تيانشان تورى   ›   جاڭالىقتار   ›   ايبىندى 70 جىل ، كۇرەسكە تولى جاڭا ءداۋىر

وڭتۇستىك شينجياڭ الابىندا قالىقتاعان جاسىل ماداق جىرى

− شينجياڭنىڭ تارىم وزەنى اعارىن جالپىلىق جونگە سالۋ جونىندە شولۋ

شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ تىلشىلەرى جاڭ شياۋلۇڭ، امان، لي جىحاۋ

  وزەن ارناسىنا تۇسكەن سۋدىڭ سارىنىن ەستىگەن بە ەدىڭىز؟

  شينجياڭنىڭ وڭتۇستىگىندەگى تارىم وزەنى جاعاسىنان، ەڭ اۋەلى، سارقىراعان سۋ سارىنى قۇلاعىڭىزعا كەلەدى، تارتىلىپ قالعان وزەن اعارى بەينە ءسابيدىڭ ەمگەنى سياقتى اعىپ كەلگەن سۋدى قۇشىرلانا جۇتادى. ءشولى قانىپ، ءيىنى يىگەن وزەن سوناۋ تومەنگە قاراي ارنا تولتىرىپ اعىپ بارادى. تىنىپ اققان وزەن سۋى ىلدي - ىلدي اعارلاردان ەكپىندەي اعىپ، گۇرىلدەي سوققان باتىس - تەرىستىك جەلىنە ءۇن قوسىپ، بۇيرا - بۇيرا تولقىندار سوناۋ الىسقا جوسىلا تۇسۋدە.

  مىڭداعان جىلداردان بەرى، وڭتۇستىك شينجياڭداعى ءار ۇلت بۇقاراسى وسى ۇلكەن وزەننىڭ جاعاسىندا مال باققان، ەگىن ەككەن، تىرشىلىك ەتكەن، وزەن سۋىنان قورەك الىپ اعاش ەگىپ، ورمان وتىرعىزىپ، اتا مەكەندەرىن گۇلدەندىرگەن، وزەن سۋى نارلەندىرگەن جاسىل القاپتا قالا - قالاشىق سالعان، ولار ەجەلدەن تارىم وزەنىن ”انا − وزەن“ دەپ اتاعان. وزەن جاعاسىندا تىرشىلىك ەتەتىن بۇقارا جونىنەن ايتقاندا وزەن ارناسىنا تۇسكەن سۋدىڭ سارىنىن ەستۋ ۇلى تابيعاتتىڭ ۇلكەن سيى بولماق.

■ ۇلكەن وزەن تارتىلىپ قالعاننان كەيىن

  جاز كۇنى، تارىم وزەننىڭ تومەنگى اعارى، تاكلامان شولىمەن ىرگەلەس جاتقان جاسىل القاپتى قۋاڭشىلىق جايلاپ، كۇيىپ تۇر. ەگىس اتىزىنداعى داقىلداردىڭ باستارى سالبىراپ، بەينە، ىستىق سوققان ادامداي سۇرەڭسىز كۇيدە. شولدەن قاتالاعان قورالى قوي بەينە يەسىنە توراڭعى اعاشىنان جاسالعان ناۋاعا تەزىرەك سۋ قۇي دەگەندەي ماڭىرايدى.

  تاجىريبەلى ەگىنشىلەر مەن مالشىلار بۇعان بولا ابىرجىمايدى. ولار كۇن شىجىپ قاپىرىق ىستىق بولعانىمەن، مۇزارتتارداعى قاردىڭ ەرۋى ءۇشىن دە ۋاقىت قاجەت ەكەنىن، اۋا رايى ەڭ ىستىق مەزگىلدە عانا وزەننەن سۋ كەلەتىنىن ابدەن ءبىلۋشى ەدى.

  1972 - جىل، سول جىلى ولاردىڭ كۇتكەن ۇمىتتەرى سەلگە كەتتى.

  مۇنان بۇرىن، جالپى ۇزىندىعى 1321 كيلومەترلىك تارىم وزەنى نەگىزگى اعارىنىڭ باس - اياعىن ادامدار زور كولەمدە اشىپ، وزەن الابىنداعى سۋدىڭ جەتكىلىكسىز بولۋىن تۋدىردى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ سۋعا بولعان قاجەتىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن تومەنگى اعارداعى ادامدار داشيحايزى سۋ قويماسىن سالىپ، سۋ جيناۋعا كىرىستى. سودان كەيىن، تومەنگى اعارداعى سۋ بارعان سايىن ازايدى، اۋەلى، تارتىلىپ قالدى.

