تيانشان تورى   ›   جاڭالىقتار   ›   ەل ءىشى حابارى

ءمورال - ادىلەت بيىگىندە وپاسىزدارعا ورىن جوق

  − امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى كەيبىر ساياساتپازداردىڭ ”قولايىنا جاقسا قولداناتىن، قولايىنا جاقپاسا تاستايتىن“ شىن كەيىپ - كەسپىرىن جىعا تانيىق

جۇڭ شىڭ

  ”مۇددەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن، ءمورال مەن ادىلەتتىڭ بىرلىگى بولۋ كەرەك“. امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى كوزاياسى تار كەيبىر ساياساتپازدار بۇل قيسىندى تۇسىنبەسە كەرەك، تۇسىنگەنى بىلاي تۇرسىن، كەرىسىنشە ولار بۇرىن وزدەرى جارنامالاپ كەلگەن حالىقارالىق ءمورال مەن ادىلەتتەن بەزىپ، جۇرتقا نەنىڭ پايدانى كورىپ جولدان تايۋ، نەنىڭ ۋادەنى بۇزۋ ەكەنىن انىق كورسەتىپ بەردى.

  وتكەن عاسىردىڭ 40 - جىلدارىنان بەرى، امەريكا قۇراما شتاتتارى الەمدە ماڭداي الدى قۇدىرەتتى ەلگە اينالىپ، بۇرىنعى ”وقشالاۋ“ ساياساتىن بىرتىندەپ وزگەرتىپ، الەمدىك ىستەرگە بەلسەنە ارالاسىپ، ءوزىنىڭ قۇن ۇستانىمىن ۇگىتتەپ، ”ءبىرىنشى ءىرى ەل“ وبرازىن سومداۋعا بارىن سالىپ، امەريكا قۇراما شتاتتارى ”ەركىن الەمنىڭ كوسەمى“، ”ورنىن وگەيسىتۋگە بولمايتىن مەملەكەت“ سياقتى اڭىزداردى جاسادى. ايتكەنمەن، وسى كەزەكتى امەريكا قۇراما شتاتتارى ۇكىمەتى تەگىندە كەڭ كولەمدە ءشۇبا تۋعىزعان ايتىلمىس ءمورال - ادىلەت داۋلەتىن تۇگىن قالدىرماي شاشىپ ءبىتتى.

  امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى كەيبىر ساياساتپازدار اۋىزدا ”ەركىن، ءادىل جانە ءوزارا ءتيىمدى ساۋدانى“ ايتقانىمەن، الايدا كەدەن باجىسىنىڭ اڭگىر تاياعىن توقتاۋسىز قوقاڭداتىپ، بارىنشا بوپسالاۋمەن شۇعىلداندى؛ ”اشىق قارجى قوسۋ ورتاسىن قالىپتاستىرامىز“ دەپ سارناعانىمەن، الايدا ”ويدا - تۇستە جوق“ جال تاۋىپ، باسقا مەملەكەتتەردىڭ كاسىپورىندارىنا قىسىم كورسەتتى؛ ءوزىنىڭ دامۋى ماسەلەگە جولىقسا، حالىقتىڭ كوزىن كولەگەيلەپ، ەل ىشىندەگى قايشىلىقتى باسقاعا اۋداردى؛ ءار كۇنى حالىقارالىق جاۋاپكەرشىلىك دەپ كوپىرگەنىمەن، ءوزى پاريج كەلىسىمى سياقتى حالىقارالىق شارتتاردان ءوز الدىنا شەگىنىپ شىقتى؛ ءوزىن ”دۇنيە ءجۇزىنىڭ بەيبىتشىلىگىن قورعاۋدىڭ ماڭىزدى كۇشىمىن“ دەپ جارنامالاعانىمەن، الايدا باسقا مەملەكەتتىڭ ىشكى ىستەرىنە كەلسە - كەلمەس كيلىكتى؛ باسقا مەملەكەتتى ادامدىق ۇقىققا سۇعاناقتىق جاسادى دەپ ەش نەگىزسىز جازعىرىپ، ءوزى بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ ادامدىق ۇقىق القالار كەڭەسىنەن قاسارىسىپ شىعىپ كەتتى... اقىل - كەڭەس بەرۋ قۇرىلىمى گاللۇپتىڭ حالىق رايىن بايقاۋ تەكسەرۋىندە كورسەتىلۋىنشە، تاڭدالعان 134 مەملەكەتتىڭ ىشىندە، قازىرگى امەريكا قۇراما شتاتتارىنا وڭ باعا بەرەتىن ادامدار ۇزدىكسىز ازايىپ، بىرنەشە جىلدىڭ الدىنداعىمەن سالىستىرعاندا 20 پايىزعا جۋىق تومەندەگەن.

