومەن بولۋ، وسى زامانعى بىلىمدەردى قابىلداۋ، قارىم - قاتىناس، بارىس - كەلىس جاساۋ قابىلەتى ءالسىز بولۋ سياقتى ماسەلەلەرگە باعىتتاپ، تاربيەلەۋ - باۋلۋ ورتالىقتارى نەگىزگى زاڭ ازاماتتارعا بەرگەن مەملەكەتتە ءبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ءتىل - جازۋدى ۇيرەنۋ جانە پايدالانۋ ۇقىق - مۇددەسىن تولىق قامتاماسىز ەتىپ، ولارعا ۇيرەنۋ شارت - جاعدايىن ازىرلەدى. تاربيەلەۋ - باۋلۋ ارقىلى ۇيرەنۋشىلەردىڭ مەملەكەتتە ءبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ءتىل - جازۋدى قولدانۋ قابىلەتى جوعارىلاپ، وسى زامانعى بىلىمدەر مەن ينفورماتسيالارعا يە بولۋ ارناسى كەڭەيىپ، مەملەكەتتە ءبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ءتىل - جازۋدى جاقسى ۇيرەنگەندە عانا وسى زامانعى قوعامنىڭ دامۋىنا اناعۇرلىم جاقسى ۇيلەسۋگە بولاتىندىعىن تانىپ جەتتى.

  ۇيرەنۋشىلەردە زاڭمەن جونگە سالۋ تانىمى جالپى بەتتىك كەمشىل بولۋ ماسەلەسىنە مەڭزەس، تاربيەلەۋ - باۋلۋ ورتالىقتارى زاڭدىق بىلىمدەردى ۇيرەتۋدى ۇيرەنۋشىلەردىڭ مەملەكەت تانىمىن، ازامات تانىمىن، زاڭمەن جونگە سالۋ تانىمىن كۇشەيتۋگە باۋلۋدىڭ شەشۋشى بۋىنى ەتتى. سۋديا، پروكۋرور، ادۆوكات سياقتىلاردى «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ نەگىزگى زاڭى»، «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق ىستەر زاڭى»، «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسى ازاماتتىق زاڭىنىڭ جالپى ەرەجەلەرى»، «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇيلەنۋ زاڭى»، «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ وقۋ - اعارتۋ زاڭى»، «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ زاڭى»، «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ اماندىق باسقارۋ جازاسى زاڭى» جانە «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ ۇشقارىلىقتى الاستاۋ ەرەجەسى» سياقتى زاڭ، زاڭ ەرەجەلەردەن ساباق وتۋگە ۇسىنىس ەتتى. كوپتەگەن ۇيرەنۋشىلەر بۇرىن ءدىني ۇشقارى يدەيانىڭ ىقپالىنا ۇشىراپ، لاڭكەستىك، ۇشقارىلىق بۇرمالاپ جاساعان ”ءدىن جورالعىسىن، وتباسى جورالعىسىن“ ارەكەت ولشەمى ەتىپ، مەملەكەتتىڭ زاڭىمەن ساناسپادى، ءتىپتى، زاڭنىڭ اتقارىلۋىنا كەدەرگىلىك جاسادى جانە ونى ءبۇلدىردى. ۇيرەنۋ ارقىلى ۇيرەنۋشىلەر مەملەكەتتىڭ ازاماتى ساناتىندا، ءسوز جوق، مەملەكەتتىڭ نەگىزگى زاڭىنا، زاڭدارىنا بويسۇنۋ كەرەك ەكەندىگىن، نەگىزگى زاڭ، زاڭدار بەرگەن ۇقىق - مۇددە جانە بورىش بويىنشا ءىس ىستەۋ كەرەك ەكەندىگىن جاپپاي تانىدى.

  ءىشىنارا ۇيرەنۋشىلەردە كاسىپتىك شەبەرلىك كەمشىل بولۋ، جۇمىسقا ورنالاسۋ قيىن بولۋ سياقتى ماسەلەلەرگە مەڭزەس، تاربيەلەۋ - باۋلۋ ورتالىقتارى كاسىپتىك شەبەرلىك ۇيرەتۋدى ۇيرەنۋشىلەردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ قابىلەتىن جوعارىلاتۋدىڭ ماڭىزدى جولى ەتىپ، جەرگىلىكتى ورىننىڭ قاجەتى مەن جۇمىسقا ورنالاستىرۋ شارت - جاعدايىنا نەگىزدەلىپ، كيىم - كەشەك، اياق كيىم، باس كيىم تىگۋ، ازىق - تۇلىك مانەرلەۋ، ەلەكتروندىق ونىمدەردى قۇراستىرۋ، كومپيۋتەرمەن بەت جاساۋ، باسىپ شىعارۋ، اجارلاندىرۋ، شاشتارازىلىق، ەلەكتروندىق ساۋدا سياقتى باۋلۋ ساباقتارىن ورنالاستىردى، ولاردىڭ اراسىنداعى قالاۋى، شارت - جاعدايى بار ۇيرەنۋشىلەردى كوپ ءتۇرلى شەبەرلىككە باۋلىپ، ۇيرەنۋشىلەردىڭ ۇيرەنۋدى اياقتاتقاننان كەيىن 1 دە 2 كاسىپتىك شەبەرلىكتى جەتىك يگەرۋىنە كەپىلدىك ەتتى. تاربيەلەۋ - باۋلۋ ورتالىقتارى ساباق ۇيرەنۋ مەن ناقتى جاتتىعۋدى ءوزارا ۇشتاستىرۋعا ءمان بەرىپ، ۇيرەنۋشىلەردىڭ ناقتى مەڭگەرۋ قابىلەتىن جوعارىلاتتى. باۋلۋ ارقىلى ۇيرەنۋشىلەر جۇمىسقا ورنالاسۋ شەبەرلىگىن العاشقى قادامدا يگەردى، ءىشىنارا ۇيرەنۋشىلەر ۇيرەنۋدى اياقتاتىپ، جۇمىسقا ورنالاستى.

