تيانشان تورى   ›   جاڭالىقتار   ›   ەل ءىشى حابارى

حالىقارالىق ەرەجە جىپپەن مەڭگەرىلەتىن اعاش قۋىرشاق ەمەس

− امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى كەيبىر ساياساتپازداردىڭ ”قولايىنا جاقسا قولداناتىن، قولايىنا جاقپاسا تاستايتىن“ شىن كەيىپ - كەسپىرىن جىعا تانيىق

جۇڭ شىڭ

  امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ كەيبىر ساياساتپازدارىنىڭ نازارىندا، دۇنيە ءجۇزى ساحناسىندا ورىندالاتىنى امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ جالعىز كەيىپكەرلى تەاترى، حالىقارالىق ەرەجە ولاردىڭ قولىنداعى جىپپەن مەڭگەرىلەتىن اعاش قۋىرشاق سياقتى. سەناريانى قالاي جوبالاۋ، وقيعانى قالاي شارىقتاتۋ، بارلىعىندا ولاردىڭ ايتقانى ەسەپ بولۋى كەرەك، ويتكەنى ولار − امەريكا قۇراما شتاتتارى. قانە، ايتىڭىزشى، مۇنداي بولعاندا قايداعى ادىلدىك؟ تاعى وڭاي - وسپاق قولعا كەلمەگەن حالىقارالىق ءتارتىپتى نەمىزبەن قورعايمىز؟

  كوز الدا ۆاشينگتوننىڭ كەيبىر ساياساتپازدارى، ءبىر جاعىنان، ءادىل باسەكە پرينسيبى دەپ لەپىرسە، ەندى ءبىر جاعىنان، ”مەملەكەت حاۋىپسىزدىگى“ دەگەن جەلەۋمەن باسقا ەلدەردىڭ كاسىپورىندارىن قىسپاققا الۋدا؛ ءبىر جاعىنان، ”ەركىن، ءادىل جانە ءوزارا ءتيىمدى ساۋدا“ دەپ وزانداسا، ەندى ءبىر جاعىنان، كوپ جاقتى مەحانيزمنەن توتە اينالىپ ءوتىپ، جوعارى شەكتە قىسىم تۇسىرۋدە؛ ءبىر جاعىنان، باسقا ەلگە ”ەرەجەگە بويسۇنبادى“ دەگەن قالپاق كيدىرسە، ەندى ءبىر جاعىنان، ءوز ەلىنىڭ ىشكى ەرەجەسىن حالىقارالىق ەرەجەدەن ۇستەم قويۋدا، ءتىپتى، جۇڭگونىڭ، ەۆروپا وداعىنىڭ كەدەن باجىسىنداعى جازاعا قارسى شارالارىن ”ۇيلەسىمسىز زاڭدىق نازاريانى ويدان قيىستىردى“ دەپ جازعىرۋدا.

  امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ۋادەسىندە تۇرماعاندىعىنىڭ مىسالدارى وتە كوپ: بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ وقۋ - اعارتۋ، عىلىم جانە مادەنيەت ۇيىمىنان شەگىنىپ شىقتى، بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ ادامدىق ۇقىق القالار كەڭەسىنەن شەگىنىپ شىقتى، تىنىق مۇحيت اتتاعان سەرىكتەستىك قارىم - قاتىناس كەلىسىمىنەن شەگىنىپ شىقتى، كليمات وزگەرىسى پاريج كەلىسىمىنەن شەگىنىپ شىقتى، الەمدىك كوشى - قون كەلىسىمىنەن شەگىنىپ شىقتى، يران يادرو ماسەلەسى جونىندەگى جان - جاقتى كەلىسىمىنەن شەگىنىپ شىقتى... ”ەرەجە نەگىزىندەگى حالىقارالىق تۇزىلىسكە قاتەر تونۋدە، كىسىنى تىكسىندىرەتىنى، قاتەردى تۋدىرعان باسقا مەملەكەت ەمەس، وسى جۇيەنى جەتەكشى بولىپ ورناتقان امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ءوزى.“ ەۆروپا القالار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى توسكتىڭ قامىعۋى جۇرتتىڭ كۇشتى نارازىلىعىن اڭعارتتى.

