تيانشان تورى   ›   جاڭالىقتار   ›   ەل ءىشى حابارى

سۋرەتتەي قىزىل تۋلار تولقىنداۋدا

− ۇزاق جورىققا اتتانعان جەر چاڭتيڭنەن، نيڭحۋادان كەلگەن قىزىل نانىم مالىمدەمەسى

شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ تىلشىلەرى شيە لياڭ، ليۋ فەي، چىن حۇڭي، ۋ جيانفىڭ

اۋەلگى ماقساتتى ۇمىتپاۋ

بورىشتى ەستە بەرىك ساقتاۋ

  بۇل ءومىردىڭ ۇلى ۇزاق جورىعى −

  فۋجياننىڭ چاڭتيڭىندە باتىسقا جورىق جاساۋعا سەرت بەرگەن قىزىل 9 - جۇنتۋانىنىڭ، نيڭحۋادان اتتانعان قىزىل 3 - جۇنتۋانىنىڭ 4 - شىسىنىڭ، قىزىل 1 - جۇنتۋانىنىڭ 15 - شىسىنىڭ، ت. ب قولباسى مەن جاۋىنگەرلەرى وسى كەتىسىندە قايدا بارارلارىن بىلمەسە دە، ولاردا ”جۇڭگونى وزگەرتەمىز“ دەيتىن سەنىم بولدى؛ بارلىعىن قىزىل ارمياعا ارناعان سوۆەتتىك رايونداعى بۇقارادا ”جەڭىسكە جەتكەن سوڭ قىزىل ارميا قايتىپ كەلەدى“ دەيتىن تىلەك بولدى.

  بۇل سەنىمنىڭ ۇلى جەڭىسى −

  قالا قارا بۇلت باسىپ قۇلارمان بولعاندا، ولار باتىل سەنىممەن: ”پارتياعا ىلەسسەك قانا شىعار جولىمىز بولادى!“، - دەدى.

  ۇزاق جورىق ءور اسۋ، قيىن قامالعا كەلگەندە، ولار باتىل سەنىممەن: ”توڭكەرىس تۇبىندە تابىسقا جەتەدى!“ ، - دەدى.

  سەنۋ − كۇش، سەنىم − كۇش.

  بۇگىنگى تاڭدا، چاڭتيڭگە، نيڭحۋاعا بارساڭىز، ادەيى ىزدەپ جۇرمەي - اق، اسپاندى قارا تۇنەك تورلاعاندا ولاردىڭ سەنىم قاناتتارى تاڭ شۇعىلاسىندا قالىقتاعاندىعىن سەزىنە الاسىز. قىزىل توپىراقتا سۋرەتتەي قىزىل تۋلار تولقىنداۋدا.

  سەنىم

  ولاردى مۇراتىنا تالپىندىردى

  جۇڭفۋ قىستاعىنداعى گۋانشوۋگۇڭ عيباداتحاناسىنىڭ الدىندا، ”قىزىل ارميا 9 - جۇنتۋانىنىڭ ۇزاق جورىق 25 مىڭ ليىنىڭ ءنول كيلومەترلىك جەرى“ دەپ جازىلعان تاس ەسكەرتكىش جىم - جىرت كۇيدە قازديىپ تۇر.

  قىزىل ارميانىڭ كيىمدەرىن كيگەن ەكسكۋرسيالاۋشى ءبىر قوسىن رەتتى ءتىزىلىپ، باسپالداقتى ءبىر - بىرلەپ باسىپ، عيباداتحاناعا كىرىپ بارادى. ۋاقىت تەگەرشىگى 1934 - جىلى 9 - ايدىڭ 30 - كۇنىنە قايتا ورالعانداي بولدى.

  كۇز مەزگىلى، التىنداي كۇرىش اتىزدارى تولقيدى. زەڭبىرەك گۇرسىلدەۋدە. قىزىل 9 - جۇنتۋانىنىڭ سەرت بەرۋ جينالىسىنىڭ الدىنداعى ءان اۋەنى تىپتەن اسقاق ەستىلەدى، سول كۇنى كوپتەگەن قىستاقتاعى قىزىل قورعاۋشى ۇلگىلىلەر ليانى، پيونەرلەر قوسىنى تولىقتانىپ قوسىلدى.