  ۇيرەنۋشىلەردىڭ تۇرلىشە دارەجەدە ءدىني ۇشقارى يدەيانىڭ ىقپالىنا ۇشىراۋ ماسەلەسىنە مەڭزەس، تاربيەلەۋ - باۋلۋ ورتالىقتارى ۇشقارىلىقتى الاستاۋدى تاربيەلەۋ - باۋلۋدىڭ تۇتاس بارىسىنا ءسىڭىرىپ، كەزەڭگە ءبولىپ زاڭ، زاڭ ەرەجە، ۇلت، ءدىن ساياساتىن جانە ءدىن جونىندەگى بىلىمدەردى ۇيرەتۋ ارقىلى لاڭكەستىكتىڭ، ۇشقارىلىقتىڭ زالالىن اشكەرەلەپ، ۇيرەنۋشىلەرگە ءدىني ۇشقارى يدەيانىڭ ءدىن قاعيدا - جوسىندارىنا بۇكىلدەي قايشى ەكەندىگىن، ۇلتتىق بولشەكتەۋشىلىك پەن زورلىقتى كۇش لاڭكەستىكتىڭ يدەيالىق نەگىزى ەكەندىگىن جەتە اڭعارتىپ، سول ارقىلى لاڭكەستىكتىڭ، ۇشقارىلىقتىڭ ءمانى مەن زالالىن ايقىن بىلگىزىپ، لاڭكەستىك پەن ءدىني ۇشقارى يدەيانىڭ ىقپالى مەن شەڭگەلىنەن قۇتقاردى.

  تاربيەلەۋ - باۋلۋ ورتالىقتارى جاتاقحانا تۇزىمىمەن باسقارىپ، جەتەكشى، شيپاگەر جانە قوجالىق قىزمەت وتەۋ، باسقارۋ قىزمەتكەرلەرى سياقتىلاردى ورنالاستىرىپ، ۇيرەنۋشىلەردىڭ قالىپتى ۇيرەنۋىن، تۇرمىسىن قامتاماسىز ەتتى. ۇيرەنۋشىلەردىڭ بەلگىلەنگەن مەرزىمدە ۇيلەرىنە بارۋىنا بولادى، جۇمىسى بارلارعا رۇقسات بەرىلەدى. تاربيەلەۋ - باۋلۋ ورتالىقتارىندا بولمەلىك جانە دالالىق دەنە تاربيە، مادەنيەت قيمىل ورىندارى سالىنعان، باي مازمۇندى، الۋان ءتۇرلى مادەنيەت - دەنە تاربيە، كوڭىل اشۋ قيمىلدارى ۇنەمى وتكىزىلىپ تۇرادى. تاربيەلەۋ - باۋلۋ ورتالىقتارى تۇرلىشە ۇلت ۇيرەنۋشىلەرىنىڭ سالت - ساناسىنا، ادەت - عۇرپىنا تولىق قۇرمەت ەتەدى جانە ونى قورعايدى، ۇيرەنۋشىلەردىڭ پسيحيكالىق اقاۋسىزدىعىنا كوڭىل ءبولىپ، پسيحيكالىق اقىل - كەڭەس بەرۋ ارقىلى قىزمەت وتەپ، ناقتى قيىنشىلىقتارىن شەشۋىنە كومەكتەسەدى. تاربيەلەۋ - باۋلۋ ورتالىقتارى مەملەكەت زاڭدارىنىڭ بەلگىلەمەلەرىنە ساي، وقۋ - اعارتۋ مەن ءدىندى ايىردى، مەكتەپتەگى ۇيرەنۋشىلەردىڭ مەكتەپتە ءدىني قيمىلدار ۇيىمداستىرۋىنا، ءدىني قيمىلدارعا قاتىناسۋىنا جول قويمادى.

  الدىن الۋ سيپاتىندىق لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ شارالارى ءونىمدى اتقارىلعاندىقتان، جۋىقتاعى جىلداردا شينجياڭنىڭ قوعامدىق ورتاسىندا كورنەكتى وزگەرىستەر تۋىلىپ، دۇرىس سالت مولايىپ، تەرىس پيعىل ازايىپ، ازاماتتاردىڭ زاڭ تانىمى كورنەكتى كۇشەيىپ، وسى زامانعى عىلىم - تەحنيكالىق بىلىمدەرگە جانە وركەنيەتتى ءومىر سالتىنا تالپىنۋ قوعامدىق سالتقا اينالىپ، ءدىني ۇشقارى يدەيانى تاراتۋ سانالى تۇردە تەجەلىپ، ۇلتتاردىڭ ارالاسۋى، ىشتەسۋى، توعىسۋى اناعۇرلىم جيىلەپ، حالىق بۇقاراسىنىڭ تابىس سەزىمى، باقىت سەزىمى، حاۋىپسىزدىك سەزىمى كورنەكتى جوعارىلادى.