  ”سۋ بولماعاندىقتان ادامدار قۇدىق قازدى، ەڭ سوڭىندا قۇدىقتار دا تارتىلىپ قالدى...“، - دەيدى تومەنگى اعارداعى ءبىر شاعىن قالاشىقتا تۇراتىن 74 جاستاعى ۋاڭ جيانبىن قارت سول شاقتاردى ەسكە العاندا.

  مالشىنىڭ بالاسى مامەتتۇرسىن روزىنىڭ ءالى ەسىندە، تارىم وزەنى تارتىلىپ قالعان سوڭ، وزەن اعارىندا بولەك - بولەك ۇلكەن - كىشىلى ىركىندى سۋ پايدا بولىپ، كۇننىڭ اپتابىندا سۋ ساپاسى بۇزىلىپ كەتەدى. اكەسى باعىپ جۇرگەن 300 قانشا قويدىڭ وسى سۋدى ءىشىپ، ءبىر جىلدىڭ ىشىندە وتىز - قىرىعى ءولىپ قالادى.

  داشيحايزى سۋ قويماسىنان تارىم وزەنىنىڭ اياقتالار جەرى تەتىما كولىنە دەيىن جالپى ۇزىندىعى 360 نەشە كيلومەتر. بۇل الاپ بۇرىن وزەن جاعالاي وسكەن قالىڭ توراڭعى ورمانىمەن، شولگە شىدامدى جىڭعىلمەن، سەكسەۋىلمەن كومكەرىلگەن جەر بولاتىن. تارىم وزەنىنىڭ تومەنگى اعارى تارتىلىپ قالعان نەشە ون جىلدان سوڭ، بۇل وسىمدىكتەر بەينە قارتايعان ساربازدار سياقتى قۇتىرىنا شابۋىلداعان قۇمدى بوراندى توسۋعا دارمەنسىز قالعان ەدى.

  تارىم وزەنىنىڭ تومەنگى اعارىنىڭ وزەن اعارى ءاسىلى ەكى ۇلكەن ءشولدى ءبولىپ تۇرعان بولاتىن. 20 - عاسىردىڭ سوڭىندا قۇمتاع ءشولى تارتىلىپ قالعان وزەن اعارىن باسىپ ءوتىپ، باتىس جاعىندا ىرگەلەس جاتقان تاكلاماكان شولىمەن تۇتاسىپ كەتەدى.

  كوشپەلى قۇم توبەلەر بارعان سايىن تونە ءتۇسىپ، اۋىل - قالاشىقتار، قىستاقتار جاپپاي كوشەدى ەكەن دەگەن داقپىرتتار ۇرەي باسقان شارۋالار اراسىندا تارايدى. ىركىندى سۋدىڭ ءوزىن تابۋ قيىن بولعان سوڭ مالشىلار قولىنداعى قامشىسىن ءۇيىرىپ، مالىن ايداپ، سولتۇستىككە قاراي سۋ ىزدەپ كەتەدى.

■ قۇمدى شولدەن وزەن اعارىن قازۋ

  ساياسي سالا، عىلىم سالاسى، اقپارات سالاسى... تارىم وزەنىنىڭ تومەنگى اعارىنىڭ ەكولوگيا ماسەلەسى كوپ جاقتاعىلاردىڭ نازارىن اۋداردى.

  2001 - جىلى 6 - اي مەملەكەتتىك كەڭەس «تارىم وزەنى الابىن تاياۋ مەزگىلدە جالپىلىق جونگە سالۋ جوباسى بايانداماسىن» رەسمي بەكىتىپ، جالپى 10 ميلليارد 700 ميلليون يۋان قارجى قوسادى. بۇل جالپىلىق جونگە سالۋدىڭ باستى نىساناسى تارىم وزەنىنىڭ تومەنگى اعارى ەكولوگياسىنىڭ ۇزدىكسىز ناشارلاۋىن تىزگىندەۋ بولاتىن.