  اتتاندىرىپ سالۋعا كەلگەن قىستاق تۇرعىندارى جاۋىنگەردىڭ جانىنان ءوتىپ بارا جاتىپ، جۇمىرتقانى، جۇگەرىنى ونىڭ قالتاسىنا سۇڭگىتىپ جىبەردى؛ كەيبىر ايەلدەر نەشە ون لي ءجۇرىپ، كۇيەۋلەرىن جولىقتىرعاندا، كوزدەرى جاساۋراي: ”مەن سەنى ۇيگە قايتارىپ اكەتكەلى كەلگەن جوقپىن، جاقسى ىستە، سەنى كۇتەمىن“، - دەدى...

  قىزىل ارميانى 10 مارتە اتتاندىرىپ سالعانداعى قيماستىقتىڭ سەبەبى نە؟ بەلسەنە اسكەرگە قاتىناسقاندا ءۇيىن قيىپ تاستاپ كەتكەنى نە ءۇشىن؟

  بالشىق جابىسقان اپكىش - اپكىش اياق كيىمدەر بۇعان جاۋاپ بەرە الادى −

  اتتاناردىڭ الدىندا، رايوندىق، اۋىلدىق سوۆەتتىك ۇكىمەتتىڭ كادرلارى بۇقارا اكەلىپ بەرگەن اپكىش - اپكىش شۇپەرەك شاقايلاردى، ءشوپ شاقايلاردى كوتەرىپ كەلدى، جاۋىنگەرلەر شاقايلاردىڭ كوبىنە ناعىپ بالشىق جابىسىپ تۇر دەپ تاڭ قالىستى.

  بۇنىڭ سەبەبى جاۋىنگەرلەردىڭ كوزىنە جاس العىزدى. قىزىل ارميانىڭ تاعى دا جورىققا اتتاناتىندىعىن ەستىگەن بۇقارا وزدەرىنىڭ اياعىنداعى شاقايلارىن شەشىپ، قىستاقتىڭ الدىڭعى شەپكە كومەك بەرۋ اترەتىنە بەرىپتى. ولار: ”شاقاي تىگۋگە ۇلگەرە المادىق، مىناۋ كيىلگەن شاقايلاردى اپارىپ بەرىڭدەر، جورىق جاساپ، سوعىس جۇرگىزۋدە كەم بولسا بولمايدى عوي“، - دەيدى.

  بالشىق جابىسقان ءبىر جۇپ شاقاي ارميا مەن حالىقتىڭ ەتەنە سۇيىسپەنشىلىگىن كورسەتتى. اۋىر ازاپ شەككەن بۇقارا قىزىل ارميانىڭ ولاردى جەر يەلەرىنىڭ، جەرگىلىكتى جاساقتاردىڭ، گومينداڭ ارمياسىنىڭ ەزگىسىنەن ازات ەتكەندىگىن ءوز كوزىمەن كورسە، ولاردى نەگە ارداقتاماسقا؟ ولار بۇنىڭ، شىنىندا، جارلى - جاقپايلار ءۇشىن بيلىك الاتىن قوسىن ەكەندىگىنە سەندى!

  چاڭتيڭ اۋدانىنداعى قىزىل مادەنيەت ءتۇسىندىرۋشىسى لاي گۋاڭياۋدىڭ اجەسى دە قىزىل ارميانى اتتاندىرىپ سالۋعا شىققان بۇقارانىڭ ءبىرى ەكەن. قىزىل ارميا ۇزاق جورىققا شىعاردىڭ الدىندا، ول ءار كۇنى ەكى اپكىش استىق، كەرەك - جاراق كوتەرىپ، 60 كيلومەتر جول باسادى، قىزىل ارميانىڭ نەگىزگى كۇشى ۇزاق جورىققا اتتانعان سوڭ، تاعى جەرگىلىكتى پارتيزاندار اترەتىنە استىق تاسيدى. ”جاس كۇنىندە كوپ جول ءجۇرىپ، تىزەسى كوپ قاجالعاندىقتان، اجەم 60 نەشە جاسىندا - اق جۇرە الماي قالدى“.

