تيانشان تورى   ›   جاڭالىقتار   ›   ايبىندى 70 جىل ، كۇرەسكە تولى جاڭا ءداۋىر

ءان - كۇيىنە بار ۇلتتىڭ يۇيتيان سازى قوسقان ءۇن

− جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسى قۇرىلعاندىعىنىڭ 70 جىلدىعىنا ارناۋ

شينجياڭ گازەتى رەداكسياسى

(1)

  قاشاندا كەيبىر ساتتەرگە زامان اۋقىمىن وزگەرتەتىن كۇش - قۋات قامتىلىپ جاتادى.

  1949 - جىلى 10 - ايدىڭ 1 - كۇنى جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرىلۋ سالتاناتى بەيجيڭدەگى تيان - انمىن مىنبەسىندە ءوتتى. جۇڭگو تاريحىنداعى شىت جاڭا زامان وسىدان باستالدى. جۇڭحۋا ۇلتى 100 نەشە جىلدان بەرگى شاپقىنشىلىققا، قۇلدىققا، ەزگىگە ۇشىراعان قورلىق تاريحتان قۇتىلدى، جاپا - ماشاقاتتى مەيلىنشە كەشكەن ءجۇز ميلليونداعان حالىق شاتتىققا شومىپ، مەملەكەتتىڭ، قوعامنىڭ جانە ءوز تاعدىرىنىڭ ناعىز قوجايىنىنا اينالدى.

  «ەرىكتىلەر مارشى» ەكپىندەي كوتەرىلگەندە، بەس جۇلدىزدى قىزىل تۋ كوكجيەكتى نارت قىزىل تۇسكە بويادى، جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسى قاريتاسىنىڭ ەڭ باتىس شەتىندە، تيانشان شاتتىققا بولەندى، تارىم وزەنى ءان سالدى، شينجياڭداعى ءار ۇلت باۋىرلاستار ۇلى وتانمەن بىرگە شۇعىلالى تىڭ تىرشىلىكتى قارسى الدى. سول كۇننەن باستاپ، 70 جىلدان بەرى، بەس جۇلدىزدى قىزىل تۋ قارلى تاۋعا، بيىك ۇستىرتكە نۇرىن توكتى، «ەرىكتىلەر مارشى» ءشول جازيرالاردى، جاسىل القاپتاردى تەربەتتى، شينجياڭداعى ءار ۇلت ۇلاندارى ۇلى وتانمەن تىنىستاس، تاعدىرلاس، جۇرەكتەس بولدى.

  ادامزات تاريحىنىڭ سالقار كوشىندە، 70 جىل كوز ىلەستىرمەيتىن قىسقا عانا ۋاقىت سانالادى، ەجەلدەن ءارقانداي مەملەكەت جاڭا جۇڭگو سەكىلدى ءدال وسىنداي قىسقا ۋاقىتتا جەر - كوكتى ءدۇر سىلكىندىرىپ، دۇنيەنى جاڭالاپ كورگەن ەمەس. جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ پارمەندى باسشىلىعىندا، جۇڭحۋا ۇلتى دۇنيە ءجۇزىن جالت قاراتقان دامۋ جەتىستىكتەرىنە قول جەتكىزىپ، ەڭسە كوتەرۋدەن بايۋعا، ودان قۇدىرەتتەنۋگە دەيىنگى ۇلى شارىقتاۋدى قارسى الدى.

  70 جىلدان بەرى، جاڭا جۇڭگونىڭ العا باسۋ قادامىنا ءجىتى ىلەسكەن شينجياڭ قارا - تۇنەكتەن شۇعىلاعا، مەشەۋلىكتەن العا باسۋعا، كەدەيلىكتەن بايۋعا، توماعا - تۇيىقتىقتان ەسىك اشۋعا قادام تاستاپ ”كەشەسىنەن استى، شات بوپ ءدۇر سىلكىندى جەر مەن كوك سىندى“ دۇنيە كەرەمەتتەرىن جاراتتى.