  شىندىعىندا، دۇنيە جۇزىلىك 2 - سوعىس اياقتاعاننان كەيىن، امەريكا قۇراما شتاتتارى ەرەجەنى نەگىز ەتكەن ءبىر قىدىرۋ حالىقارالىق ءتارتىپتى ورناتۋدى ىلگەرىلەتتى. الايدا، امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ كەيبىر ساياساتپازدارى قازىرگى حالىقارالىق ەرەجەنىڭ ”امەريكا قۇراما شتاتتارى الدىدا تۇرادى“ دەگەن ارانىن قاناعاتتاندىرا الماعاندىعىن كورە سالا ”ۇستەلدى اۋدارىپ تاستاپ كەتەمىن دە قالامىن“ دەپ قۇقاي كورسەتىپ، حالىقارالىق ءتارتىپتى الدىلەر ءالسىزدى ازۋىنا سالاتىن ”ورمان زاڭى“نا كۇشپەن اينالدىرماق بولدى.

  قولايىنا جاقسا قولداناتىن، قولايىنا جاقپاسا تاستايتىن امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ بۇل ساياساتپازدارى حالىقارالىق ەرەجەنى جىپپەن مەڭگەرىلەتىن اعاش قۋىرشاقتاي كورىپ، وزدەرىنىڭ ەرەكشە وزىمشىلدىگى مەن پايداكۇنەمدىگىن پاش ەتتى. ءوز مۇددەسىن بارىنشا زورايتۋ ءۇشىن، ءار ەل جالپى بەتتىك قابىلداعان ەرەجە جۇيەسىن كۇيرەتىپ، ءوزىنىڭ جەكە مۇددەسى ءۇشىن دۇنيە ءجۇزىن بىلىقتىرۋدان تايىنبادى؛ كولگىر بەت پەردەسىن جىرتىپ تاستاپ، وركەندەپ كەلە جاتقان ەلدەردى ماڭگى كاسىپتىڭ تومەنگى تىزبەگىندە ۇستاۋعا ۇرىنۋدان تايىنبادى. دۇنيە جۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ زەرتتەۋ مالىمەتىنە قاراعاندا، امەريكا قۇراما شتاتتارى بۇگىنگە دەيىن دۇنيە جۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ كەسىمىن بۇزۋداعى ەڭ ۇلكەن ”قاعيداعا بويسۇنباۋشى“ بولعان، دۇنيە جۇزىلىك ساۋدا ۇيىمىنىڭ ەرەجەسىنە قايشىلىق جاساۋ ارەكەتىنىڭ 3/2 سىن امەريكا قۇراما شتاتتارى تۋدىرعان.

  ەرەجەنى ەلەپ - ەسكەرمەي، قولىنان كەلگەن جاماندىقتىڭ ءبارىن ىستەگەن امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ كەيبىر ساياساتپازدارى ءىرى ەلدەردىڭ بارىس - كەلىسىن بىرەۋ جەڭىپ، بىرەۋ جەڭىلەتىن نولدىك جيىنتىق سايىسىنا اينالدىرىپ، ۇزدىكسىز جاۋ قاراستىردى جانە جاسادى ءارى جاۋدىڭ قاتەرىندە قالعانداي قيالعا سالىنۋمەن بولدى. الايدا، امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ناعىز جاۋى باسقا ەشكىم ەمەس، تيداۋسىزدىقپەن توڭمويىندىققا باسقان، ورىنسىز سىڭار جاقتىلىق جۇرگىزگەن وزدەرى. مالايزيانىڭ زۇڭليى ماحاتيردىڭ جۋىردا ”ازيانىڭ كەلەشەگى“ حالىقارالىق اۋىس - كۇيىس ماجىلىسىندە ءداپ باسىپ ايتقانىنداي: ”امەريكا قۇراما شتاتتارى ءوزى ماڭگى الدا جۇرەتىن جاعدايعا يە بولماقشى، ەگەر مەن (امەريكا قۇراما شتاتتارى) الدا جۇرمەيدى ەكەمىن، وندا سەنى شاۋجايلايمىن، ەلىڭە اسكەري كەمە جىبەرەمىن دەيدى. بۇل باسەكە ەمەس، قۇقاي كورسەتۋ.“