  ەكى اياعىمەن 60 كيلومەتر جول باسقان. ارداقتى ادامنىڭ الدىندا، مۇنان دا ۇزاق جول، مۇنان دا بيىك تاۋ نەگە تۇرماق؟ ولار ءبىر قىزىل جۇلدىزدىڭ ءبىر ءۇمىت ەكەندىگىنە سەندى! لاي گۋاڭياۋ بىلاي دەيدى: ”قاراپايىم سۇيىسپەنشىلىك ولاردى ءبىر جانعا ءبىر جان اۋىستىرسا دا، قىزىل ارميانىڭ جاقسىلىعىن وتەۋگە پەيىل ەتتى“.

  جۇڭفۋ قىستاعىنداعى قىزىل ارميا كوپىرىنىڭ باسىنداعى ءبىر بەلگى كۋا −

  بۇل قىزىل ارميانىڭ اسكەر قابىلداۋداعى ەڭ تومەنگى شەگى ەدى: ۇزىن مىلتىققا مىلتىق نايزاسى قوسىلعان بيىكتىك مولشەرمەن ءبىر مەتر 50 سانتيمەتردەي. وسىلاي بولعاندا جاڭا اسكەردىڭ مىلتىق كوتەرىپ مايدانعا شىعا الۋىنا كەپىلدىك ەتۋگە بولاتىن.

  قىزىل ارميا كوپىرىندەگى ءبىر كورىنىستى جاۋىنگەر جۇڭ گىنجي وسىدان كەيىنگى شايقاس بارىسىندا ەشقاشان ۇمىتا العان جوق. قىزىل ارميا كوپىرىنە كەلىپ، يۇيدۋعا قاراي جينالا باستاعان كەزدە، جۇڭ گىنجي مەن قىستاقتا ونىمەن بالا كۇنىنەن بىرگە وسكەن 16 بالا جۇرەلەپ وتىرا قالىپ: ”كىم ءتىرى ورالسا، قازا بولعان دوستارى ءۇشىن اتا - انالارىنىڭ الدىنداعى وپالىلىق پارىزىن وتەيدى!“ دەپ انت ەتەدى.

  20 نەشە جىلدان كەيىن، جۇڭ گىنجي اسكەردەن بوساپ اۋىلىنا قايتىپ، سول كەزدە بەرگەن انتىن ورىنداپ، سول قىستاقتا بولسىن، الدە كورشى قىستاقتا بولسىن، ول بارلىعىنا بارىپ، قۇلاعى كەرەڭ، بەلى بۇكىر بولىپ كوتەرە الماي قالعانشا تابىتقا سالىسىپ، تابىت كوتەرىستى.

  چاڭتيڭدە، نيڭحۋادا اسكەرگە قاتىناسقان ازاماتتاردىڭ ءتىرى ورالعاندارى از. سونداي بولسا دا، بويى جەتپەيتىن وسپىرىمدەر اسكەرگە قاتىناسۋ ولشەمىنە جەتۋ ءۇشىن، شاقايلارىنا قاباتتاپ گازەت سالدى، شاقايلارىنىڭ تابانىنا نەشە قابات ءشوپ بايلادى، ءتىپتى، تۇندەلەتىپ ۇرلانىپ كەلىپ بەلگىنى الاسارتىپ وزگەرتىپ قويدى.

  بۇل ءومىردى ولشەۋ ەدى، قىزىل ارميانىڭ شاقىرۋىندا، ولار توڭكەرىسكە ارالاسۋدى، ولىمگە باسىن ءباي تىگۋدى تاڭدادى، ويتكەنى ولار تەك كوممۋنيستىك پارتيانىڭ عانا وزدەرىن وت پەن سۋدان قۇتقارا الاتىندىعىنا، تەك پارتياعا ىلەسسە عانا شىعار جول بولاتىندىعىنا سەندى.

  فۋجيان ولكەلىك پارتكوم پارتيا تاريحى، جەرگىلىكتى شەجىرە كەڭسەسىنىڭ باسقارما باستىعى جۇڭ جاۋيۇن بىلاي دەيدى: سوۆەتتىك رايونداعى بۇقارا توڭكەرىستىك ۇلى قيسىنداردى ونشالىق ءتۇسىنىپ كەتپەسە دە، قىزىل ارميا ايتقان تاماشا قوعامعا سەنۋدى قالادى، مۇنداي سەنىمنىڭ ءبىر سەبەبى ءار ءۇيدىڭ جەردەن ءبولىس الىپ، ەندىگارى بەينەت شەگىپ، اش قالمايتىندىعىن كورگەندىگى ەدى. سوندىقتان ولار كوممۋنيستىك پارتيا مەن قىزىل ارمياعا سەنىم بايلادى.