  التىنشى، لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋدىڭ، ۇشقارىلىقتى الاستاۋدىڭ ءتيىمدى تاجىريبەسى توپتالدى

  شينجياڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ، ۇشقارىلىقتى الاستاۋ كۇرەسىندە حالىقارالىق قوعامنىڭ تاجىريبەلەرىن قابىلداۋمەن، ونان ۇلگى الۋمەن بىرگە، جۇڭگو مەن جۇڭگونىڭ شينجياڭىنىڭ ءىس جۇزىندىگىن شىعار ءتۇيىن ەتۋدەن جازباي، ءار ۇلت حالقىنىڭ ءتۇبىرلى مۇددەسىن قامتاماسىز ەتۋدى ماڭداي الدى ورىنعا قويىپ، تەرەڭ قاتپارداعى ءتۇرلى قايشىلىقتاردى تۇبەگەيلى شەشۋدەن باستاپ ىسكە كىرىسىپ، لاڭكەستىككە زاڭ بويىنشا سوققى بەرۋدىڭ، ونان ساقتانۋدىڭ جانە ۇشقارىلىقتى الاستاۋدىڭ ۇتىمدى جولى تۋرالى بەلسەنە ىزدەنىس جاساپ، ءار ۇلت حالقىنىڭ لاڭكەستىك پەن ۇشقارىلىقتىڭ زالالىنا ۇشىراماۋىنا ەڭ جوعارى شەكتە كەپىلدىك ەتىپ، كەمەلدى تاجىريبە جانە ءونىمدى ءادىس - امال قالىپتاستىردى.

  − لاڭكەستىككە زاڭ بويىنشا سوققى بەرۋدى ادامدىق ۇقىقتى قامتاماسىز ەتۋمەن ۇشتاستىرۋعا تاباندى بولدى. حاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتكەندە عانا، ادامدىق ۇقىقتى قامتاماسىز ەتۋگە بولادى، لاڭكەستىككە قارسى تۇرمايىنشا، ادامدىق ۇقىقتى قامتاماسىز ەتۋگە بولمايدى. لاڭكەستىك ارەكەتتەرگە زاڭ بويىنشا سوققى بەرۋ، ءار ۇلت حالقىنىڭ باس اماندىعىنا، مال - مۇلكىنىڭ حاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك ەتۋ − ادامدىق ۇقىقتى تۇبىرىنەن قورعاۋ بولىپ تابىلادى. ءبىر مەزگىل شينجياڭدا لاڭكەستىك ارەكەت كوپ ءارى ءجيى تۋىلىپ، تىنىش تا جاراسىمدى ءتارتىپ، ىنتىماقتى دا العاباسار بەينە اۋىر دارەجەدە ءبۇلىنىپ، شينجياڭداعى ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇقىعى، سالاماتتىق ۇقىعى، دامۋ ۇقىعى سياقتى نەگىزگى ادامدىق ۇقىقتارى بەتالدى اياق استى ەتىلدى. لاڭكەستىكتىڭ قانقۇيلى ارەكەتى الدىندا، شينجياڭ قاتاڭ ساقتانۋ جانە زاڭ بويىنشا سىلەيتە سوققى بەرۋ شاراسىن باتىل قولدانىپ، لاڭكەس كۇشتەرگە ايبارلى سەس كورسەتۋ كۇيىن باستان - اياق ساقتاپ، حالىق بۇقاراسىنىڭ نەگىزگى ادامدىق ۇقىعىنىڭ لاڭكەستىك پەن ۇشقارىلىقتىڭ زيانداۋىنا ۇشىراماۋىنا ەڭ جوعارى شەكتە كەپىلدىك ەتتى. قازىر شينجياڭدا ءۇرتىس 2 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى زورلىقتى كۇش لاڭكەستىك دەلوسى تۋىلمادى، اماندىققا قاتەر توندىرەتىن دەلولاردى، الەۋمەتتىك حاۋىپسىزدىك وقيعالارىن قامتىعان قىلمىستىق ىستەر دەلولارى، اماندىق باسقارۋ دەلولارى زور مولشەردە ازايىپ، ۇشقارىلىقتىڭ سىنالاپ كىرۋى ءونىمدى تەجەلىپ، قوعامنىڭ اماندىق جاعدايى كورنەكتى جاقسارىپ، حالىق تىنىش، جاراسىمدى تۇرمىس كەشىردى. 2018 - جىلى شينجياڭنىڭ ساياحات كاسىبىندە قاۋىرت ارتۋ جاعدايى جارىققا شىعىپ، ەلىمىز ءىشى - سىرتىنان جيىنى 150 ميلليون ادام - رەتتەن استام ساياحاتشى قابىلدانىپ، سايكەس مەزگىلدەگىدەن %40 ارتتى، مۇنىڭ ىشىندە، شەتەل ساياحاتشىلارىنان 2 ميلليون 403 مىڭ 200 ادام - رەت قابىلدانىپ، سايكەستى مەزگىلدەگىدەن %10.78 ارتتى، ساياحاتتىق جالپى تۇتىنۋ 252 ميلليارد 200 ميلليون يۋان بولىپ، سايكەس مەزگىلدەگىدەن %41.6 ارتتى، سونىمەن بىرگە شينجياڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ بارىسىندا ادامدىق ۇقىقتى قامتاماسىز ەتۋگە دە ايرىقشا كوڭىل ءبولىپ، لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ سەبەبىنەن ادامدىق ۇقىققا قول سۇعاتىن ارەكەتتەردەن ساقتاندى. وسىعان بايلانىستى، ءبىر جاعىنان، شينجياڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ جاعىندا زاڭ شىعارۋ قىزمەتىن ۇزدىكسىز كۇشەيتىپ، لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋدىڭ زاڭمەن جونگە سالۋ ارناسىندا جۇرگىزىلۋىنە كەپىلدىك ەتىپ، لاڭكەستىك ارەكەتتەرگە زاڭ بويىنشا سوققى بەردى؛ ەندى ءبىر جاعىنان، لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ سەبەپتى، شينجياڭداعى ءار ۇلت حالىق بۇقاراسىنىڭ نەگىزگى ۇقىق - مۇددەسىن تەجەيتىن قۇبىلىستاردان باتىل ساقتانىپ، حالىقتىڭ زاڭ بويىنشا كەڭ كولەمدى ۇقىق - مۇددەسىنەن جانە ەركىندىكتەن يگىلىكتەنۋىنە كەپىلدىك ەتىپ، قالىپتى قوعامدىق تۇرمىستى قامتاماسىزداندىردى.

  − لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋدى ءمالىم وڭىرمەن، ۇلتپەن، دىنمەن بايلانىستىرىپ قاراماۋعا تاباندى بولدى. «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ زاڭى»ندا: لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ قىزمەتىندە ازاماتتاردىڭ ءدىني سەنىم ەركىندىگىنە جانە ۇلتتىق سالت - سانا، ادەت - عۇرپىنا قۇرمەت ەتۋ كەرەك، ءوڭىر، ۇلت، ءدىن سياقتى سەبەپتەردى نەگىز ەتكەن ءارقانداي كەمسىتۋشىلىككە تيىم سالىنادى، - دەپ بەلگىلەنگەن. شينجياڭ − كوپ ۇلت شوعىرلى قونىستانعان جانە كوپ ءتۇرلى ءدىن قاتار ءومىر سۇرگەن ءوڭىر. ءبىر جاعىنان، لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ جانە ۇشقارىلىقتى الاستاۋ كۇرەسىندە شينجياڭ ءارقانداي ۇيىمنىڭ نەمەسە جەكەنىڭ دىننەن پايدالانىپ مەملەكەتتى بولشەكتەۋىنە، ءدىني ۇشقارى يدەيا تاراتۋىنا، ۇلتتىق وشپەندىلىككە جەلىكتىرۋىنە، ۇلتتار ىنتىماعىن بۇلدىرۋىنە، قوعام ءتارتىبىن بۇلدىرۋىنە، ازاماتتاردىڭ باس اماندىعىنا، دەنساۋلىعىنا زيان كەلتىرەتىن ارەكەتتەر ىستەۋىنە تيىم سالادى؛ دىننەن پايدالانىپ مەملەكەتتىڭ اكىمشىلىك، ءادىليا، وقۋ - اعارتۋ، مادەنيەت، ت.ب تۇزىمدەرىنىڭ اتقارىلۋىنا كەسە - كولدەنەڭ بولۋعا تيىم سالادى؛ دىننەن پايدالانىپ مەملەكەتتىڭ حاۋىپسىزدىگى مەن مۇددەسىنە، قوعامدىق الەۋمەتتىك مۇددەگە جانە ازاماتتاردىڭ زاڭدى ۇقىق - مۇددەسىنە قاتەر توندىرەتىن ارەكەتتەر ىستەۋىنە تيىم سالادى، زاڭسىز ەلەمەنتتەردىڭ دىننەن جانە ءدىني قيمىلداردان پايدالانىپ بىلىقپالىق تۋدىرۋىنان، زاڭعا قايشى قىلمىس وتكىزۋىنەن ساقتانادى جانە ونى شەكتەيدى. ەندى ءبىر جاعىنان، شينجياڭ مەملەكەتتىڭ نەگىزگى زاڭىنداعى، زاڭدارىنداعى جانە اكىمشىلىك زاڭ ەرەجەلەرىندەگى ءدىني سەنىم ەركىندىگىنە قاتىستى ساياساتتار مەن بەلگىلەمەلەرگە قاتاڭ بويسۇنادى. لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ جانە ۇشقارىلىقتى الاستاۋ كۇرەسى بارىسىندا، شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ ءدىني سەنىم ەركىندىگى تولىق قامتاماسىز ەتىلدى. دىنگە سەنۋ مەن دىنگە سەنبەۋ − بۇكىلدەي ازاماتتاردىڭ ءوز تالعامى، ءارقانداي ۇيىم مەن جەكەنىڭ ازاماتتاردى دىنگە سەنۋگە نەمەسە دىنگە سەنبەۋگە قىستاۋىنا بولمايدى، دىنگە سەنەتىن ازاماتتاردى نەمەسە دىنگە سەنبەيتىن ازاماتتاردى كەمسىتۋىنە بولمايدى. شينجياڭ قىزمەت وتەۋ مەن باسقارۋعا تەڭ ءمان بەرۋ ۇستانىمىنا تاباندى بولىپ، ءدىني وقىتۋشى - قىزمەتكەرلەردى باۋلۋدى، جەتىلدىرۋدى ۇزدىكسىز كۇشەيتىپ، ءدىن بىلىمدەرىنە يە بولۋ جولىن ۇزدىكسىز كەڭەيتىپ، ءدىني قيمىل ورىندارىنىڭ شارت - جاعدايىن ۇزدىكسىز جاقسارتتى، دىنگە سەنەتىن بۇقارانىڭ ءدىن جاعىنداعى سۇيىسپەنشىلىگىنە، سەنىم قاجەتىنە تولىق قۇرمەت ەتتى.