  الايدا امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ كەيبىر ساياساتپازدارى وزدەرىن تىم جوعارى باعالاپ، باسقالاردى تومەن مولشەرلەپ، جوڭكىلە ىلگەرىلەگەن ءداۋىر اعىنىن ايقىن بايقاي الماي قالدى. قازىرگى دۇنيە جۇزىندە، بەيبىتشىلىك پەن دامۋ سەلبەستىگى بوگەۋ بەرمەس اعىنعا اينالدى، ەكونوميكانىڭ جاھاندانۋىن كەرى قايتارۋ مۇمكىن ەمەس. اسىرەسە، ينفورماتسيالانۋدىڭ شاپشاڭ دامۋىنا جانە جاڭادان گۇلدەنگەن ەلدەردىڭ ەڭسە كوتەرۋىنە ىلەسە، الەمدىك وندىرگىش كۇش پەن حالىقارالىق قارىم - قاتىناستا تۇگەلدەي زور وزگەرىس تۋىلۋدا، بۇل جاڭا كەزەك ەكونوميكانىڭ جاھاندانۋىنىڭ ەرەكشەلىگى ”كوپ ساندى ادامنىڭ جاھاندانۋى“ ەكەندىگىن، بۇعان، ءسوز جوق، وركەندەپ كەلە جاتقان ەلدەر مەن دامىعان ەلدەر بىرگە جەتەكشىلىك ەتەتىندىگىن بەلگىلەدى. ءبىز امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ساياساتپازدارىنا ”اعىن مەن ەرەجەنى كوزگە ىلمەۋدەن اۋلاق بولىڭدار، ەكونوميكانىڭ جاھاندانۋىنا قارسى ارەكەت ىستەمەڭدەر، ويتپەگەندە تەك قانا امەريكا قۇراما شتاتتارىن جاڭا كەزەك ەكونوميكانىڭ جاھاندانۋ ورايىنان ماقرۇم ەتەسىڭدەر“ دەپ ءناسيحات ايتامىز.

  امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ كەيبىر ساياساتپازدارىنىڭ ەرەجەنى اياققا تاپتاعان جالعىز كەيىپكەرلى تەاترىنىڭ جاقسى اتاققا يە بولۋى مۇمكىن ەمەس. جاپونيانىڭ ءبىر وقىمىستىسى: امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ مونوپولداۋ باسىمدىعىنان پايدالانىپ جۇڭگونىڭ كاسىپورىندارىن قىسپاققا الۋى ”ويىن ەرەجەسىن بۇزعان ارەكەت“ دەپ اتاپ كورسەتتى؛ امەريكا قۇراما شتاتتارى بلۋمبەرگ اقپارات اگەنتتىگى شولۋ جاريالاپ، ”بۇل اۋىر قاتەلىك بولادى“ دەپ قارادى. «نيۋ - يورك ۋاقىت گازەتى»نىڭ ءوزى شولۋىندا امەريكا قۇراما شتاتتارى جاق ”باسقا ەلدەرمەن جاڭا ساۋدا تارماقتارىنا قول جەتكىزۋدى قۇپتايتىندىقتارىن تالاي رەت ءبىلدىردى، ءبىراق ىلە - شالا بۇل كەلىسىمدى كۇشىنەن قالدىرۋ ارقىلى ءتىپتى دە كوپ ماقساتتاردى جۇزەگە اسىراتىندىعىن ايتىپ شىعا كەلەدى“ دەپ مويىندادى. امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ بۇل ساياساتپازدارى ەرەجەنى قىلجاق ەتۋدىڭ اقىرىندا وزگەنى ويرانداپ، ءوزىن زياندايتىندىعىن بايقايتىن بولادى. حالىقارالىق ەكونوميكا ءتارتىبى مەن جالپى بەتتىك قولدانىستاعى ەرەجەنى ءبۇلدىرۋ، ءسوز جوق، الەم ەكونوميكاسىنىڭ ارتۋىنا كەدەرگى بولىپ، مەملەكەتتەر اراسىنداعى ستراتەگيالىق ءوزارا سەنىمدىلىكتى السىرەتەدى، توتەنشە كۇشتى ءبۇلدىرۋ قۋاتىنا يە گۇمانقورلىق، دۇشپاندىق پيعىلدى كۇشەيتەدى.