  بۇل سەنىم حالىق بۇقاراسىنىڭ بويىنداعى قاۋلاعان ۇلى كۇشتى تاسقىنداتتى.

  ۇستانىم

  ولاردى الدىڭعىلاردىڭ ءىزىن باسىپ العا ۇمتىلدىردى

  چاڭتيڭدەگى سۇڭماۋليڭ اسۋىندا، قىزىل قان توپىراققا ءسىڭىپ، كوكەك ءشوپتى جاۋىپ كەتتى.

  85 جىلدىڭ الدىندا، گومينداڭ ارمياسىنىڭ زەڭبىرەكپەن، ۇشاقپەن كەزەك - كەزەك بومبىلاۋى، جاۋدىڭ 3 سايلاۋىت شىسىنىڭ قۇتىرىنا ”قورشاپ جويۋى“ الدىندا، قىزىل ارميا مەن چاڭتيڭدەگى قالىڭ جەرگىلىكتى قارۋلى كۇشتەر تاباندىلىقپەن شەپتى 7 كۇنگە دەيىن بەرمەي تىرەستى.

  قىزىل 9 - جۇنتۋان شايقاستان شەگىنىپ شىققان سوڭ، قىزىل 24 - شى گومينداڭ ارمياسى باتىسقا وتەردەگى وسى ماڭىزدى وتكەلدى ۇزدىكسىز قورعاپ، ورتالىق قىزىل ارميا نەگىزگى كۇشىنىڭ ۇزاق جورىققا جينالۋىن قورعاۋ ءۇشىن قىرۋار گومينداڭ ارمياسىن شاۋجايلاپ تۇردى. بۇل شايقاستا قىزىل ارميادان 4000نان استام ادام قۇربان بولدى.

  شەپ قايتا - قايتا قولدان كەتتى، قىزىل ارميا ونى قايتا - قايتا تارتىپ الدى؛ الدىڭعى جاقتاعى جاۋىنگەرلەر ءبىر - بىردەن قۇلاپ جاتسا، ارتقى جاقتاعى جاۋىنگەرلەر مىلتىقتى الا سالىپ الدىعا ۇمتىلدى...

  زۋزامەن كوتەرىپ اكەلىنگەن، كەۋدەسىن وق ”شۇرق قىلىپ تەسىپ“ كەتكەن ءبىر جاۋىنگەر دارىگەردىڭ قولىن ۇستاپ: ”مەنىڭ جارامدى تاڭىپ بەرە سال، ءبىرازدان كەيىن قايتا بارىپ سوعىسامىن“، - دەيدى. جاراقاتىن تاڭىپ ۇلگىرمەي جاتىپ، ول ماڭگىلىككە كوز جۇمدى.

  كىم ءومىرىن ايالاماسىن؟ قولىنا مىلتىق، قىلىش ۇستاعان قىزىل ارميا قارۋ - جاراعى سايلاۋىت جاۋدىڭ الدىندا نە ءۇشىن قۇربان بەرۋدەن قورىقپاي، الدىڭعىلارىنىڭ ءىزىن سوڭعىلارى باسىپ العا ۇمتىلدى؟

  بۇنىڭ جاۋابى − ۇستانىم.

  سۋ جارتاسقا سوعىلسا گۇرىل شىعادى، جىگەرىن جانىعان ادامنان ايباتتىلىق تۋادى. ۇستانىم قورقىنىشتى جەڭسە عانا، قايتپاس ەرجۇرەك بولادى. حالىقتى جاقسى كۇنگە جەتكىزۋ ولاردىڭ ءبىرىنىڭ ءىزىن ءبىرى باسا العا ۇمتىلعان قاراپايىم مۇراتى بولدى.