  − كەڭ بولۋ مەن قاتاڭ بولۋدى ءوزارا بىرلەستىرۋدى ساقتىق تاربيەسىمەن، قۇتقارۋمەن ۇشتاستىرۋعا تاباندى بولدى. شينجياڭ كەڭ بولۋ مەن قاتاڭ بولۋ ءوزارا بىرلەستىرىلگەن قىلمىستىق ىستەر ساياساتىنا جانە تاربيەلەۋ - قۇتقارۋ شارالارىنا، امالدارىنا باستان - اياق تاباندى بولىپ، از سانداعى قىلمىسى باسىنان اسقان، توڭمويىن زورلىقتى كۇش لاڭكەستىك توپتىڭ اتاماندارىن، تىرەكتى ەلەمەنتتەرىن قاتاڭ جازالاپ، زاڭ بويىنشا ءبىر جاقتى ەتتى، ازاماتتاردىڭ نەگىزگى ادامدىق ۇقىعىنىڭ لاڭكەستىك پەن ۇشقارىلىقتىڭ زالالىنا ۇشىراماۋىنا ەڭ جوعارى شەكتە كەپىلدىك ەتتى؛ قىلمىسى ءبىرشاما جەڭىل جانە ءدىني ۇشقارى يدەيانىڭ ىقپالىنا ۇشىراعان كوپ سانداعى ادامداردى تاربيەلەۋ - قۇتقارۋدى، قورعاۋدى نەگىز ەتىپ، كاسىپتىك شەبەرلىككە تاربيەلەۋ - باۋلۋ ارقىلى ولاردىڭ مەملەكەتتە ءبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ءتىل - جازۋدى ۇيرەنۋىنە، زاڭ ۇيرەنۋىنە، ەڭبەك شەبەرلىگىن ۇيرەنۋىنە كومەكتەسىپ، يتەرمەلەۋ ەمەس، قايتا الدىعا جەتەلەۋ، قاتاڭ جازالاۋ ەمەس، قايتا قۇتقارۋ، كەمسىتۋ ەمەس، قايتا قامقورلىق جاساۋ ادىسىنەن پايدالانىپ، كومەك جاساپ، تاربيەلەپ، رايىنان قايتاردى. ۇيرەنۋ، تاربيەلەۋ ارقىلى ولاردىڭ دۇرىس پەن بۇرىستى ايقىن اجىراتۋ، سىنالاپ كىرۋگە قارسى تۇرۋ جانە وزدىگىنەن رايىنان قايتۋ قابىلەتىن جوعارىلاتىپ، لاڭكەستىكتىڭ ىقپالىنان ەڭ جوعارى شەكتە قۇتىلدىرىپ، ۇشقارى يدەيانىڭ شىرماۋىنان ارىلتىپ، قاساڭ داعدى، ناشار سالتتىڭ شەكتەۋىنەن اراشالاپ، جۇمىسقا ورنالاسۋعا قاجەتتى شەبەرلىكتەرىن قۇلشىنا جوعارىلاتىپ، جۇمىسقا ورنالاسۋ ارناسىن كەڭەيتىپ، ومىرگە سەنىمىن تاسقىنداتىپ، ۇكىمەتتىڭ ادامگەرشىلىك تۇرعىسىن تولىق ايگىلەدى.

  − ورنىقتىلىقتى قورعاۋدى حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋمەن ۇشتاستىرۋعا تاباندى بولدى. حالىقتىڭ باقىتتى تۇرمىسى − ەڭ ۇلكەن ادامدىق ۇقىق. حالىق تۇرمىسىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ونى جاقسارتۋ قىزمەتىن جاقسى ىستەۋ بۇقارانىڭ ىرىس - قۇتىنا جانە قوعامنىڭ جاراسىمدىلىعىنا، ورنىقتىلىعىنا سايادى. شينجياڭنىڭ كەيبىر وڭىرلەرىندە ءبىر مەزگىلدەرى لاڭكەستىكتىڭ زالالى، ءدىني ۇشقارى يدەيانىڭ سىنالاپ كىرىپ كيلىگۋى اۋىر بولدى دا، ءىشىنارا بۇقارا مەملەكەتتە ءبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ءتىل - جازۋدان پايدالانۋ قابىلەتى ءبىرشاما ءالسىز، زاڭمەن جونگە سالۋ تانىمى تاياز، كاسىپتىك شەبەرلىگى ءالسىز بولعاندىقتان جۇمىسقا ورنالاسۋدا قيىنشىلىققا ءدوپ كەلۋى سەبەبىنەن، لاڭكەس كۇشتەر مەن ۇشقارى كۇشتەردىڭ ازعىرۋى مەن ماجبۇرلەۋىنە وڭاي ۇشىراپ، قىلمىس وتكىزۋ جولىنا ءتۇستى. قوعام ورنىقتىلىعى مەن حالىق تۇرمىسىنىڭ ۇزدىكسىز جاقسارۋى ادامداردىڭ جالپى بەتتىك دامۋىن پارمەندى جەبەدى، شينجياڭداعى ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ رۋحاني بەت - بەينەسىندە شىت جاڭا وزگەرىستەر جارىققا شىعىپ، وسى زامانعى وركەنيەتتى تۇرمىس سالتىنا بەلسەنە تالپىناتىن، ءدىني ۇشقارى يدەياعا سانالى قارسى تۇراتىن قوعامدىق راي كۇن سايىن قويۋلاندى، ۇلتتار ارا اناعۇرلىم ىنتىماقتى، جاراسىمدى بولىپ، لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ، ورنىقتىلىقتى قورعاۋ جانە ۇشقارىلىقتى الاستاۋ قىزمەتىنىڭ قوعامدىق نەگىزى اناعۇرلىم بەكەمدەلىپ، ءار ۇلت بۇقاراسى بولاشاقتاعى تاماشا تۇرمىسقا تولىق ءۇمىت ارتتى.

