تيانشان تورى   ›   جاڭالىقتار   ›   ەل ءىشى حابارى

جاڭا ءداۋىردىڭ حۋاڭحى وزەنى جالپى حورىن جازايىق

  جاڭا ءداۋىردىڭ حۋاڭحى وزەنى جالپى حورىن جازايىق

    − باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ تەكسەرۋ جۇرگىزگەندىگى، تەكسەرىپ - زەرتتەگەندىگى ءارى حۋاڭحى وزەنى الابىنىڭ ەكولوگياسىن قورعاۋ جانە جوعارى ساپالى دامۋ جونىندەگى اڭگىمە ءماجىلىستى باسقارىپ اشقاندىعى جونىندە

   حالىق گازەتىنىڭ تىلشىلەرى دۋ شاڭزى، ما يۋەفىڭ شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ تىلشىلەرى جاڭ شياۋسۇڭ، جۋ جيچاي

  حۋاڭحى − جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ انا وزەنى، جۇڭحۋا وركەنيەتىنىڭ بەسىگى. سان مىڭداعان جىلدان بەرى، تىنىمسىز جوڭكىلە اققان حۋاڭحى وزەنى چاڭجياڭ دارياسىمەن بىرگە جۇڭحۋا ۇلتىن ماپەلەپ، جۇڭحۋا وركەنيەتىن جەتىلدىردى.

  سوناۋ ءبىر كەزدەرى، حۋاڭحى وزەنى تابيعي اپاتتىڭ ءجيى تۋىلۋىنان، اسىرەسە، سۋ اپاتى اۋىر بولۋ سەبەبىنەن ”3 جىلدا 2 رەت ارنا بۇزىپ، 100 جىلدا ءبىر ارنا اۋىستىرىپ“، جاعالاۋداعى بۇقاراعا اۋىر اپات اكەلگەن. ۇزاق ۋاقىتتان بەرى، جۇڭحۋا ۇلتى حۋاڭحى وزەنىنىڭ تىنىشتىعى ءۇشىن قايىسپاس قايسارلىقپەن كۇرەس جۇرگىزدى.

  جاڭا داۋىردە، حۋاڭحى وزەنى الابى ەلىمىزدىڭ ماڭىزدى ەكولوگيالىق قالتقىسىن قالىپتاستىردى، ول ەلىمىزدىڭ ماڭىزدى ەكونوميكالىق بەلدەۋى، كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە جەتۋدەگى ماڭىزدى ءوڭىر، ونىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋ جانە ەكولوگيالىق حاۋىپسىزدىك جاعىنداعى ورنى ەرەكشە ماڭىزدى.

  چاڭجياڭ دارياسى ەكونوميكالىق بەلدەۋىن دامىتۋ ستراتەگياسى العا قويىلعاننان كەيىن، حۋاڭحى وزەنى الابىنىڭ ەكولوگياسىن قورعاۋ جانە جوعارى ساپالى دامىتۋ پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ جانە باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ماڭىزدى كەڭەستىك كۇن تارتىبىنە ەنگىزىلدى...

 ■ ”مەن حۋاڭحى وزەنى الابىنىڭ ەكولوگياسىن قورعاۋعا جانە جوعارى ساپالى دامۋىنا باستان - اياق كوڭىل ءبولىپ كەلەمىن“

  حۋاڭحى وزەنىنىڭ باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ كوڭىلىندەگى ورنى ايرىقشا جوعارى.

  پارتيا 18 - قۇرىلتايىنان بەرى، باس شۋجي شي جينپيڭ حۋاڭحى وزەنى الابىنىڭ ەكولوگياسىن قورعاۋ جانە دامىتۋ جاعدايىن تالاي رەت جۇمىس ۇستىندە تەكسەرىپ، ءۇش وزەن قاينارى، چيليانشان، چينليڭ سياقتى ءتۇيىندى وڭىرلەردىڭ ەكولوگياسىن قورعاۋ قۇرىلىسى جونىندە تالاي رەت تالاپ قويدى. وتكەن ايدا، باس شۋجي شي جينپيڭ گانسۋدە تەكسەرۋ جۇرگىزگەن كەزدە، حۋاڭحى وزەنى الابىنىڭ ەكولوگياسىنا جانە ەكونوميكالىق دامۋىنا ارنايى تەكسەرۋ - زەرتتەۋ جۇرگىزدى.

  9 - ايدىڭ 18 - كۇنى تۇستەن بۇرىن، حۋاڭحى وزەنى الابىنىڭ ەكولوگياسىن قورعاۋ جانە جوعارى ساپالى دامۋ جونىندەگى اڭگىمە ءماجىلىس حىناننىڭ جىڭجوۋىندا وتكىزىلدى.

  ”مەملەكەت مەرەكەسى قارساڭىندا كوپشىلىكتىڭ بارلىعى قاربالاس. قانشاما قاربالاس بولساق تا، حۋاڭحى وزەنى ماسەلەسىن قالايدا ۋاقىت ورنالاستىرىپ مۇقيات زەرتتەۋىمىز قاجەت، پارتيا ورتالىق كوميتەتى بۇل ماسەلەگە وسكەلەڭ ءمان بەرەدى“. ءماجىلىستى باسقارعان باس شۋجي شي جينپيڭ ەڭ الدىمەن نەگىزگى ويدى اڭعارتتى: ”بارلىعىمىز حۋاڭحى وزەنىن انا وزەن دەپ اتايمىز، حۋاڭحى وزەنىن قورعاۋ جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋىنە جانە ماڭگى باياندى دامۋىنا ساياتىن ۇزاق بولاشاقتىق ۇلى جوسپار“.