  قازىرگى تاڭدا جۇرتتىڭ ءبارى امەريكا قۇراما شتاتتارى ۇلگىسىندەگى ءمورال - ادىلەتتىڭ شىن كەيىپ - كەسپىرىنىڭ انىق - قانىعىنا كوز جەتكىزدى: امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مۇددەسىنە ۇيلەسسە ”ءمورال - ادىلەتكە ۇيلەسەدى“ ەكەن دە، ”امەريكا قۇراما شتاتتارى الدا تۇرادى“نى جۇزەگە اسىرۋعا پايداسى جوقتار ”ءمورال - ادىلەتكە جات“ بولىپ شىعادى ەكەن. كەرەك دەسەڭىز، امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ كوپتەگەن وداقتاستارى دا ويسىراي زيان شەگىپ وتىر. امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ءوزى باستاماشى بولعان تىنىق مۇحيتتى اتتاعان سەرىكتەستىك قارىم - قاتىناس كەلىسىمىنەن ءوز بەتىمەن شىعىپ كەتۋى كەلىسىمگە قاتىناسقان باسقا مەملەكەتتەردى قاپىدا قالدىردى؛ امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ يران يادرو ماسەلەسىنىڭ جالپىلىق كەلىسىمىنەن شەگىنەتىندىگىن ءوز الدىنا جاريالاۋى تالاي جىلعى ماشاقاتتى كەلىسسوزدەردىڭ جەمىسىن سەلگە كەتىردى؛ امەريكا قۇراما شتاتتارى ەۆروپا وداعىمەن بىرگە كەدەن باجىسىن ۇستەمەلەپ سالۋدى ۋاقىتشا توقتاتا تۇرۋ تۋرالى بىرلەسكەن مالىمدەمەنى جاريالاعانىنا ءبىر اي وتەر - وتپەي، اۆتوموبيلگە %25تىك كەدەن باجىسىن ۇستەمەلەپ سالامىن دەپ قىسىم كورسەتىپ شىعا كەلدى... ”جۇمساق كۇش“ ۇعىمىن ورتاعا قويعان جوسەف نيەنىڭ ءوزى امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ”جۇمساق كۇشى“ السىرەۋدە دەپ مويىنداماسىنا شاراسى قالمادى.

  امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ حالىقارالىق ادىلەت - ءمورالدى بۇرمالاۋى جانە كوزگە ىلمەۋى امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى كەيبىر ساياساتپازداردىڭ ۇشقارى پراگماتيزمشىل ءىس جۇرگىزۋ جوسىعىن پاش ەتتى. ولاردىڭ نازارىندا، حالىقارالىق بارىس - كەلىستىڭ ەشقانداي قۇنى، ەرەجەسى بولماۋعا ءتيىس، ولار ءۇشىن قىپ - قىزىل مۇددە ايىرباسىنان تىس، كۇشتەردىڭ بەلدەسۋى عانا بولۋعا ءتيىس سەكىلدى. ايتىلمىس ”ءمورال - ادىلەت“ دەگەنىڭىز ولاردىڭ ءسوز بيلىگىنە تالاسىپ، قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرۋىنىڭ، ءسويتىپ، اقىرىندا جەكە پايدا تابۋىنىڭ قۇرالى عانا ەسەپتەلەدى. امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ وقىمىستىسى لاۋرەنس داگىن ”امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ساياساتى ’ارمان‘ تونىن جامىلعان قۇبىلمالى يمپەرياليزم“، ”ءمورالدىق اسقاقتىق دەيتىن جەل سوزبەن باسقانى زيانداپ، ءوزى پايدا كورەتىن قىلىعىن ءتۇسىندىرۋ“ دەپ ءداپ باسىپ اتاپ كورسەتتى. دەمەك، امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى كەيبىر ساياساتپازداردىڭ نە ءۇشىن ءسوزى ءبىر بولەك، ءىسى ءبىر بولەك بولاتىنىن، حالىقارالىق ەرەجەنى ”قولايىنا جاقسا قولداناتىنىن، قولايىنا جاقپاسا تاستايتىنىن“ ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس.

  ءمورالسىز ادامنىڭ كوسەگەسى كوگەرمەيدى، ءمورالسىز مەملەكەت كوركەيمەيدى. ناعىز حالىقارالىق ءمورال - ادىلەت حالىقارالىق ءسوز بيلىگىنىڭ نەگىزى عانا ەمەس، ونان دا ماڭىزدىسى، ول حالىقارالىق قوعامنىڭ كەيبىر ماسەلەلەر تۋرالى ورتاق تانىمىنا ۋاكىلدىك ەتىپ، ادامزات وركەنيەتىنىڭ كەيبىر قۇن ۇستانىمىن ارداقتايتىنىن كورسەتەدى. ايتالىق، ءوزارا كومەكتەسىپ سەلبەسۋ، كورشىسىنە زيان جەتكىزبەۋ؛ ۋادەدە تۇرۋ، ادىلەتتەن جازباۋ، قىرىق قۇبىلماۋ كەرەك؛ ءوزارا قۇرمەت ەتىپ، باسقا مەملەكەتپەن تەڭ تۇرعىدا مامىلە جاساسۋ، مەن عانا وكتەم تۇرامىن دەيتىن زورەكەرلىككە بارماۋ كەرەك... جالپى جۇرت مويىنداعان قۇن ولشەمدەرىن كەلسە - كەلمەس تابانعا تاپتاۋ ءدۇيىم جۇرتتىڭ دۇشپانىنا اينالىپ، حالىقارالىق قوعامنىڭ سوگىسىنە ۇشىرايدى. ”ادىلەتتىگە كومەك كوپ، ادىلەتسىزگە كومەك جوق“ دەيتىن قيسىندى امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى شەشىم قابىلداۋشىلار تۇسىنۋگە ءتيىس ەدى.

  امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ بۇرىنعى زۇڭتۇڭى لينكولننىڭ ”مەن ەل ارقالاي الاتىن جاۋاپكەرشىلىكتى قالايدا ارقالاي الامىن؛ ەل ارقالاي المايتىن جاۋاپكەرشىلىكتى دە ارقالاي الامىن. سوندا عانا ادام ءوزىن شىڭداپ، اناعۇرلىم بيىك بىلىمگە قول جەتكىزىپ، اناعۇرلىم بيىك دەڭگەيگە جەتە الادى“ دەگەن ايگىلى ءسوزى بار. امەريكا قۇراما شتاتتارى الەمدىك ءىرى ەل رەتىندە، ارقالاۋعا ءتيىستى جاۋاپكەرشىلىگىن ارقالاۋى كەرەك. نەعۇرلىم كۇردەلى ماسەلە الدىندا، سولعۇرلىم ءوز تۇلعاسىنا لايىق ينابات پەن پاراسات كورسەتۋ كەرەك. قازىرگى الەمدە ءبىر مەملەكەتتىڭ حالىقارالىق ىقپالىن قاراپايىم تۇردە ونىڭ قولىنداعى كۇشىنە قاراپ ۇيعارۋعا بولمايتىنىن، تۇپتەپ كەلگەندە، ونىڭ ورتاق قۇندىلىقتى ساقتاۋعا، اناعۇرلىم كەڭ ورتاق تانىمعا كەلۋدى ىلگەرىلەتىپ، اناعۇرلىم كەڭ سەلبەستىك جاساۋعا، اقىرىندا ءوزارا پايدا جەتكىزىپ، تەڭ يگىلىكتەنۋدى، بىرگە دامۋدى جۇزەگە اسىرۋعا ارقا سۇيەيتىندىگىن بىلۋگە ءتيسىپىز.

  ”ادام ءمورال مەن جوسىندى ساقتاۋى، ادالدىق پەن سەنىمدىلىكتىڭ سەرتىن بۇزباۋى، اتاق - ابىرويى مەن ار - ۇجدانىن قاستەرلەۋى كەرەك“. ءبىر مەملەكەت تۋراشىل، ءادىل بولسا عانا، جۇرتتىڭ مويىنداۋىنا يە بولادى. امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى كەيبىر ساياساتپازدارعا ەڭ نەگىزگى مىنا ءبىر قيسىندى ءتۇسىنۋدى ەسكەرتەمىز: ءمورال - ادىلەت بيىگىندە ۋادەنى بۇزاتىندارعا ورىن جوق، ۋادەنى بۇزعاندار ءوز مەملەكەتى مەن حالقى الدىندا جاۋاپكەرشىلىك ارقالاي المايدى، دۇنيە ءجۇزىنىڭ دامۋى مەن ادامزات وركەنيەتىنىڭ العا باسۋى ءۇشىن دە جاۋاپكەرشىلىك ارقالاي المايدى.

  (شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 6 - ايدىڭ 10 - كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)

جاۋاپتى رەداكتور : سايراش تۇرارجان

ەسكەرتۋ:

تورابىمىزداعى مازمۇنداردىڭ مەنشىك ۇقىعى شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايوندىق حالىق ۇكىمەتى اقپارات كەڭسەسىنە ءتان، جاريالانعان مازمۇنداردى سىلتەمەسىز كوشىرۋگە بولمايدى. كوشىرىپ پايدالانۋعا تۋرا كەلگەندە، «تيانشان تورابى » الىنعانى انىق ەسكەرتىلۋى ءتيىس، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگى قۋزاستىرىلادى.

  • شينجياڭدا ءبيدايدىڭ بىرلىك ءونىمىنىڭ رەكوردى جاڭالاندى
  • ەرەكشە حالىقتىق تۇسەلحانالار شينجياڭ ساياحاتىنىڭ تاماشا تانىسقىسىنا اينالدى
  • دۋان - ۋ مەرەكەسىندەگى دەمالىس كەزىندە شينجياڭ 3 ميلليون 840 مىڭ ادامنان (رەت) استام ساياحاتشى قابىلدادى سايكەس مەزگىلدەگىدەن %43.25 ارتتى