  70 جىل بويى، اسقاق ءان ايبىندى ارىن زەڭگىر كوكتى شارلادى؛ 70 جىل بويى، باستان وتكەن جويقىن وزگەرىستەر رۋحتى تاسقىنداتتى. ۋاقىت اينا، تاۋ - وزەندەر كۋا، كوممۋنيستىك پارتيا بولماسا جاڭا جۇڭگو بولماق ەمەس، وتان قۇشاعىنداعى گۇلدەنىپ - شالقىعان كورىكتى شينجياڭ دا بولماق ەمەس.

  ”شىرقاسىمەن اتەشتىڭ نۇرلاندى استى اسپاننىڭ، ءان - كۇيىنە بار ۇلتتىڭ يۇيتيان سازى قوسقان ءۇن“. جاڭا جۇڭگو قۇرىلعان باستاپقى كەزدە، ماۋ زىدۇڭ جولداستىڭ اسقاق سەزىمگە تولى ولەڭ جولدارىندا شينجياڭعا دەگەن قامقورلىق پەن تىلەك قامتىلىپ جاتتى؛ جۇڭگوشا سوتسياليزم جاڭا داۋىرگە ءوتتى، ”ءان - كۇيىنە بار ۇلتتىڭ يۇيتيان سازى قوسقان ءۇن“ دەگەن جولدار ۇزدىكسىز جاڭا ءمان - ماعىنامەن مولىعۋدا، ول تيانشاننىڭ وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىندەگى ءار ۇلت ۇلاندارىنىڭ جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنا، ۇلى وتانعا دەگەن تەرەڭ سۇيەنىش سەزىمى، سونداي - اق جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋى سىندى جۇڭگو ارمانىنىڭ شينجياڭ تاراۋىن قايراتتانا جازۋعا دەگەن اينىماس سەرتى.

(2)

  بۇگىنگى شينجياڭنىڭ بايتاق دالاسىنا كوز جىبەرسەك، قۇبا ءتۇز، جاپان دالا جازيرالى جاسىل القاپقا قالاي اينالدى؟ قۇمدى دالا، سايىن ساحارادا جاڭا قالالار قالاي بوي كوتەردى؟ شەت - شالعاي قاعىر، سۋىق جەرلەر ازيا - ەۆروپانى تۇتاستىرعان، دۇنيە جۇزىنە قۇشاق اشقان جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى وزەكتى رايونىنا قالاي اينالىپ وتىر؟

  مۇنىڭ جاۋابى تاۋلارعا، وزەندەرگە جازىلعان.

  70 جىلدىق ۋاقىت اسەم جىرعا تولى، تيانشاننىڭ وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىنىڭ ءار سۇيەم جەرى شۇلەن شۇعىلا مەن تىلەككە شومعان.

  1949 - جىلى 9 - ايدىڭ 25 - كۇنى رەسپۋبليكا قۇرىلۋ سالتاناتىنىڭ قارساڭىندا، شينجياڭ بەيبىت ازات بولدى، ءۇش تاۋ، ەكى ويپات اراسىنداعى كەڭ بايتاق ءوڭىر شىعىستان كوتەرىلگەن كۇن شۋاعىنا شومىلدى.

  سوعىس بەيبىتشىلىككە اينالدى! شينجياڭنىڭ بەيبىت ازات بولۋى جۇڭگونىڭ تاياۋ زامان تاريحىنداعى ءىرى ءىس، ول جۇڭگونىڭ باتىسىنداعى ءبىر ميلليون 660 مىڭ شارشى كيلومەتر مەملەكەت تەرريتورياسىن جەرى توز - توزى شىعاتىن، ەلى ازىپ - توزاتىن كۇيدەن قۇتقارىپ، وتاننىڭ تۇتاستىعى مەن ءار ۇلتتىڭ ۇلى ىنتىماعىن قورعادى، ونان دا ماڭىزدىسى، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ستراتەگيالىق بيىكتىكتەن وسى توپىراققا جانە ءار ۇلت حالقىنا تەرەڭ قامقورلىق جاساعاندىعىن ايگىلەدى.

  70 جىلدان بەرى، وتاننىڭ شينجياڭىن قاي - قاشان دا پارتيا مەن مەملەكەت باسشىلارى بار ىقىلاستارىمەن ەستەرىندە ساقتادى.