  جوعارعى اعاردان تومەنگى اعارعا دەيىن، جەرگىلىكتى ورىننان ورتالىققا دەيىن، حۋاڭحى وزەنى جاعالاۋىنداعى 9 ولكە - اۆتونوميالى رايوننىڭ جاۋاپتى جولداستارى كەلدى، ورتالىقتىڭ جانە مەملەكەت ورگاندارىنىڭ قاتىستى تاراۋلارىنداعى جاۋاپتى جولداستاردان دا 10 نەشەسى كەلدى. كوپشىلىك حۋاڭحى وزەنى الابىنىڭ ەكولوگياسىن قورعاۋ جانە جوعارى ساپالى دامۋ ۇلى جوسپارىن بىرگە اقىلداسىپ، تانىمدارىن اڭگىمەلەپ، اسەرلەرىن ايتىپ، ماسەلەنى ورتاعا قويىپ، ۇسىنىس بەرىپ، اشىق سويلەپ، ءوز ويلارىن تىكە ءبىلدىردى.

  حۋاڭحى وزەنىندە ەجەلدەن بەرى ”باسى مىس، قۇيرىعى تەمىر، بەلى دوۋفۋ“ دەگەن ءسوز بار. باس شۋجي شي جينپيڭ وسى رەت تەكسەرۋ جۇرگىزگەن ولكە − حىنان ءدال حۋاڭحى وزەنىنىڭ ”بەلى دوۋفۋ“ بولىگىنە ورنالاسقان، جەر بەتىندەگى ”قۇلامالى وزەن“ ەڭ كورنەكتى، تاريحتا ارنا بۇزىلعان ورنى ەڭ كوپ وزەن بولىگى. وسى رەتكى اڭگىمە ءماجىلىستى حىناننىڭ جىڭجوۋىندا وتكىزۋدى تاڭداۋ پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ تەرەڭ ويلانىپ - تولعانۋىنان وتكەندىگى شۇباسىز.

  وسى رەتكى اڭگىمە ءماجىلىستى ويداعىداي اشۋ ءۇشىن، باس شۋجي شي جينپيڭ ماجىلىستەن ىلگەرى قاتىستى تاراۋلاردان ىشكەرىلەي تەكسەرۋ - زەرتتەۋ جۇرگىزۋدى جانە عىلمي دالەلدەۋدەن وتكىزۋدى تالاپ ەتتى.

  اڭگىمە ماجىلىستەن ءبىر كۇن بۇرىن، ول حۋاڭحى وزەنى مۇراجايىنا كىرىپ، حۋاڭحى وزەنى مەملەكەتتىك گەولوگيالىق باقشاسىنىڭ لينحى الاڭىنا بارىپ، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ حۋاڭحى وزەنىن جونگە سالۋ تاريحىن ىشكەرىلەي ۇعىسىپ، حۋاڭحى وزەنىنىڭ ەكولوگياسىن قورعاۋ جانە توسپا قۇرىلىسى جاعدايىن سول جەردىڭ وزىندە كوردى.

  جىڭجوۋ، حۋاڭحى وزەنى مەملەكەتتىك گەولوگيالىق باقشاسىنىڭ لينحى الاڭىندا، باس شۋجي راشەتكاعا سۇيەنىپ تۇرىپ الىسقا كوز جىبەردى.

  حۋاڭحى وزەنى − قاسقايعان الىپ ايداعار ىسپەتتى چيڭحاي - شيزاڭنىڭ تاۋ - وزەندەرىن قاق جارىپ، ءۇستىرت، اڭعارلاردى كەسىپ ءوتىپ، حۋكوۋدان قارعىپ، لۇڭمىننان شىعىپ، سانمىنشيادان اسىپ ءوتىپ، يرەلەڭدەپ، جوڭكىلە اعىپ تەڭىزگە قۇيىلادى. سان مىڭ جىلدان بەرى، ول اعارىنداعى ءجۇز ميلليونداعان حالىققا ءنار سيلادى، كەزىندە شار تارابىن ويرانداپ، تىرشىلىككە دە زيان سالعان.

  كوز الداعى حۋاڭحى وزەنىنىڭ ارناسى كەڭ، ورمان، ءشوبى بىتىك وسكەن. كەزىندەگى ”100 شاقىرىمنان كورمەيسىڭ كوتەرىلگەن ءتۇتىندى، بار بولعانى سارى قۇم، باسقان يەن قالانى“ دەپ سۋرەتتەلگەن اشىنارلىق كورىنىس كەلمەسكە كەتكەنىمەن، سۋىنا لاي قۇم ارالاسقان حۋاڭحى وزەنى باياعىسىنداي شىعىسقا جوڭكىلە اعۋدا، سوندىقتان سۋ اپاتى جونىندەگى قىراعىلىقتى تيتتەي دە بوساڭسىتۋعا بولمايدى.

  باس شۋجي شي جينپيڭ تەرەڭ ويلى بەينەمەن بىلاي دەدى: ”حۋاڭحى وزەنىن جونگە سالۋدىڭ ماڭىزدى ءتۇيىنى قورعاۋدا، تەتىگى جونگە سالۋدا. تاۋدى، سۋدى، ورماندى، اتىزدى، كولدى، جايلىمدى كەشەندى جونگە سالۋعا، جۇيەلى جونگە سالۋعا، قاينارىنان جونگە سالۋعا تاباندى بولىپ، ءتۇرلى قىزمەتتەردى ءبىر تۇتاس جوسپارلاي وتىرىپ ىلگەرىلەتىپ، سەلبەسۋدى، سايكەسۋدى كۇشەيتىپ، حۋاڭحى وزەنى الابىنىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتىپ، جاڭا ءداۋىردىڭ حۋاڭحى وزەنى جالپى حورىن ويداعىداي جازىپ شىعۋ كەرەك!“.