  ”جاي اسكەر مەن بۇقارا ’يزم‘نىڭ نە ەكەنىن بىلمەۋى مۇمكىن، ءبىراق، ولار مەن ولسەم دە، توڭكەرىستىڭ جەمىسى قورعالىپ قالسا بولدى، ۇرپاقتارىمىز جاقسى كۇنگە جەتە الادى دەپ كامىل سەندى“. چاڭتيڭ اۋدانىنداعى قىزىل مادەنيەت ءتۇسىندىرۋشىسى جۇڭ ميڭ بىلاي دەدى: باسقالار ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋ، ۇرپاقتار ءۇشىن ولىمگە باسىن بايلاۋ جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ تولاسسىز ۇزىلمەي جالعاسۋىنا مۇمكىندىك جاسادى، مىنە وسىنداي ۇلەس قوسۋ دا ”قىزىل ارميا رۋحىنىڭ جانى“ بولىپ تابىلادى.

  ۇستانىم كەرەمەتتەر جاراتادى. بىرەۋلەر: بۇل جاستار جەڭىس ءۇشىن ءومىرىن قيۋعا پەيىل بولدى. ولار ادام با، الدە اۋليە مە؟ دەپ تاڭداي قاقتى.

  ءسىز ءبىر شىنىڭ ارتتا قالىپ ورتالىق قىزىل ارميانىڭ نەشە ون مىڭ ادامىن قورعايتىن اۋىر مىندەتتى ارقالاۋىن ەلەستەتە الاسىز با؟

  شياڭجياڭ شايقاسىندا، مينشيدىڭ 6000 ۇلانىنان قۇرالعان ”ولىمگە بەل بۋعان ارتقى قورعاۋشى شى“ قىزىل 34 - شى قىزىل ارميا نەگىزگى كۇشىنىڭ قورشاۋدى بۇزىپ شىعۋىن قورعاۋ ءۇشىن، دەرلىك تۇگەلدەي ەرلىكپەن قۇربان بولدى.

  شايقاس مىندەتىن تاپسىرىپ العاندا، كەدەي - جارلى جاس ديقان اسكەرلەردىڭ قايراتى تاسقىندادى. بۇيرىق بەرىلگەن ساتتە ولار مۇنىڭ اقتىق قوشتاسۋ ەكەندىگىن سەزگەن - سەزبەگەندىگىن ەشكىم بىلمەيدى.

  ورتالىق قىزىل ارميا قوسىندارى ولاردان الىستاپ كەتتى، جاۋلار تۇس - تۇستان قورشاپ تىقسىرىپ كەلەدى، قىزىل 34 - شى كومەك - جاردەم جوق وقشاۋ قالدى −

  جاۋدىڭ ءالسىز تۇسىن تاۋىپ قورشاۋدى بۇزىپ شىعىپ، شياڭنانعا بارىپ پارتيزاندىق سوعىستى دامىتامىز؛

  قورشاۋدى بۇزىپ شىعا الماي قالساق، سوۆەتتىك رەسپۋبليكا ءۇشىن اقتىق تامشى قانىمىزدى توگۋگە انت ەتەمىز!

  بۇل قولباسىلار مەن جاۋىنگەرلەردىڭ ۇندەۋى ەدى. جۇرەكتەرىن ۇستانىم بيلەگەن ولار وزدەرىنەن نەشە ون ەسە كوپ جاۋمەن جان اياماي الىستى، ولاردىڭ اسقاق ايبىنى تاۋ − دالانى دۇر سىلكىندىردى.

  ساناق مالىمەتتەرىندە كورسەتىلۋىنشە، بۇكىل سوۆەتتىك رايون كەزىندە، مينشيدا ىلگەرىندى - كەيىندى 100 مىڭ جۇمىسشى - ديقان پەرزەنتى قىزىل ارمياعا جانە قىزىل قورعاۋشىلار اترەتىنە قاتىناسقان، ۇزاق جورىققا قاتىناسقان ورتالىق نەگىزگى كۇش قىزىل ارمياداعى 86 مىڭ ادامنىڭ 26 مىڭى مينشيدىڭ پەرزەنتتەرى ەكەن، سولتۇستىك شانشيگە جەتكەن كەزدە ولاردان تەك 2000نان استام ادام عانا قالعان، ۇزاق جورىقتىڭ ءار ليىندە مينشيدىڭ ءبىر پەرزەنتى كوز جۇمعان.