  1958 - جىلى بەيجيڭدەگى جۇڭنانحايدا ءتوراعا ماۋ زىدۇڭنىڭ كەريا اۋدانىنداعى ۇيعۇر شارۋا قۇربان تۇلىممەن ىقىلاسپەن قول الىسقان بەينەسى تاريحقا قاستەرلى ەستەلىك بولىپ قالدى، سونداي - اق قۋاتتى رۋحاني كۇش - قۋاتقا اينالىپ، تيانشان ۇلاندارىن پارتيانى سۇيەتىن، وتاندى سۇيەتىن قىزىل گەندى ۇرپاقتان - ۇرپاققا جالعاۋعا جىگەرلەندىرۋدە.

  رەفورما جاساعاننان، ەسىك اشقاننان بەرى، پارتيا مەن مەملەكەتتىڭ نەشە بۋىن باسشىلارى ىلگەرىندى - كەيىندى تيانشاننىڭ تۇستىگى مەن تەرىستىگىندەگى ءار ۇلت باۋىرلاستار اراسىنا كەلىپ، حالىق تۇرمىسىن ۇعىسىپ، ىنتىماقتى تىلگە الىپ، دامۋدى تىلگە الىپ، ىقىلاسپەن قامقورلىق جاساپ، جۇرەكتەردى جادىراتىپ، ءار ۇلت كادر - جۇرتشىلىعىن جۇڭگوشا سوتسياليستىك شينجياڭ قۇرۋ جولىندا بەرىك سەنىممەن، جۇرەكتىلىكپەن ۇدەرە العا تارتۋعا شابىتتاندىرۋدا. اسىرەسە، پارتيا 18 - قۇرىلتايىنان بەرى، باس شۋجي شي جينپيڭ ءوزى ارنايى شينجياڭعا كەلىپ قىزمەت تەكسەردى، ورتالىقتىڭ شينجياڭ قىزمەتى جونىندەگى 2 - رەتكى اڭگىمە ءماجىلىسىن اشتى، 12 - كەزەكتى مەملەكەتتىك حالىق قۇرىلتايىنىڭ 5 - رەتكى ماجىلىسىندە شينجياڭ ۋاكىلدەر ۇيىرمەسىنىڭ تالقىسىنا قاتىناسىپ، ءبىر قىدىرۋ ماڭىزدى ءسوز سويلەپ، ءبىر قىدىرۋ ماڭىزدى نۇسقاۋ بەردى، شينجياڭ قىزمەتىنە ستراتەگيالىق جانە جالپى جاعدايلىق تۇرعىدان ءۇڭىلىپ، جوسپارلاپ، ورنالاستىرىپ، قوعام ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىق باس نىساناسىن تۇراقتاندىرىپ، جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شينجياڭدى جونگە سالۋ جالپى جوباسىن بايىتتى جانە دامىتتى، شينجياڭ قىزمەتىن ونان ارى جاقسى ىستەۋدەگى العا باسۋ بەتالىسىن كورسەتىپ، ءتۇبىرلى بويسۇنۋ ولشەمىن ازىرلەدى.

  70 جىلدان بەرى، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى باستان - اياق ءار ۇلت حالقىنىڭ ءتۇبىرلى مۇددەسىن ويداعىداي قورعاۋدى، ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋدى، ويداعىداي دامىتۋدى شينجياڭ قىزمەتىنىڭ شىعار ءتۇيىنى جانە تابان تىرەر تياناعى ەتۋگە تاباندى بولىپ، بۇكىل ىنتا - پەيىلىمەن ءار ۇلت حالقىن باقىتقا كەنەلتىپ، ءاربىر كەلەلى تاريحي كەزەڭدەردە جانە ماڭىزدى تاريحي شەشۋشى ساتتەردە، ءبىر قىدىرۋ ستراتەگيالىق شەشىم - ورنالاستىرۋلار جاساپ، تيانشاننىڭ تۇستىگى مەن تەرىستىگىنىڭ تاريحي سيپاتتى شارىقتاۋىن ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتتى.