■ ەرتە زاماننان قازىرگە دەيىنگى حۋاڭحى وزەنىن تىزگىندەۋ تاريحى − مەملەكەتتى جونگە سالۋدىڭ دا تاريحى

  يرەلەڭدەگەن حۋاڭحى وزەنىنىڭ 10 مىڭ شاقىرىمى قۇم. حۋاڭحى وزەنىندە ەجەلدەن ”تۇنبا قالىپتاسۋى كوپ، ارنا بۇزۋى كوپ، ارنا اۋىستىرۋى كوپ“ بولعان، حۋاڭحى وزەنىن جونگە سالۋ جۇڭحۋا ۇلتىن نەشە مىڭ جىل بويى مازالاپ كەلگەن اسا قيىن ماسەلەگە اينالدى.

  ”ادەتتەگى كەزدە سۋ از، تاسقىن كەزىندە سۋ قاپتاپ كەتەدى، قۇرامىنداعى قۇم مولشەرى توتەنشە جوعارى بولىپ قالماستان، ونىڭ ۇستىنە سۋ مەن قۇمنىڭ قاينارى ءار تەكتى، دۇنيە ءجۇزى بويىنشا جونگە سالۋ ەڭ قيىن وزەن اعارى دەۋگە بولادى“. اڭگىمە ماجىلىستە مينيسترلىك - كوميتەتتەن كەلگەن ءبىر جاۋاپتى جولداستىڭ قايتا - قايتا ”مۇڭىن شاعۋى “ دا حۋاڭحى وزەنىندە ساقتالعان دەرتتى اشىق كورسەتىپ بەردى.

  حۋاڭحى مۇراجايى، باس شۋجي شي جينپيڭ ”ۇزاق جىلدار وزەن تىزگىندەۋ“ كورمە زالىندا نەداۋىر ايالدادى. دايۇيدىڭ سۋدى تىزگىندەۋىنەن ميڭ داۋىرىندە فان جيشۇننىڭ ”سۋدى بوگەپ، قۇمدى تىزگىندەۋ“ىنە دەيىن، حان ۋديدىڭ ”حۋزى بوگەۋىن بەكىتۋ“دەن كاڭشي پاتشانىڭ ”وزەن ىستەرىن، سۋ تاسىمالىن“ ورداداعى دىڭگەككە ويىپ جازعانىنا دەيىن... پاتشالىقتار بويى ادامدار جالىقپاي ىزدەنىپ، حۋاڭحىداعى سۋ اپاتىمەن كۇرەس جاسادى، ءتىپتى، وزەن اۋليەسىنە تاساتتىق بەرۋگە، وزەندەگى كيەلى حايۋاندى تىنىشتاندىرعا ءۇمىت ارتتى.

  ميڭ داۋىرىندەگى فان جيشۇننىڭ «وزەن قورعانىسى كورسەتكى سىزباسى»نا جاقىنداعاندا، باس شۋجي شي جينپيڭ قادامىن باياۋلاتتى. حۋاڭحى وزەنى، حۋايحى وزەنى، يۇنحى سىندى ءۇش وزەن بىرگە جونگە سالىنعان، قوڭىر رەڭدى توسپا جۇيەسى وركەش - وركەش اسەم بەينەدە جاتىر؛ چيڭ داۋىرىندەگى جىڭگۇڭ حىلۇڭچۋ قۇلپىتاسىنىڭ ۇقساتىلما نۇسقاسىنىڭ الدىندا، ول زەر سالا قاراپ تۇردى. قۇلپىتاستاعى جازۋلاردا چيڭ داۋىرىندە وزەننىڭ جىرىلعان تۇسىن بەكىتۋدىڭ ەڭ ءىرى ۋاقيعاسى ەستەلىككە الىنعان، ”اسكەرلەر مەن جۇمىسكەرلەردىڭ ۇزاق ۋاقىت ارپالىسا ىستەگەن“، وزەندى جونگە سالۋدىڭ ماشاقاتتى بارىستارى كوز الدىعا ەلەستەيدى.

  حۋاڭحى وزەنىنىڭ ارناسىن بۇرۋ جونىندەگى ءبىر سىزباعا باس شۋجي شي جينپيڭ ۇزاق ءۇڭىلدى. بۇزىلعان ارنا اۋماعى سولتۇستىكتە تيانجينگە، وڭتۇستىكتە چاڭجياڭ - حۋايحى وڭىرىنە دەيىن، 250 مىڭ شارشى كيلومەتر جەردى ەندەي وتكەن، وڭتۇستىك پەن سولتۇستىككە اينالىمدىق قوزعالىس جاساپ، سۋ جەتكەن جەرىنە دەيىن اققان، ”قالا - قورعان ءبۇلىندى، سۋ باسىپ كولكىدى، بۇقارا اعاشقا ورمەلەپ، اينالادان پانا تاپپادى“ دەگەندەي ەدى.

  ”حۋاڭحى وزەنى تىنىش بولسا، الەم تىنىش بولادى“. باس شۋجي شي جينپيڭ: ”بەلگىلى ماعىنادان ايتقاندا، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ حۋاڭحى وزەنىن تىزگىندەۋ تاريحى مەملەكەتتى جونگە سالۋ تاريحى دا بولىپ تابىلادى“ دەپ باسا دارىپتەدى.