  جوباعا مەڭزەس، ۇكىمەت تارىم وزەنىنىڭ تومەنگى اعارىنا ەكى جاقتان ”سۋ ىزدەيدى“: ءبىرىنشى جاقتان، جاپپاي وڭاۋدا قىرۋار ينجەنەريالىق شارالار قامتىلعان، ماسەلەن، وڭتۇستىك شينجياڭداعى ماقتاشىلارعا تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنيكاسىن جالپىلاستىرۋ، سونداي - اق ەگىن شارۋاشىلىعى رايونىنداعى توپىراق توعاندى سىڭۋدەن ساقتانۋ توعانىنا اينالدىرۋ؛ ەندى ءبىر جاقتان، ينجەنەرياعا جاتپايتىن شارالار، مۇندا، ەڭ ماڭىزدى ءبىر شارا، سۋ اعارىنداعى سۋ بايلىعىن ءبىر تۇتاس باسقارۋ جانە رەتتەۋ، بۇل قىزمەتكە، نەگىزىنەن، شينجياڭ تارىم وزەنى اعارىن باسقارۋ مەكەمەسى جاۋاپتى بولادى.

  تارىم وزەنى شينجياڭداعى 5 ايماق، وبلىستى، نەشە ون اۋدان، قالانى باسىپ وتەدى، مۇددەلىك تۇلعالاردىڭ كوپ نەگىزدىلىگى ينجەنەرياعا جاتپايتىن شارالاردىڭ اتقارىلۋ قيىندىعىنىڭ زور بولۋىن بەلگىلەدى.

  ”كەي شارۋالار تۇسىنبەي تومەنگى اعاردا سۋ بولماسا، نە ءۇشىن جوعارى اعاردى شەكتەيدى؟ دەستى“، - دەدى وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ سۋ ىستەرى كادرى، جەر - جەر سۋعا تالاسىپ، سۋدى تارتىپ الىپ، اعاردى باسقارۋ قۇرىلىمدارىمەن قاقتىعىسىپ قالادى، مۇنداي وقيعالار اندا - ساندا تۋىلىپ تۇرادى. پارتيا 18 - قۇرىلتايىنان كەيىن، بۇل جاعداي كورنەكتى جاقساردى.

  سۋ تارتىلىپ 30 جىلعا جۋىق ۋاقىت وتكەننەن كەيىن، تارىم وزەنىنىڭ تومەنگى اعارىنداعى وزەن ارنالارىن الدەقاشان قۇم باسىپ، اۋەلى، ءىشىنارا جەرلەرى جويىلىپ، سۋ 360 كيلومەتر شالعايداعى تەتىما كولىنە اعىپ بارا المايتىن بولدى.

  ”ءبىز قول GPS الىپ، وزەن اعارلارىن اقىرىنداپ ىزدەدىك، ونان كەيىن توپىراق كۇرەۋىش ماشيناسىن، قازۋ ماشيناسىن قۇم توبەشىكتەردى قازۋعا، وزەن ارنالارىن اشۋعا جەتەكشىلىك ەتتىك“، - دەدى تارىم وزەنى اعارىن باسقارۋ مەكەمەسىنىڭ ورىنباسار باستىعى ءومارجان وبۇل، − تومەنگى اعارداعى كەيبىر وزەن ارنالارىن كوپە - كورنەۋ قۇمنىڭ اراسىنان ارشىپ شىقتىق.

  تاياۋدا تارىم وزەنى اعارىن باسقارۋ مەكەمەسى تارىم وزەنىنىڭ تومەنگى اعارىنداعى ەكولوگياعا 2000 - جىلدان بەرگى 20 - رەتكى سۋ جىبەرۋدى ۇيىمداستىردى، ەگەر ءبارى ءساتتى بولسا، داشيحايزى سۋ قويماسىنان قويا بەرىلگەن ەكولوگيالىق سۋ جالپى مولشەرى 8 ميلليارد تەكشەمەتردەن اسادى.

■ جاسىل ءدالىز تاعى جارىققا شىقتى

  ءار جىلى 8 - ايدىڭ الدى - ارتى تارىم وزەنىنىڭ تومەنگى اعارىنا سۋ كەلەتىن كەز.

  وزەن سۋىنىڭ تارتىلعان وزەن اعارىنا كەلگەنىن كورگەندە مالشىلار الاقايلاپ شاتتاندى. 2000 - جىلى وزەنگە سۋ جىبەرىلگەن كەزدى تۇڭعىش رەت كورگەن مامەتتۇردى سول كەزدى ۇنەمى ەسىنە الىپ: ”اكەم اسەرلەنگەندىگىنەن ماعان ’30 جىلدا ولاي، 30 جىلدا بىلاي اۋىسىپ تۇرادى، سۋ، ءسوز جوق، كەلەدى دەپ ايتقان ەدىم عوي!‘ دەگەن ەدى“ دەدى.