  شينجياڭنىڭ بەيبىت ازات بولۋى قاراڭعى، مەشەۋ كونە ءتۇزىمدى تۇبەگەيلى جويىپ، مەيلىنشە ەزگىگە ۇشىراعان ءار ۇلت حالقىن مەملەكەتتىڭ ناعىز قوجايىنىنا اينالدىردى. 1955 - جىلى 10 - ايدىڭ 1 - كۇنى شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونى قۇرىلدى، ءار ۇلت حالقىنىڭ قوجايىندىق ۇقىعى تولىق قامتاماسىزداندىرىلدى. سودان بەرى قات - قابات قيىنشىلىقتار مەن كەدەرگىلەرگە تولى جارتى عاسىردان استام كەزەڭدە، تەرەزەسى تەڭ، ىنتىماقتى، قارايلاسىمدى، جاراسىمدى سوتسياليستىك ۇلت قاتىناسى باستان - اياق شينجياڭنىڭ دامۋىنداعى، العا باسۋىنداعى مىعىم ىرگە تاسقا اينالدى.

  1978 - جىلى پارتيا 11 - كەزەكتى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءۇشىنشى جالپى ءماجىلىسى ەكونوميكالىق قۇرىلىستى وزەك ەتىپ، رەفورما جاساۋدى، ەسىك اشۋدى جۇرگىزۋدى بەلگىلەدى. شينجياڭ ۇلى وتاننىڭ العا باسۋ قادامىنا ءجىتى ىلەسىپ، تاسقىنداعان ۇلى تولقىندا ەكپىندەي العا ىلگەرىلەدى. عاسىرلار توعىسىنداعى مەملەكەتتىڭ باتىس بولىكتى قاۋىرت اشۋ ستراتەگياسى وسىناۋ توپىراقتىڭ تاعدىرىن جۇڭگونىڭ رەفورما جاساۋ، ەسىك اشۋ بارىسىمەن ونان ارى تىعىز بايلانىستىرىپ، جۇڭگونىڭ ەڭ باتىس بولىگىندەگى ”ويپات“تى بىردەن باتىسقا ەسىك اشۋدىڭ الدىڭعى شەبىنە اينالدىردى.

  ومىرلىك جوسپاردى جاساماعان ادام ساتتىك جوسپاردى دا جاساي المايدى؛ جالپى اۋقىمدى جوسپارلاماعان ادام ءبىر سالانى دا جوسپارلاي المايدى. پارتيا 18 - قۇرىلتايىنان بەرى، شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتى جۇڭحۋا ۇلتى ۇلى گۇلدەنۋىنىڭ تاريحي بيىگىندە تۇرىپ شينجياڭ قىزمەتىن ىلگەرىلەتىپ، ءبىر قىدىرۋ ءتيىمدى ساياساتتار مەن شارالار شىعارىپ، بۇكىل پارتيانىڭ، بۇكىل ەلدىڭ كۇش - قۋاتىن جۇمىلدىرىپ، شينجياڭنىڭ ورنىقتىلىعىنىڭ، دامۋىنىڭ قورعانى بولدى.

  باس شۋجي شي جينپيڭ العا قويعان ”ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول“ باستاماسى ءتىپتى دە شينجياڭعا ىلۋدە ءبىر كەزدەسەتىن تاريحي وراي اكەلىپ، شينجياڭنىڭ ءوز دامۋىن مەملەكەتتىڭ رەفورما جاساۋ، ەسىك اشۋ جالپى جاعدايىمەن تەرەڭ توعىستىرۋىن ىلگەرىلەتتى. جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى وزەكتى رايونىنىڭ داڭق - مارتەبەسىن ارقالاعان جۇڭگونىڭ شينجياڭى دۇنيە ءجۇزى ساحناسىندا قۇلاشىن كەڭ جايىپ، سەنىممەن بيگە باستى.