  جاڭا جۇڭگونى شەكارا ەتكەندە، ەكى گرۋپپا ساندى مالىمەت ەرتەدەگى جانە بۇگىنگى حۋاڭحى وزەنىنىڭ كەسەك وزگەرىستەرىن قاعاز بەتىندە كەستەلەپ كورسەتتى.

  ساناققا قاراعاندا، جاڭا جۇڭگو قۇرىلۋدان بۇرىنعى 2500 نەشە جىلدا، حۋاڭحى وزەنى تومەنگى اعارى ارناسىن 1500 نەشە رەت بۇزىپ، 26 رەت ارناسىن وزگەرتكەن.

  جاڭا جۇڭگو قۇرىلعاننان بۇگىنگە دەيىن، 70 جىل بويى ارناسى بۇزىلماعان كۇيى، 20 جىل ۇزدىكسىز اعىپ، ىلگەرىندى - كەيىندى 12 رەت ۇلكەن تاسقىنعا توتەپ بەرىپ، 70 جىل بويى حۋاڭحى وزەنى تىنىش كۇيدە بولدى. باس شۋجي شي جينپيڭ بۇل جاعدايدى اڭگىمەلەگەن كەزدە، سول ورىندا تۇرعان قىزمەتكەرلەردەن: ”ەرتەدە ارناسى بۇزىلماي جالعاسقان ۋاقىت شەگىنىڭ ەڭ ۇزاعى قاي مەزگىلدە بولعان ەكەن؟“ دەپ سۇرادى، ءتۇسىندىرۋشى: شىعىس حان ءداۋىرى كەزىندە، مولشەرمەن 30 جىل بويى ارناسى بۇزىلماي تۇرعان، - دەپ جاۋاپ بەردى.

  بايىرعى حۋاڭحى وزەنى جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى باسشىلىق ەتكەن جاڭا جۇڭگودا تىڭ تىنىسقا يە بولدى.

  1946 - جىلى پارتيامىز حۋاڭحى وزەنىنە باعىتتاي وتىرىپ، وزەندى جونگە سالۋ كوميتەتىن قۇرىپ، حۋاڭحى وزەنىن جونگە سالۋ تاريحىنىڭ جاڭا پاراعىن اشتى.

  جاڭا جۇڭگو قۇرىلعاننان كەيىن، پارتيا مەن مەملەكەت باسشىلارى حۋاڭحى وزەنىن جونگە سالۋ ىستەرىنە ايرىقشا ءمان بەردى. 1952 - جىلى 10 - ايدا ماۋ زىدۇڭ جولداس 1 - رەت بەيجيڭنەن شىعىپ، شارلاۋ جۇرگىزىپ حۋاڭحىنىڭ جاعاسىنا كەلىپ، لانكاۋعا بارىپ، ”حۋاڭحىنىڭ ءىسىن ويداعىداي ىستەۋ كەرەك“ دەگەن ۇلى ۇندەۋ شىعاردى. 1958 - جىلى 8 - ايدا ماۋ زىدۇڭ لانكاۋعا تاعى كەلىپ، حۋاڭحى وزەنىن جونگە سالۋ مەن ەگىنجاي قۇرىلىسىن كوزدەن كەشىردى. رەفورما جاساعاننان، ەسىك اشقاننان بەرى، دىڭ شياۋپيڭ، جياڭ زىمين، حۋ جينتاۋ قاتارلى پارتيا مەن مەملەكەت باسشىلارى تۇگەلدەي حۋاڭحى وزەنىنىڭ جاعاسىنا كەلىپ، حۋاڭحىنى جونگە سالۋ ستراتەگياسىن جوسپارلادى.

  70 نەشە جىلدان بەرى ەلىمىز ىلگەرىندى - كەيىندى 4 رەت ءىرى كولەمدى توسپا قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ، لۇڭياڭشيا، ليۋجياشيا، شياۋلاڭدي سياقتى سۋ يگىلىگى جۇيەسىن سالىپ، ىرىقسىز كۇيدە جونگە سالۋدان حۋاڭحى وزەنىنىڭ سۋى مەن قۇمىن ىرىقتىلىقپەن رەتتەۋ - مەڭگەرۋگە دەيىنگى كەلەلى ناتيجەنى جۇزەگە اسىردى. حۋاڭحى وزەنىنىڭ سۋ يگىلىگى بايلىعىن عىلمي اشىپ، پايدالانىپ، ”وزەن ارقىلى تاۋعا پايدا جەتكىزىپ، وزەن مەن تاۋعا بىردەي پايدا جەتكىزىپ“ حۋاڭحى جاعالاۋىن جوعارى ءونىمدى قۇنارلى اتىزعا اينالدىرىپ، حۋاڭحى وزەنى الابىنىڭ سۋى مەن توپىراعىن ساقتاۋدى كۇشەيتىپ، وزەن قۇيعانىنداعى شۇرات ەكولوگياسىنا سۋ تولىقتاۋدى جانە شىياڭحى وزەنىنە، بايياڭديانعا سۋ تولىقتاۋدى جۇرگىزىپ، حۋاڭحى وزەنىنىڭ سۋىن باستاپ تيانجينگە جەتكىزىپ، حۋاڭحى وزەنىنىڭ سۋىن باستاپ چيڭداۋعا جەتكىزىپ، حۋاڭحى وزەنىنىڭ سۋىن باستاپ حىبەيگە ەنگىزىپ، سان مىڭداعان وتباسىن اتتانىسقا كەلتىرىپ، ساي - سالا، جىرا - جىلعالاردى جونگە سالدى... حۋاڭحى وزەنى جاعالاۋىندا سارعايعان اعاش جاپىراقتارى قايتا كوگەرىپ، وزەن سۋى قايتا كوتەرىلىپ، شىت جاڭا بەينەگە ەندى.