  ەدىگار سىنوۋ «باتىسقا ساپار ەستەلىكتەرى»ندە ەمىرەنە بىلاي دەپ جازادى: ”وسىناۋ مىڭداعان، 10 مىڭداعان جاستاردىڭ الاۋى قايتپاس، جالىنى وشپەس ىستىق ىنتاسى، قاشاندا اينىماعان ءۇمىتى، ادامدى تاڭ قالدىراتىن توڭكەرىستىك ۇمىتكەرلىك كوڭىل كۇيى قاۋلاعان جالىنداي وسىنىڭ بارلىعىن ساباقتاستىرىپ تۇردى“.

  مۇرات الدىندا ءوزىن ارناۋدى تاڭداپ، ەرىك - جىگەرىمەن جانە باتىل جۇرەكپەن حاۋىپ - قاتەرمەن الىستى، بۇل قىزىل ارميا قولباسىلارى مەن جاۋىنگەرلەرىنىڭ ايبىندى داستان جازىپ شىعا الۋىنىڭ ءتۇبىرلى سەبەبى سانالادى.

  1935 - جىلى 1 - ايدا تاڭ يجىن چاڭتيڭدە گومينداڭ ارمياسىنىڭ قولىنا تۇسەردىڭ الدىندا، پارتيانىڭ ءبىر قۇپيا حۇجاتىن جۇتىپ الادى، گومينداڭ ارمياسى جاۋىزدىقپەن ونىڭ قارنىن جارىپ ولتىرەدى، سول كەزدە ول 25 جاستا ەدى.

  سول جىلى 2 - ايدا حى شۋحىڭدى چاڭتيڭدە گومينداڭ ارمياسى قورشاپ ۇستاپ الماق بولعاندا، قوسىنعا كەسىرىن تيگىزبەۋ ءۇشىن، ول جاردان سەكىرىپ كەتىپ، سوڭىنان اتىپ ولتىرىلەدى، سول كەزدە ول 59 جاستا ەدى.

  سول جىلى 6 - ايدا چۇي چيۋباي چاڭتيڭدە جازا مايدانىنا قاسقايا بەت تۇزەپ، ورىس تىلىندە ”قىزىل ارميا ءانى»ن، «ينتەرناتسيونال ءانى»ن شىرقاپ، الدىلەت جولىندا ەرلىكپەن قۇربان بولادى، سول كەزدە ول 36 جاستا ەدى.

  ...

  سول ساتتە، ولار ومىرلەرىن قيعانىمەن، ”توڭكەرىس ءۇشىن، ءسوز جوق، كۇرەسەمىن“ دەيتىن باتىل ۇستانىمدارىنان اينىعان جوق.

  نانىم

  ولاردى مويىماس قايسارلىققا جاتىلدىردى

  40 جىلدىڭ الدىندا لو گۋاڭماۋ ۇيىندەگى استىق قويماسىن كوشىرەردە، ماي قاعازعا ورالعان اسكەري دابىل نوتاسىن بايقاپ، ءجۇزىن جاس جۋىپ، وكىرىپ جىلاپ جىبەرەدى.

  شەرۋ تارتۋدا، شايقاس جۇرگىزۋدە قولدانىلاتىن وسىناۋ ”قۇپيا شيفر كىتاپشاسى“ن ول جانىنا بالادى. 1934 - جىلى لو گۋاڭماۋ شايقاستا جارالانىپ، ءار جەردە جاسىرىنىپ، ازىپ - توزىپ ءجۇرىپ اسكەري دابىل نوتاسىنىڭ قايدا قالعانىن بىلمەي قالادى. ازات بولعان سوڭ، لو گۋاڭماۋ چاڭتيڭدە، نيڭحۋادا كوپ ىزدەپ تابا المايدى. كوڭىلىندەگى تۇيىنشەگى شەشىلمەگەن ول ۇنەمى اۋلاسىندا جالعىز وتىرىپ، كەرنايىن الىپ شىعىپ، بىرەر ءۇزىندى تارتىپ جىبەرىپ، قولىنا مىقتاپ ۇستاپ وتىرىپ قالاتىن.

  ۇيىمعا تاپسىراتىن ساتتە، قاريا بالاشا قۋاندى. ول ءۇشىن 40 نەشە جىلدىق ۇزاق كۇتۋدىڭ ءار كۇنى ازاپتى ەدى، بۇل كۇنى ول سول كەزدەگى ”مەن ءتىرى بولادى ەكەم، نوتا جوعالمايدى“ دەگەن ۋادەسىن اقىرى ورىندادى.