  ەرەجە وزىنە ءتيىمدى بولعان كەزدە بارىن سالىپ ءوز مۇددەسىن قاناعاتتاندىردى؛ ەرەجە وزىنە ءتيىمدى بولماعان كەزدە ۇستەلدى اۋدارىپ تاستاپ كەتىپ قالدى. امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ كەيبىر ساياساتپازدارى حالىقارالىق تارتىپكە ءدوپ كەلگەن كەزدەگى ”قولايىنا جاقسا قولداناتىن، قولايىنا جاقپاسا تاستايتىن“ قىلىقتارى، تۇپتەپ كەلگەندە، وزىمنەن كەرەمەت ەشكىم جوق دەيتىن زورەكەرلىكتىڭ كەسەپاتى. الايدا كىمنىڭ بىلەگى جۋان، كۇشى زور ەكەنىن سالىستىراتىن زامان باياعىدا كەلمەسكە كەتتى، زورەكەرلىكپەن ەرەجەگە سايىس جاريالاپ، ەرەجەنى سىقپا بالشىق سياقتى ءوز قالاعانىنشا مىجعىلاۋ، ءسوز جوق، دۇنيە جۇزىندەگى ەلدەردىڭ باتىل قارسىلىعىنا ۇشىرايدى، ونىڭ ەڭ سوڭعى ناتيجەسى جولدان اداسىپ وقشاۋ قالۋ، ءوز وبرازىنا داق كەلتىرۋ، ءوزى قازعان ورعا ءوزى ءتۇسۋ بولماق.

  (شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 6 - ايدىڭ 11 - كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)

جاۋاپتى رەداكتور : سايراش تۇرارجان

ەسكەرتۋ:

تورابىمىزداعى مازمۇنداردىڭ مەنشىك ۇقىعى شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايوندىق حالىق ۇكىمەتى اقپارات كەڭسەسىنە ءتان، جاريالانعان مازمۇنداردى سىلتەمەسىز كوشىرۋگە بولمايدى. كوشىرىپ پايدالانۋعا تۋرا كەلگەندە، «تيانشان تورابى » الىنعانى انىق ەسكەرتىلۋى ءتيىس، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگى قۋزاستىرىلادى.

  • شينجياڭدا ءبيدايدىڭ بىرلىك ءونىمىنىڭ رەكوردى جاڭالاندى
  • ەرەكشە حالىقتىق تۇسەلحانالار شينجياڭ ساياحاتىنىڭ تاماشا تانىسقىسىنا اينالدى
  • دۋان - ۋ مەرەكەسىندەگى دەمالىس كەزىندە شينجياڭ 3 ميلليون 840 مىڭ ادامنان (رەت) استام ساياحاتشى قابىلدادى سايكەس مەزگىلدەگىدەن %43.25 ارتتى