  پارتيا 18 - قۇرىلتايىنان بەرى شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتى ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسىنىڭ جالپى جاعدايىن كوزدە ۇستاپ، ”سۋ ۇنەمدەۋدى الدىڭعى ورىنعا قويۋ، كەڭىستىك جاعىندا بىركەلكى بولۋ، جۇيەلى جونگە سالۋ، ەكى قولمەن بىردەي كۇش جۇمساۋ“ سىندى سۋدى جونگە سالۋ وي جەلىسىن ايقىنداپ، حۋاڭحى وزەنىنىڭ تومەنگى اعارىندا تاسقىننان ساقتانۋ ينجەنەرياسى قۇرىلىسىن ارت - ارتىنان 2 كەزەك جۇرگىزىپ، ولشەمدەندىرىلگەن توسپا قۇرىلىسىن جالپى بەتتىك ورىنداپ، وزەن ارناسىن رەتتەۋ - جونگە سالۋ جانە قايراڭ حاۋىپسىزدىگى قۇرىلىسىن ورىستەتىپ، بەيجين توسپاسى، دۇڭپيڭحۋ كولى تاسقىن توسۋ ءوڭىرىن اشىپ، ”جوعارى اعاردا توسۋ، تومەنگى اعاردا ىعىستىرۋ، ەكى جاعانى ءبولىپ توسۋ“ سىندى تومەنگى اعاردا تاسقىننان ساقتانۋ ينجەنەرياسى جۇيەسىن نەگىزىنەن قالىپتاستىرىپ، ”توسۋ، رەتتەۋ، ىعىستىرۋ، قويا بەرۋ، قازۋ“ ارقىلى لاي قۇمدى ۋنيۆەرسال ءبىر جاقتى ەتۋ جانە ودان پايدالانۋ جۇيەسىن العاشقى ادىمدا قالىپتاستىرىپ، حۋاڭحى وزەنىنە قۇيىلاتىن جالپى 30 ميلليارد توننا لاي قۇمدى ازايتتى، تومەنگى اعار ارناسىنداعى 11 ميلليارد 200 ميلليون توننا تۇنبانى ازايتتى، حۋاڭحى وزەنى الابىنىڭ ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋىندا جانە بۇقارا تۇرمىسىندا وتە ۇلكەن وزگەرىستەر جارىققا شىقتى.

  70 جىل بويى تىنىش كۇيدە بولدى. حۋاڭحى وزەنىن جونگە سالۋدىڭ حيكىمەتى جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ جانە جۇڭگو حالقىنىڭ قولىمەن جۇزەگە استى، جۇڭگوشا سوتسياليزم ءتۇزىمى بارىسىندا جاۋابى تابىلدى. باس شۋجي شي جينپيڭ تەبىرەنە سويلەپ: ”اماليات، تەك جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ باسشىلىعىندا، سوتسياليستىك ءتۇزىمنىڭ باسىمدىعىن ساۋلەلەندىرگەندە عانا، حۋاڭحى وزەنىن جونگە سالۋدىڭ ىرىقسىزدىقتان ىرىقتىلىققا دەيىنگى تاريحي بۇرىلىسىن شىنايى جۇزەگە اسىرىپ، حۋاڭحى وزەنىنىڭ 3 جىلدا 2 رەت ارنا بۇزۋداي ايانىشتى جاعدايىن تۇبىرىنەن وزگەرتۋگە مۇمكىندىك بولعاندىعىن دالەلدەدى“ دەدى.

■ حۋاڭحى وزەنىن جونگە سالۋ ۇلتتىڭ گۇلدەنۋىنە ساياتىن كەلەلى مەملەكەتتىك ستراتەگيا

  8 - ايدا گانسۋدا قىزمەت تەكسەرگەن كەزدە، باس شۋجي شي جينپيڭ حۋاڭحىنىڭ ”كىناراتتارىن“ تىلگە الىپ بىلاي دەدى: ”مەن بۇرىن، چاڭجياڭ وزەنىن ناۋقاستانىپ قالدى، ونىڭ ۇستىنە ناۋقاسى جەڭىل ەمەس دەگەن ەدىم. بۇگىن مەن حۋاڭحى وزەنى دە ۇزاقتان بەرى السىرەپ اۋرۋشاڭ بولىپ قالدى، سۋ اپاتى ءجيى تۋىلدى دەمەكشىمىن“.

  حۋاڭحى وزەنىن جونگە سالۋعا مەڭزەس، باس شۋجي شي جينپيڭ ماسەلەنى باعدار ەتۋگە، دالمە - ءدال ويلاۋعا تاباندى بولۋدى باسا دارىپتەدى. ”حۋاڭحى وزەنىن جونگە سالۋداعى ەڭ ۇلكەن قيىن ماسەلە نە؟“، وسى رەتكى تەكسەرۋ - زەرتتەۋ بارىسىندا، باس شۋجي شي جينپيڭ ماسەلەلەردى تەكسەرۋدى، ولقىلىقتاردى تولىقتاۋدى قايتا - قايتا باسا دارىپتەدى.