  ونى وسىنشاما ازاپقا توزدىرگەن، سارىلا كۇتتىرگەن، ىنكار ەتكەن قانداي كۇش؟

  ورتالىق قىزىل ارميا نەگىزگى كۇشىنىڭ ادامزات تاريحىندا جازىلعان ۇزاق جورىقتى باستاعان تاريحىن اقتارىپ، مۇنىڭ جاۋابىن ىزدەيىك −

  ءار 300 مەتردە ءبىر قىزىل ارميا جاۋىنگەرى قۇربان بولعان جولدا، نەعۇرلىم ساتسىزدىككە ۇشىراعان سايىن سولعۇرلىم قايسارلانا تۇسكەن ولاردان توپ - توپ قاھارماندار شىقتى؛ جولدا ەرىكسىز بىتىراپ، جارالانعانىمەن، ولاردىڭ قوسىندى ىزدەگەن قادامى ەشقاشان توقتاعان ەمەس.

  لۇڭياندىق قىزىل ارميا قۇربانى جاڭ ياڭنىڭ نەمەرەسى جاڭ مين: − ”بۇل نانىمنىڭ كۇشى“، - دەدى.

  ۇزاق جورىقتا قىزىل 34 - شى 101 - تۋانىنىڭ سانموۋى بولعان جاڭ ياڭ گۋاڭشيدىڭ زوجياڭىندا جارالانىپ، جاراقاتى ءسال جازىلا بەرە قوسىندى ىزدەۋگە جول الىپ، جول بويى قايىر تىلەپ، اقىرى لۇڭيانداعى پارتيزاندار رايونىندا پارتيا ۇيىمىن تابادى.

  جاڭ مين اتاسىنا نانىمنىڭ تىرەك بولعانىن ايتادى: ”ءسال تىنىسى بولسا بولدى، ۇيىمدى تابۋعا تالپىندى“.

  سوۆەتتىك رايوندى 3 جىل كۇزەتكەن پارتيزاندىق سوعىستا، گومينداڭ ارمياسى ”كولشىكتىڭ سۋىن سارقىپ، سۋداعى بالىقتى ۇستاپ تۇگەتۋ“ سىندى قاتىگەز ءتاسىل قولدانىپ، پارتيزاندار اترەتى مەن بۇقارانىڭ بارلىق بايلانىسىن ءۇزىپ، پارتيزاندار اترەتىن ۇدايى نەشە اي جەرگە استىعى، كيەرگە كيىمى بولماۋعا، ءتىپتى جابايى ءشوپتى، جابايى جەمىستى، جابايى كوكونىستى تالعاجاۋ ەتۋگە ءماجبۇر ەتتى. پارتيزاندار اترەتىنىڭ مۇشەلەرى سوندا دا ەرلىكپەن شايقاس جۇرگىزىپ، جاۋعا كوپ رەت سوققى بەردى، سونداي - اق قوسىندى دامىتىپ، ۇلعايتتى.

  نانىم ارقالاپ سوعىس جۇرگىزگەندىكتەن، ولار قوس قارۋعا يە بولدى!

  حالىقارالىق قوعامدا قىزىل ارميانىڭ ۇزاق جورىعى 20 - عاسىردا دۇنيە ءجۇزىنىڭ بولاشاعىنا ەڭ كۇشتى اسەر ەتكەن ماڭىزدى وقيعالاردىڭ ءبىرى دەپ تانىعانداردىڭ قاتارى مولايىپ كەلەدى. ولار كيىمى توزعان، قارۋ - جاراق، وق - ءدارى تاپشى بۇل قوسىننىڭ نانىمى قايدان كەلدى دەپ تە سۇرادى.

  بۇل نانىم پارتيانىڭ اقيقاتقا دەگەن قايتپاس ىزدەنىسىنەن كەلدى.