  كۇرەسكە تولى 70 جىلدا شينجياڭ نىق قاداممەن ەكپىندەي العا باستى. بۇل سەنىم مەن بايىپتىلىق پارتيانىڭ نۇر شۇعىلالى شاراپاتىنان كەلگەن، سونداي - اق وتاننىڭ ۇلى شاڭىراعىنىڭ مەيىرىمدى قامقورلىعىنان ايرىلا المايدى. وتكەن عاسىردىڭ 50 -، 60 - جىلدارىندا توپ - توپ جالىندى جاس ”ءبىزدىڭ شينجياڭ جاقسى جەر“ ءانىن شىرقاي چاڭجياڭنىڭ وڭتۇستىگى مەن سولتۇستىگىنەن تيانشاننىڭ ەتەگىنە جينالىپ، شينجياڭنىڭ سوتسياليستىك قۇرىلىسىنىڭ ارىندى كۇشىنە اينالدى، ولار شينجياڭدى قىزۋ ءسۇيدى، شينجياڭعا تامىر تارتتى، جاستىق ورالدارىنىڭ الاۋلى شاعىن وسىناۋ دۋماندى توپىراققا ارنادى. 1997 - جىلدان بەرى، شينجياڭعا كومەكتەسۋگە توپ - توبىمەن كادر - دارىندى كەلىپ، اقىل - پاراساتتارى مەن ماڭداي تەرلەرىن شينجياڭنىڭ بايتاق دالاسىنا توكتى، سونداي - اق ”ماڭگى شينجياڭدىق بولۋعا پەيىلمىز“ دەيتىن شىن سۇيىسپەنشىلىگىن ءار ۇلت حالقىنا ارنادى.

  سيفرلار ءۇنسىز تۇرعانىمەن، ەڭ قۋاتتى يلاندىرۋ كۇشىنە يە. 70 جىلدان بەرى، ورتالىق قازىنانىڭ شينجياڭعا بەرگەن جاردەماقىسى جالپى 2 تريلليون 350 ميلليارد يۋانعا جەتتى، 2018 - جىلدىڭ وزىندە 302 ميلليارد 200 ميلليون يۋان بولدى. 2010 - جىلدان بەرى، بۇكىل ەلدەگى 19 ولكە، قالا شينجياڭعا باعىتتامالى كومەكتەسىپ، جالپى 103 ميلليارد 500 ميلليون يۋان كومەك قارجى ءبولدى، ەنگىزىلگەن سەلبەستىك قارجىسى ءبىر تريلليون 800 ميلليارد يۋانعا تايادى.

  كوكتەم شۋاعى بايتاق دالاعا ءۇمىت سەپتى، بار تىرشىلىك گۇلدەنىپ - كوركەيدى. 70 جىلدان كەيىن، كەدەي، ءالسىز، كىرىپتارلىق كۇيدەگى شينجياڭدى تاريحتىڭ ارشىندى قادامى ارتقا تاستاعاننان كەيىن، تىرشىلىك تىنىسى تاسقىنداعان شينجياڭ دۇنيە ءجۇزىنىڭ نازارىن بارعان سايىن اۋدارعان ساتتە، تيانشاننىڭ تۇستىگى مەن تەرىستىگىندەگى ءار ۇلت ۇلاندارى ”ءان - كۇيىنە بار ۇلتتىڭ يۇيتيان سازى قوسقان ءۇن“ اۋەنىن ءتىپتى زور داۋىسپەن اسقاقتاتا شىرقاي ءتۇسۋى كەرەك. بۇل العىس ايتۋدىڭ ءۇنى، ونان دا ماڭىزدىسى، ەكپىندەي ۇمتىلۋدىڭ ۇندەۋى.

(3)

  2019 - جىل، التىن كۇز، الۋان ساۋلە ساعىمداي ويناپ، مىڭ بوياۋلى تاقىرىپتىق شىراق سالتاناتى ءۇرىمجى كەشىن ايرىقشا الاۋلاندىرىپ جىبەردى. جالتىلداعان اعاشتار، جارقىراعان جاپىراقتار ءتۇن اسپانىنىڭ تۇڭلىگىن ءتۇرىپ، قوعامى ورنىقتى، قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالاعان كوركەم شينجياڭدى نۇرعا بولەپ تۇردى.