  اڭگىمە ماجىلىستە، ول ءبىر - بىرلەپ تالداۋ جاسادى: تاسقىن حاۋپى ءالى دە ەڭ ۇلكەن قاتەر، وزەن الابىنىڭ ەكولوگيالىق ورتاسى ءالسىز، سۋ بايلىعىن قامتاماسىز ەتۋ جاعدايى مۇشكىل، دامۋ ساپاسى جوعارىلاتۋدى كۇتۋدە... ”’ءسىز حۋاڭحى وزەنىنىڭ كوكتەن جوڭكىلە اعىپ كەلگەنىن كورمەدىڭىز‘، قانداي ايبىندى دەشى! بۇگىنگى تاڭدا قانشالىق كۇش جۇمساعاندا ونىڭ سۋالماۋىنا كەپىلدىك ەتۋگە بولادى“.

  ”ونىڭ سەبەبىنە ۇڭىلسەك، جاراتىلىستىق جەتەرسىزدىك سياقتى وبيەكتيۆتىك شەكتەمە دە، كەيىن كەلە قورعاۋسىز قالۋ سياقتى ادامدىق فاكتور دا بار. بۇل ماسەلەلەردىڭ بەينەسى حۋاڭحى وزەنىنەن كورىنىس بەرگەنىمەن، تامىرى وزەن الابىندا جاتىر“. ”حۋاڭحى وزەنىنىڭ سۋى از، قۇمى كوپ، سۋ مەن قۇمنىڭ بايلانىسىنىڭ ساي كەلمەۋى حۋاڭحى وزەنىنىڭ كۇردەلى، وڭايشىلىقپەن وڭالمايتىن كىناراتىنىڭ سەبەبى“.

  قيىن ماسەلەلەردى قالاي شەشۋ كەرەك؟

  باس شۋجي شي جينپيڭ نىسانالار مەن مىندەتتەردى العا قويدى. ول بىلاي دەپ باسا دارىپتەدى: ”حۋاڭحى وزەنى الابىنىڭ ەكولوگياسىن قورعاۋ مەن جوعارى ساپالى دامۋى − بەيجيڭ - تيانجين - حىبەيدى سايكەستى دامىتۋمەن، چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىن دامىتۋمەن، گۋاڭدۇڭ - شياڭگاڭ - اۋمىن ۇلكەن شىعاناق رايونى قۇرىلىسىمەن، چاڭجياڭ اتىراۋىن ءبىر تۇلعالاندىرا دامىتۋمەن ۇقساس كەلەلى مەملەكەتتىك ستراتەگيا“. حۋاڭحى وزەنى الابىنىڭ ەكولوگياسىن قورعاۋ جانە جوعارى ساپالى دامۋى وسىدان سوڭ كەلەلى مەملەكەتتىك ستراتەگياسىنا كوتەرىلدى، بۇل بۇرىن بولىپ كورىلمەگەن، ماڭىزى زور ءارى تەرەڭ.

  ول بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ”تۇنىق سۋ، جاسىل تاۋ − باعالى بايلىق ۇستانىمىنا تاباندى بولىپ، ەكولوگيانى الدىڭعى ورىنعا قويۋعا، سۋعا قاراي تۇراقتاندىرىپ، سۋ جاعدايىنا قاراي ءىس جۇرگىزىپ، جەر - جەردىڭ جاعدايىنا قاراي ىستەپ، تۇرلەر بويىنشا شارا قولدانىپ، جوعارعى - تومەنگى اعاردى، نەگىزگى، تارماق اعىنداردى، وڭ، سول جاعالاۋلاردى ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ، قاۋىرت قورعاۋدى بىرگە ويداعىداي يگەرىپ، قاۋىرت جونگە سالۋدى سايكەستى ىلگەرىلەتىپ، ەكولوگيانى قورعاۋدى، جونگە سالۋدى كۇش سالا نىعايتىپ، حۋاڭحىنىڭ باياندى تىنىشتىعىن قامتاماسىز ەتىپ، تۇتاس اعاردىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتىپ، حالىق بۇقاراسىنىڭ تۇرمىسىن جاقسارتىپ، حۋاڭحى مادەنيەتىن قورعاپ، جالعاستىرىپ، اسقاقتاتىپ، حۋاڭحى وزەنىن حالىققا قۇت اكەلەتىن باقىت وزەنىنە اينالدىرۋ كەرەك“. ”قاۋىرت قورعاۋ، قاۋىرت جونگە سالۋ“دى باسا دارىپتەۋ − حۋاڭحى وزەنى الابىنىڭ ەكولوگياسىن قورعاۋدىڭ جانە جوعارى ساپالى دامۋىنىڭ اۋەنىن تۇراقتاندىردى، جەتەكشى يدەيانى جانە قۇلشىنىس بەتالىسىن ايقىندادى.

  ول بىلاي دەپ باسا دارىپتەدى: جالپى جاعدايدى كوزدەي الماعاننىڭ ءبىر ءوڭىردى جونگە سالۋعا دا شاماسى جەتپەيدى. حۋاڭحى وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق جۇيەسىن ءبىر ورگانيكالى تۇتاس تۇلعا رەتىندە جوسپارلاپ، جوعارى اعاردا سۋ قاينارىن ساقتاۋ قۋاتىن جوعارىلاتۋدى نەگىز ەتۋ؛ ورتا اعاردا سۋ مەن توپىراقتى ساقتاۋدى جانە لاستانۋدى جونگە سالۋدى كورنەكتىلەندىرە وتىرىپ ويداعىداي يگەرۋ كەرەك؛ تومەنگى اعاردا سازدىقتاردىڭ ەكولوگيالىق جۇيەسىن قورعاۋعا باسا ءمان بەرىپ، ورگانيزمدەردىڭ الۋان تۇرلىلىگىن جوعارىلاتۋ كەرەك.