  قاتال سوعىس ورتاسى مەن ايبىندى دا قاسىرەتتى توڭكەرىس جورىعىندا، بۇل ىزدەنىس ەشقاشان توقتاعان جوق. سانۋاندا قايتا قۇرىپ، ”مىلتىققا پارتيا قولباسشىلىق ەتۋ“، ”ياچەيكانى لياندە قۇرۋ“ نەگىزگى پرينسيبىن بەلگىلەدى؛ گۋتيان ماجىلىسىندە، ”يدەيامەن پارتيا قۇرۋ، ساياسيمەن ارميا قۇرۋ“ سىندى ايقىن ەرەكشەلىكتى بەلگىلەدى... شارۋالاردى نەگىز ەتكەن ارميانى قۋاتتى جاڭاشا حالىق ارمياسى ەتىپ قۇرىپ شىقتى.

  بۇل نانىم پارتيانىڭ ماقساتىنىڭ حالىق بۇقاراسىنا تامىر تارتقان امالياتىنان كەلدى.

  ۇزاق جورىق − ۇندەۋ حاتى، ۇزاق جورىق − ۇگىت اترەتى، ۇزاق جورىق − تۇقىم سەبۋ ماشيناسى.

  مىنا ءبىر توپ ساندى مالىمەتتەر ادامدى تاڭ قالدىرادى:

  چاڭتيڭدە 17 مىڭ 200 جاس قىزىل ارمياعا قاتىناسقان، ورتاشا ەسەپپەن 12 ادامنىڭ ءبىرى قىزىل ارمياعا قاتىناسقان؛

  نيڭحۋادا ۇزاق جورىق قارساڭىندا، حالىق الدىڭعى شەپكە كەڭىنەن قولداۋ كورسەتىپ، جيىنى 9 ميلليون 500 مىڭ جىڭنان استام استىق، 540 مىڭ يۋاننان استام اقشا جيناپ بەرگەن...

  ”قىزىل تۋدى ۇرپاقتان - ۇرپاققا جەلبىرەتە بەرەمىز دەسەك، كەلەسى ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە ءمان بەرۋىمىز كەرەك“. 91 جاستاعى جۇڭ يلۇڭ چاڭتيڭدەگى ۇيىندەگى وسى بوساعالىقتا بايتاق مينشي دالاسىنداعى ادامداردىڭ ۇزاق جورىق رۋحىنا، قىزىل گەنگە مۇراگەرلىك ەتۋى كەسكىندەلگەن.

  جۇڭ يلۇڭنىڭ ۇيىندە 40 قۇربان بار. 2016 - جىلى جۇڭ يلۇڭ ءوز جانىنان 200 مىڭ يۋان اقشا شىعارىپ، اتا - بابا ءۇيىن جاڭارتىپ، جارتى عاسىردان بەرى جيناعان ۇزاق جورىق حيكايالارىن تامعا جاپسىرىپ، بۇقارالىق قىزىل مادەنيەت كورمەسى ەتىپ جاسادى.

  ”10 مىڭ ليلىك وزەن - داريانىڭ قاشاندا قاينار كوزى بولادى“. جۇڭ يلۇڭ بىلاي دەيدى: ”مەن تەك ولاردىڭ داڭقتى ىستەرىن جالعاستىرا بەرۋدى، قىزىل گەندى ۇرپاقتان - ۇرپاققا جالعاستىرۋدى ءۇمىت ەتەمىن“.

  (جازۋعا قاتىناسقاندار: لي سۇڭ، مەي چاڭۋي، ليۋ يۇيجيا)

  (شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 6 - ايدىڭ 20 - كۇنى فۋجوۋدان بەرگەن حابارى)

جاۋاپتى رەداكتور : سايراش تۇرارجان

ەسكەرتۋ:

تورابىمىزداعى مازمۇنداردىڭ مەنشىك ۇقىعى شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايوندىق حالىق ۇكىمەتى اقپارات كەڭسەسىنە ءتان، جاريالانعان مازمۇنداردى سىلتەمەسىز كوشىرۋگە بولمايدى. كوشىرىپ پايدالانۋعا تۋرا كەلگەندە، «تيانشان تورابى » الىنعانى انىق ەسكەرتىلۋى ءتيىس، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگى قۋزاستىرىلادى.

  • ءشول دالا جاسىلداندى
  • جاڭا قىستاقتىڭ جاڭا كەلبەتى
  • كەمەنى بالىققا تولتىرىپ، مول ونىممەن ورالدى