  جەتىنشى، لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋداعى حالىقارالىق اۋىس - تۇيىسكە جانە سەلبەستىككە بەلسەنە ات سالىستى

  جۋىق جىلداردا لاڭكەستىك، ۇشقارىلىق دۇنيە جۇزىندە ءورشىپ، ادامزات قوعامىنا اۋىر اپات اكەلدى. 2001 - جىلى 9 - ايدىڭ 11 - كۇنى امەريكا قۇراما شتاتتارىندا تۋىلعان دۇنيە ءجۇزىن تۇرشىكتىرگەن لاڭكەستىك شابۋىلداۋ وقيعاسىندا 2996 ادام ءولدى. 2002 - جىلى 10 - ايدىڭ 12 - كۇنى يندونەزيانىڭ بالي ارالىندا تۋىلعان اۆتوكولىكتەگى بومبىمەن شابۋىلداۋ وقيعاسىندا 202 ادام ءولدى. 2004 - جىلى 3 - ايدىڭ 11 - كۇنى يسپانيانىڭ مادريد پويەزىندەگى ۇلاسپالى جارىلىس دەلوسىندا 190 ادام ءولىپ، 1500دەن استام ادام جارالاندى. 2004 - جىلى 9 - ايدىڭ 1 - كۇنى رەسەيدىڭ بەسلان بارىمتالاۋ وقيعاسىىندا ازامات جاسىنا تولماعان 186 بالانى قامتىعان 335 ادام ءولدى، 958 ادام جارالاندى. 2005 - جىلى 7 - ايدىڭ 7 - كۇنى ۇلى بريتانياداعى لوندون ۇلاسپالى جارىلىس دەلوسىندا 52 ادام ءولىپ، 700دەن استام ادام جارالاندى. 2008 - جىلى 11 - ايدىڭ 26 - كۇنى ءۇندىستانداعى بومبەي ۇلاسپالى لاڭكەستىك شابۋىلداۋ دەلوسىندا 195 ادام ءولىپ، 300گە تارتا ادام جارالاندى. 2011 - جىلى 7 - ايدىڭ 22 - كۇنى نورۆەگياداعى وسلو جارىلىس، وق شىعارۋ وقيعاسىندا 77 ادام ءولدى. 2013 - جىلى 9 - ايدىڭ 21 - كۇنى كەنياداعى نايروبي لاڭكەستىك شابۋىلداۋ وقيعاسىندا 72 ادام ءولىپ، 168 ادام جارالاندى. 2015 - جىلى 11 - ايدىڭ 13 - كۇنى فرانسياداعى پاريج جەلىلەس لاڭكەستىك شابۋىلداۋ وقيعاسىندا 132 ادام ءولىپ، 300دەن استام ادام جارالاندى. 2016 - جىلى 3 - ايدىڭ 22 - كۇنى بەلگياداعى بريۋسسەل ۇلاسپالى جارىلىس دەلوسىندا 35 ادام ءولىپ، 300دەن استام ادام جارالاندى. 2016 - جىلى 12 - ايدىڭ 19 - كۇنى گەرمانياداعى بەرلين لاڭكەستىك شابۋىلداۋ وقيعاسىندا 12 ادام ءولىپ، 49 ادام جارالاندى. 2017 - جىلى 1 - ايدىڭ 1 - كۇنى تۇركياداعى ستامبول لاڭكەستىك شابۋىلداۋ وقيعاسىندا 39 ادام ءولىپ، 69 ادام جارالاندى. 2017 - جىلى 11 - ايدىڭ 24 - كۇنى ەگيپەتتىڭ سولتۇستىك سيناي ولكەسىندەگى لاڭكەستىك شابۋىلداۋ وقيعاسىندا 235 ادام ءولىپ، 109 ادام جارالاندى. تولىقسىز ساناققا نەگىزدەلگەندە، 2018 - جىلى دۇنيە جۇزىندە 1127 رەت لاڭكەستىك شابۋىلداۋ وقيعاسى تۋىلىپ، 13 مىڭنان استام ادام ولگەن.

  لاڭكەستىك، ۇشقارىلىق بۇگىنگى تاڭدا دۇنيە جۇزىندەگى ۇلكەن جالپىلىق اپاتقا اينالىپ، دۇنيە ءجۇزىنىڭ بەيبىتشىلىگى مەن دامۋىنا اۋىر قاتەر ءتوندىرىپ، دۇنيە جۇزىندەگى حالىقتاردىڭ باس اماندىعىنا، مال - مۇلىك حاۋىپسىزدىگىنە اۋىر زيان سالدى. لاڭكەستىككە سىلەيتە سوققى بەرۋ، ۇشقارىلىقتى الاستاۋ قىزمەتىن ىشكەرىلەي ورىستەتۋ − حالىقارالىق قوعامنىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى ءارى ادامدىق ۇقىقتى قامتاماسىز ەتۋدەگى قاجەتتى تالعامى.