  باس شۋجي وسىندا وتىرعان باسشى جولداستارعا مىنانى ەسكەرتتى: ”حۋاڭحى وزەنى جاعالاۋىن دامىتۋدا، ءسوز جوق، كەلەلى جاعداي تانىمى بولىپ، مەملەكەت، جالپى جاعداي تۇرعىسىنان ويلانىپ، ’تۇتاس جۇيە‘ يدەياسىن بەرىك ورناتۋ كەرەك“. ول مىناداي مىسال كەلتىردى: ءۇش وزەن قاينارى، چاڭجياڭ وزەنى، حۋاڭحى وزەنى، لانساڭجياڭ وزەنىنىڭ قاينارى ”جۇڭحۋانىڭ سۋ مۇناراسى“ دەپ اتالادى، ويلانىپ كورىڭىزدەر، بۇل ارانىڭ ىشكى ءوندىرىس جالپى ءونىم قۇنى ماڭىزدى ما، الدە تۇنىق سۋى، جاسىل تاۋى ماڭىزدى ما؟ سۋ قاينارىن ساقتايتىن جەر رەتىندە، بۇل الاپ ءوز بەتىمەن زاۆود قۇرۋدى، كەن اشۋدى ۇيعارىپ، ىشكى ءوندىرىس جالپى ءونىم قۇنىنا ءمان بەرىپ، ءوز تۇرمىسىن كورۋ ەمەس، قايتا ەكولوگيالىق يقۋاتىن ەڭ ۇلكەن دارەجەدە زورايتۋ مىندەتىن ارقالاپ وتىر.

  باس شۋجي مىنالاردى العا قويدى: حۋاڭحى وزەنىنىڭ تىنىشتىعىن قامتاماسىز ەتۋدە، ءسوز جوق، سۋ مەن قۇمنىڭ بايلانىسىن رەتكە سالۋ سىندى وسى ”بۇيدا“نى مىقتاپ يگەرىپ، سۋ مەن قۇمدى رەتتەۋ - مەڭگەرۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرىپ، بىرىگىپ سۋدى تىزگىندەۋ، جەكە - جەكە باسقارۋ ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك. ول بىلاي دەدى: سۋ مەن قۇمنىڭ قاتىناسى وتە نازىك، حۋاڭحى وزەنىندە سۋداعى قۇم مولشەرى از بولعان سايىن جاقسى دەۋگە بولمايدى، ديالەكتيكالىق ويلاۋعا، جۇيەلى ويلاۋعا تاباندى بولىپ، قاتىستى ماسەلەلەردى زەرتتەۋدە تەرەڭ زەرتتەۋ، جەتە زەرتتەۋ كەرەك، بىرەۋىن عانا ۇستاۋعا، داۋسىز وسىلاي بولادى دەۋگە بولمايدى.

  باس شۋجي بىلاي دەپ باسا دارىپتەدى: سۋ بايلىعىن ەڭ ۇلكەن بۇلجىماس شەكتەمە رەتىندە، سۋعا قاراي قالانى تۇراقتاندىرۋعا، سۋعا قاراي جەردى تۇراقتاندىرۋعا، سۋعا قاراي ادامدى تۇراقتاندىرۋعا، سۋعا قاراي ءوندىرىستى تۇراقتاندىرۋعا تاباندى بولىپ، جان سانىن، قالانى جانە كاسىپ سالاسىن دامىتۋدى ۇيلەسىمدى جوبالاۋ كەرەك. ”سورپاڭا قاراپ نان شىلا“، بولماسا ەڭ سوڭىندا قۇرعاق نان كەمىرەسىڭ.

  ”حۋاڭحى وزەنىنىڭ دامۋىن اقىلداسقاندا، شارباققا تەرىپ سالعاننىڭ ءبارىن كوكونىس دەۋگە كەلمەيدى. حۋاڭحى وزەنى الابى دامۋىنىڭ وزىندىك ءمانىن، ءسوز جوق، ايقىن تۇراقتاندىرۋ كەرەك، ەكونوميكانى دامىتپاۋ دەگەندىك ەمەس، قايتا حۋاڭحى وزەنىنىڭ ەكولوگياسىن قورعاۋدى ماڭىزدى نەگىز ەتىپ، تۇرلىشە اعار بولىكتەرىنە، تۇرلىشە ولكە جاعدايىنا، ءوڭىر جاعدايىنا ۇيلەسەتىن دامۋ جولىن ويلاسۋ كەرەك“.

  ول ”اپتىقپالىققا سالىنباۋ“ كەرەكتىگىن ايرىقشا باسا دارىپتەدى. ول بىلاي دەدى: كەيبىرەۋلەر حۋاڭحى وزەنىنە قاتىستى تاقىرىپ كوتەرىلگەنىن كورگەندە، ورايى كەلدى دەپ قارمانىپ قالۋعا اسىعادى. بۇل وتكەلدى جاقسى باسقارۋ كەرەك، قالاعانشا ۇلكەن نىسانداردى باستاۋعا، الۋان ءتۇرلى اشۋ رايونىن ىسكە قوسۋعا بولمايدى. قاتىستى تاراۋلار باعدارلامانى جاساۋعا، جوبالاۋعا ۇيىمداستىرىپ، حۋاڭحى وزەنى الابىنىڭ ەكولوگياسىن قورعاۋدىڭ جانە جوعارى ساپالى دامۋدىڭ جولىن جوبالاپ، ”قىزىل سىزىق“تى ويداعىداي سىزۋ كەرەك.