  ۋاڭ جيانبىن تۇراتىن شاعىن قالاشىق قازىر 218 - مەملەكەت جولىنداعى قاتىناستاعى ماڭىزدى قالاشىق، ساۋداسى گۇلدەنگەن، ورتاسى كوركەم بولىپ ارلى - بەرلى سابىلىسقان قوناقتاردىڭ تۇنەپ، دامىلداۋدا الدىمەن تاڭدايتىن جەرىنە اينالدى.

  سۋ اعىسى بارعان سايىن كۇشەيىپ، دىبىسى زورايا ءتۇستى، تارىم وزەنى، اۋەلى، وزەن ارناسىنان اسىپ، ەكى جاعالاۋدىڭ ويىس جەرلەرىندەگى جاپ - جاسىل بولىپ وسكەن توراڭعى ورمانىنا، كۇرەڭ قىزىل ۇساق گۇل قاداعان بۇتا - بۇرگەنگە قاراي اقتى. وزەن جاعالاۋىنداعى مالشىلار كوپتەگەن ويپاڭ جەرلەردىڭ سازدى جەرگە، اۋەلى ”بالىق كولشىگى“نە اينالعانىن بايقادى.

  ماشينامەن تارىم وزەنىنىڭ تومەنگى اعارىنداعى وزەن ارناسىن بويلاپ جۇرسەڭىز ”جاسىل ءدالىزدى“ كەسىپ وتكەندەي سەزىنەسىز. قوڭىر كۇزدە ”جاسىل ءدالىز“ ينتەرنەتتە تانىمال جەرگە اينالىپ، ادامدار وسى التىن ءتۇستى توراڭعىعا جاپا - تارماعاي ”مىندەتتى تۇردە باراتىن“ بولدى. كوپ وتپەي ادامدار پويەزبەن گۇلمۇد - كورلا تەمىر جولى بويىنداعى كورىنىستى تاماشالاي الادى.

  عىلمي زەرتتەۋ تاراۋلارىنىڭ زەرتتەۋىنە قاراعاندا، قازىر تارىم وزەنىنىڭ تومەنگى اعارىنداعى جامىلعىلاردىڭ قالپىنا كەلۋ، وڭالۋ اۋماعى 2285 شارشى كيلومەترگە جەتىپ، قۇمدى جەر اۋماعى 854 شارشى كيلومەترگە ازايىپ، جامىلعىلاردىڭ ءتۇرى 17 تۇردەن 46 تۇرگە كوبەيگەن.

  ”20 جىلعا جۋىق جاپپاي وڭاۋدان تارىم وزەنىنىڭ تومەنگى اعارىنداعى سۋى تارتىلىپ قالعان 360 كيلومەتردەن استام وزەن ارناسى جالپىلىق جاقتان تۇتاستى، قۋراۋعا تاياعان توراڭعى قۇتقارىلىپ، بۇلىنگەن ەكولوگيا وڭالدى، ’جاسىل ءدالىز‘ قورعالدى“، - دەدى جۇڭگو عىلىم اكادەمياسى شينجياڭ ەكولوگيا جانە جاعراپيا زەرتتەۋ ورنىنىڭ اعا زەرتتەۋشىسى چىن يانيڭ.

  (شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 8 - ايدىڭ 27 - كۇنى ۇرىمجىدەن بەرگەن حابارى)

جاۋاپتى رەداكتور : سايراش تۇرارجان

ەسكەرتۋ:

تورابىمىزداعى مازمۇنداردىڭ مەنشىك ۇقىعى شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايوندىق حالىق ۇكىمەتى اقپارات كەڭسەسىنە ءتان، جاريالانعان مازمۇنداردى سىلتەمەسىز كوشىرۋگە بولمايدى. كوشىرىپ پايدالانۋعا تۋرا كەلگەندە، «تيانشان تورى » الىنعانى انىق ەسكەرتىلۋى ءتيىس، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگى قۋزاستىرىلادى.

  • وڭتۇستىك شينجياڭنان ەكسپورت ەتىلگەن زاتتار جۇڭگو - ەۆروپا كەزەكشى پويەزدەرىمەن ”باتىسقا شىعارىلدى“
  • باتىس سولتۇستىك مۇناي الابى: جوعارى ساپالى دامۋدىڭ ەنەرگيا جاۋابىن قۇلشىنا جازۋدا
  • كورلانىڭ ەرىكتى قىزمەت وتەۋى وركەنيەت ماركاسىنا اينالدى