  جۇڭگو ءارقانداي فورماداعى لاڭكەستىككە، ۇشقارىلىققا قارسى تۇرادى، لاڭكەستىكتى، ۇشقارىلىقتى بەلگىلى ءبىر مەملەكەتپەن، ۇلتپەن، دىنمەن بايلانىستىرۋعا قارسى تۇرادى، لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ ماسەلەسىندە ”قوس ولشەم“ قولدانۋعا قارسى تۇرادى؛ جالپىلىق شارا قولدانۋدى، ۇستىنەن وڭاۋ مەن تۇبىرىنەن وڭاۋدى قاتار جۇرگىزۋدى، لاڭكەستىك ارەكەتتەرگە سىلەيتە سوققى بەرۋمەن بىرگە، كەدەيلىكتى جويىپ، لاڭكەستىكتىڭ توپىراعىن تۇبەگەيلى الاستاۋدى دارىپتەيدى؛ ءوزارا قۇرمەتتەۋ، تەرەزەسى تەڭ تۇرعىدا كەڭەسۋ نەگىزىندە حالىقارادا لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋداعى ناقتى سەلبەستىكتى كۇشەيتۋدى دارىپتەيدى.

  حالىقارالىق قوعامنىڭ جاۋاپكەرشىلىك ارقالاعان مۇشەسى رەتىندە، جۇڭگو ۇكىمەتى بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ حالىقارالىق لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ سەلبەستىگىندە جەتەكشى جانە سايكەستىرۋ رولىن ساۋلەلەندىرۋىن بەلسەنە قولدايدى، «بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ ۋستاۆى»نا جانە باسقا دا حالىقارالىق زاڭداردىڭ پرينسيپتەرىنە، ولشەمدەرىنە تاباندى بويسۇنادى، بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ حاۋىپسىزدىك القالار كەڭەسى ماقۇلداعان لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ قاۋلىلارىن قولدايدى، «بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ دۇنيە جۇزىندەگى لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ ستراتەگياسى»نىڭ جاپپاي اتقارىلۋىن بارىنشا ىلگەرىلەتەدى. جۇڭگو «لاڭكەستىك جارىلىسقا تيىم سالۋدىڭ حالىقارالىق شارتى»، «لاڭكەستىككە قارجىلاي كومەك بەرۋگە تيىم سالۋدىڭ حالىقارالىق شارتى»، «يادرولىق لاڭكەستىك ارەكەتىنە تيىم سالۋدىڭ حالىقارالىق شارتى»، «ادام بارىمتالاۋعا قارسى تۇرۋدىڭ حالىقارالىق شارتى» سياقتى باسىم كوپ سانداعى حالىقارالىق لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ شارتتارىنا كىردى. شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى اياسىندا جۇڭگو قاتىستى مەملەكەتتەرمەن «لاڭكەستىككە، بولشەكتەۋشىلىككە جانە ۇشقارىلىققا سوققى بەرۋدىڭ شاڭحاي شارتى»، «شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ لاڭكەستىككە، بولشەكتەۋشىلىككە جانە ۇشقارىلىققا سەلبەسە سوققى بەرۋ ويى»، «شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ شارتى»، «شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ ۇشقارىلىققا قارسى تۇرۋ شارتى»، «شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ لاڭكەستىككە، بولشەكتەۋشىلىككە جانە ۇشقارىلىققا سەلبەسە سوققى بەرۋىنىڭ 2019 - 2021 جىلدىق سەلبەستىك باعدارلاماسى»، «شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە ەلدەردىڭ اۋعانستان ءىسلام رەسپۋبليكاسىمەن لاڭكەستىككە، ۋلى بۇيىم اتكەزشىلىگىنە جانە ۇيىمدى قىلمىسقا سوققى بەرۋ جونىندەگى ارەكەت جوسپارى» سياقتى حۇجاتتارعا قول قويىستى. لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋدىڭ بىرىككەن جاتتىعۋى، شەكارا قورعانىسىنىڭ بىرىككەن ارەكەتى، ”ءۇش ءتۇرلى كۇش“تىڭ ينتەرنەت جەلىسىندەگى زاڭعا قايشى ارەكەتىنە سوققى بەرۋ، كولەمدى حالىقارالىق قيمىلدارداعى اماندىقتى قورعاۋ، اقپار اۋىس - ءتۇيىسى، ءادىليالىق ىنتىماقتاستىق سياقتى ەكى جاقتى، كوپ جاقتى لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ مەحانيزمدەرى ارقىلى، جۇڭگو قاتىستى مەملەكەتتەرمەن قىرۋار، ونىمدىلىككە يە لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ اۋىس - ءتۇيىسىن جانە ىنتىماقتاستىعىن ورىستەتىپ، حالىقارالىق جانە وڭىرلىك حاۋىپسىزدىكتى، ورنىقتىلىقتى قورعاۋ جاقتارىندا ماڭىزدى رول اتقاردى.