■ سەنىمدى بەكەمدەپ، تاريحي سابىرلىلىق پەن ستراتەگيالىق تاباندىلىقتى ساقتاۋ ءتيىس

  باس شۋجي مىنانى باسا دارىپتەدى: ”حۋاڭحى وزەنىن جونگە سالۋ تابىسىنىڭ جاقسى - جامان بولۋىن ءجۇز جىلدىق، مىڭ جىلدىق جوبامەن ولشەۋ كەرەك، اسىعۋعا بولمايدى، ۇقىپسىزدىق ىستەۋگە بولمايدى“. الداعى كوكەي تەستى مىندەت ”ءتورت بولماۋ“عا شىنايى كەپىلدىك ەتۋ كەرەك: ۇلكەن توسپا جىرىلماۋ، وزەن ارناسى سۋالماۋ، سۋ ساپاسى ولشەمنەن اسپاۋ، وزەن ساباسى كوتەرىلمەۋ. ول مىنانى باسا دارىپتەدى: ۇزاق بولاشاققا كوز جىبەرىپ، جوعارى دەڭگەيلى جوبالاۋدى كۇشەيتىپ، كەلەلى ماسەلەلەردى زەرتتەۋدى كۇشەيتىپ، تۇزىلىستە، مەحانيزمدە جاڭالىق اشىپ، ورتالىقتىڭ، ولكە - اۆتونوميالى رايونداردىڭ، قالا - اۋدانداردىڭ قىزمەت جاۋاپكەرشىلىگىن، مىندەتىن ايقىنداپ، كەمەلدى تۇزىممەن جانە ءتۇزىلىس - مەحانيزممەن حۋاڭحى وزەنى الابىنىڭ ەكولوگياسىن قورعاۋدىڭ جانە جوعارى ساپالى دامۋىنىڭ ورنىقتى، باياندى بولۋىنا شىنايى كەپىلدىك ەتۋ كەرەك.

  ول وسىندا وتىرعان ءاربىر باسشى جولداسقا تەرەڭ ماعىنادا مىنالاردى ەسكەرتتى: ”حۋاڭحى وزەنى الابىنىڭ ەكولوگياسىن قورعاۋدى جانە جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتۋ ءبىر كۇندە ورىندالمايدى. تاريحي سابىرلىلىق پەن ستراتەگيالىق تاباندىلىقتى ساقتاۋ ءتيىس، ەڭبەك ماعان جازىلماسا دا بولادى دەيتىن رۋحاني دەڭگەيمەن جانە ەڭبەك سىڭىرۋدە مەن بولماسام بولمايدى دەيتىن تاريحي جاۋاپكەرشىلىكپەن ۇزاق بولاشاقتى جوسپارلاپ قانا قويماي، قازىرگى ىستەردى جاقسى ىستەپ، ۇلى جوبانى سوڭىنا دەيىن سۇلبالاپ، بىرىنەن سوڭ ءبىرىن ىستەپ، حۋاڭحى وزەنىنىڭ حالىققا يگىلىك جەتكىزۋىنە مۇمكىندىك جاساۋ كەرەك“.

  ءبىز شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ وسكەلەڭ ءمان بەرۋى جانە ورتالىقتانعان، ءبىر تۇتاس باسشىلىعى تۇرعاندا، باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ تىكەلەي جوبالاۋى تۇرعاندا، جۇڭگوشا سوتسياليستىك ءتۇزىمنىڭ قۋاتتى باسىمدىعى بولعاندا، جاڭا جۇڭگونىڭ 70 جىلدان بەرى قالانعان مول زاتتىق نەگىزى جانە تەحنيكالىق ناقتى قۋاتى تۇرعاندا، حۋاڭحى مادەنيەتى قوردالاعان قۇدىرەتتى رۋحاني كۇشى تۇرعاندا، ۇزاق ۋاقىت توپتاعان حۋاڭحى وزەنىن جونگە سالۋدىڭ مول تاجىريبەسى تۇرعاندا، ءبىزدىڭ، ءسوز جوق، جاڭا داۋىردە حۋاڭحى وزەنى الابىنىڭ ەكولوگياسىن قورعاۋدى جانە جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتۋگە جاڭا دا اناعۇرلىم زور قادام باسا الاتىندىعىمىزعا سەنەمىز.

  حۋاڭحى وزەنىنىڭ، ءسوز جوق، جۇڭگو حالقى مەن جۇڭحۋا ۇلتىنا ماڭگى قۇت اكەلەتىن باقىت وزەنىنە اينالارى داۋسىز!

  (شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 9 - ايدىڭ 19 - كۇنى جىڭجوۋدان بەرگەن حابارى)

جاۋاپتى رەداكتور : سايراش تۇرارجان

ەسكەرتۋ:

تورابىمىزداعى مازمۇنداردىڭ مەنشىك ۇقىعى شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايوندىق حالىق ۇكىمەتى اقپارات كەڭسەسىنە ءتان، جاريالانعان مازمۇنداردى سىلتەمەسىز كوشىرۋگە بولمايدى. كوشىرىپ پايدالانۋعا تۋرا كەلگەندە، «تيانشان تورى » الىنعانى انىق ەسكەرتىلۋى ءتيىس، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگى قۋزاستىرىلادى.