  شينجياڭ − جۇڭگوداعى لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋدىڭ نەگىزگى شايقاس مايدانى. جۋىق جىلداردا ورتالىق ۇكىمەتتىڭ باسشىلىعىندا جانە كوڭىل بولۋىندە، شينجياڭ ءوڭىرى توڭىرەكتەگى ەلدەرمەن شەكارا وڭىرلەردەگى جانە زاڭ اتقارۋ تاراۋلارىنىڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ سالاسىنداعى سالالىق ىنتىماقتاستىق مەحانيزمىن ورناتىپ، اقپار، ينفورماتسيا اۋىس - ءتۇيىسى، شەكاراداعى بىرىككەن باسقارۋ - تىزگىندەۋ، لاڭكەستىككە قاتىستى ادامداردى تەكسەرۋ، قۋعىنداۋ، لاڭكەستىك قارجى قۇراۋعا قارسى تۇرۋ، ينتەرنەت جەلىسىندەگى لاڭكەستىككە سوققى بەرۋ، ەل ارالىق قىلمىسقا سوققى بەرۋ، ءادىليالىق سەلبەستىك، ەل ارالىق مۇناي، گاز قۇبىرلارىنىڭ حاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ سياقتى جاقتاردا ناقتى اۋىس - ءتۇيىس جانە ىنتىماقتاستىق جاسادى. سونىمەن بىرگە، حالىقاراداعى لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋدىڭ جانە ۇشقارىلىقتى الاستاۋدىڭ تاجىريبەلەرىنەن بەلسەنە ۇلگى الىپ، ءوز ءوڭىرىنىڭ ءىس جۇزىندىگىمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ، لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ كۇرەسىن جانە ۇشقارىلىقتى الاستاۋ قىزمەتىن ءونىمدى ورىستەتىپ، كەزەڭدىك تابىستارعا قول جەتكىزىپ، حالىقاراداعى لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ كۇرەسىنە ۇلەس قوستى.

  سوڭعى ءسوز

  جۇڭگونىڭ شينجياڭىنىڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ جانە ۇشقارىلىقتى الاستاۋ كۇرەسى − حالىقاراداعى لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ كۇرەسىنىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولىگى، ونىڭ حالىقاراداعى لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ كۇرەسىنە ماڭىزدى ۇلەس قوسقانى ءشۇباسىز. شينجياڭ لاڭكەستىكتەن، ۇشقارىلىقتان زاڭ بويىنشا ساقتانىپ جانە وعان سوققى بەرىپ، قوعامنىڭ ورنىقتىلىعىن قورعاپ، وركەنيەتتى، العاباسارلىقتى جەبەپ، حالىقتىڭ حاۋىپسىز، ورنىقتى ءوندىرىس، تۇرمىس ورتاسىنا دەگەن كوكەي تەستى تىلەگىن قاناعاتتاندىرىپ، ءار ۇلت حالىق بۇقاراسىنىڭ نەگىزگى ۇقىق - مۇددەسىن ەڭ جوعارى شەكتە قامتاماسىز ەتتى.

  قازىرگى دۇنيە جۇزىندە لاڭكەستىكتىڭ، ۇشقارىلىقتىڭ قاتاڭ سايىسى الدىندا، ەشقانداي مەملەكەت مۇنان قاعىس قالىپ، قارا باسىنىڭ قامىن جەي المايدى. دۇنيە جۇزىندەگى ەلدەر تەك ادامزاتتىڭ تاعدىرلاس ورتاق تۇلعاسى تانىمىن اناعۇرلىم كۇشەيتىپ، ”قوس ولشەم“ دى تاستاپ، ساياسي جاقتاعى ءوزارا سەنىمدىلىكتى كۇشەيتىپ، ستراتەگيالىق ورتاق تانىم قالىپتاستىرىپ، اۋىس - ءتۇيىستى، سەلبەستىكتى جەبەگەندە عانا، لاڭكەستىكتى، ۇشقارىلىقتى ءونىمدى تەجەپ جانە وعان سوققى بەرىپ، دۇنيە ءجۇزىنىڭ بەيبىتشىلىگى مەن تىنىشتىعىن قورعاي الادى.

  شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ پارمەندى باسشىلىعىندا، بۇكىل ەل حالقىنىڭ زور كۇشپەن قولداۋىندا، شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ تىزە قوسا كۇرەس جاساۋىمەن، شينجياڭ لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ جانە ۇشقارىلىقتى الاستاۋ كۇرەسىندە ماڭىزدى كەزەڭدىك تابىسقا قول جەتكىزدى. الايدا ”ءۇش ءتۇرلى كۇش“ جانە ونىڭ ىقپالى ءالى دە ءومىر سۇرۋدە، ”شىعىس تۇركستانشىل“ كۇشتەر ءالى دە وقيعا تۋدىرۋدىڭ ورايىن كۇتۋدە، شينجياڭداعى لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ جانە ۇشقارىلىقتى الاستاۋ كۇرەسىنىڭ جاعدايى ءالى دە اۋىر دا كۇردەلى. شينجياڭ قوعام ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىق باس نىساناسىن مىقتاپ ارقاۋ ەتىپ، لاڭكەستىككە زاڭ بويىنشا قارسى تۇرىپ، ادامدىق ۇقىقتى قامتاماسىز ەتىپ، ەكونوميكانى دامىتىپ، حالىق تۇرمىسىن جاقسارتىپ، ىنتىماقتى، جاراسىمدى، گۇلدەنگەن، باي، وركەنيەتتى، العاباسار، حالىق تىنىش ءومىر، شات - شادىمان تىرشىلىك كەشىرەتىن جۇڭگوشا سوتسياليستىك شينجياڭ قۇرۋعا قۇلشىنادى.

  (شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 3 - ايدىڭ 18 - كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)

جاۋاپتى رەداكتور : سايراش تۇرارجان

ەسكەرتۋ:

تورابىمىزداعى مازمۇنداردىڭ مەنشىك ۇقىعى شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايوندىق حالىق ۇكىمەتى اقپارات كەڭسەسىنە ءتان، جاريالانعان مازمۇنداردى سىلتەمەسىز كوشىرۋگە بولمايدى. كوشىرىپ پايدالانۋعا تۋرا كەلگەندە، «تيانشان تورى » الىنعانى انىق ەسكەرتىلۋى ءتيىس، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگى قۋزاستىرىلادى.