  مىنە وسىنداي ادەمى كەشكى كورىنىسپەن قوسا شينجياڭنىڭ دۋمانىن اسىرعان قالىڭ ادام دا كىسىگە وزگەشە ءبىر قۋانىش سيلادى. 2018 - جىلى شينجياڭ ەل ءىشى - سىرتىنان 150 ميلليوننان استام ساياحاتشى (رەت) قابىلداسا، بۇل كورسەتكىش 2019 - جىلى 200 ميلليون ادامنان (رەت) اسادى دەپ مولشەرلەنۋدە. شار تاراپتان كەلگەن قوناقتار مەن دوستار ناقتى ارەكەتتەرىمەن شينجياڭنىڭ جاراسىمدىلىعىنا، ورنىقتىلىعىنا القاۋ ايتۋدا!

  دامۋ جاراسىمدىلىقتى، ورنىقتىلىقتى قاجەت ەتەدى، حالىق باقىت پەن تىنىشتىققا مۇقتاج. ورنىقتىلىق − ەڭ ۇلكەن حالىق تۇرمىسى. جاڭا جۇڭگو قۇرىلعان 70 جىلدان بەرى، تيانشاننىڭ تۇستىگى مەن تەرىستىگىندە وراسان زور وزگەرىس تۋىلىپ، بۇقارانىڭ تۇرمىس ورەسى بۇرىن بولماعان دەڭگەيدە جوعارىلادى. تاريح مىنانى تالاسسىز دالەلدەدى: شينجياڭدا تەك قوعام ورنىقتى بولسا عانا، حالىق تىلەگىن ەڭ جوعارى شەكتە جۇمىلدىرۋعا، ءتۇرلى ىستەردىڭ ءساتتى دامۋى ءۇشىن بەرىك نەگىز قالاۋعا بولادى، ءار ۇلت بۇقاراسى دا تىنىش ءومىر، شات - شادىمان تىرشىلىك كەشىپ، باقىتتى ءومىردىڭ ءلاززاتىن كورە الادى. قوعام ورنىقتىلىعى سىندى ءتۇبىرلى العى شارتتان ايرىلسا، باسقانىڭ ءبارى قاينارسىز سۋ، تامىرسىز اعاشقا اينالادى.

  ەجەلدەن شەكارا ءوڭىر ورنىقتى بولسا، مەملەكەت تىنىش بولعان؛ شەكارا ءوڭىر بىلىقسا، مەملەكەتتىڭ تىنىش بولۋى قيىن. تاريحتىڭ سالقار كوشىندە شينجياڭ سىرتقى حاۋىپكە توتەپ بەرەتىن 10 مىڭ شاقىرىمدىق شەكارا بەكىنىسى، ءار پاتشالىقتار تەرريتورياسىنىڭ كەڭەيۋ - تارايۋىنىڭ شەشۋشى اۋماعى، جاڭا جۇڭگونىڭ مەملەكەتتى قورعايتىن قۋاتتى ارتقى شەبى بولىپ كەلدى. جاڭا جاعدايدا، شينجياڭنىڭ ورنىقتىلىعى بۇكىل مەملەكەتتىڭ رەفورما جاساۋ، دامۋ، ورنىقتىلىق كەلەلى جاعدايىنا ساياتىن، وتان تۇتاستىعىنا، ۇلتتار ىنتىماعىنا، مەملەكەت حاۋىپسىزدىگىنە ساياتىن، ”قوس 100 جىلدىق“ كۇرەس نىساناسى مەن جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋىن جۇزەگە اسىرۋعا ساياتىن ءىس بولىپ وتىر. ءدال وسى سەبەپتى ورتالىقتىڭ شينجياڭ قىزمەتى جونىندەگى 2 - رەتكى اڭگىمە ءماجىلىسى ”قوعام ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىق − شينجياڭ قىزمەتىنىڭ باس نىساناسى“ دەپ تۇراقتاندىردى.

  باستى قايشىلىقتى مىقتى ۇستاعاندا عانا، جالپى جاعدايدا ىرىقتىلىققا قول جەتكىزۋگە بولادى. قوعام ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىق باس نىساناسى − شينجياڭ قىزمەتىنىڭ ”تامىرى“ جانە ”جانى“، ول بۇكىل پارتيانىڭ، بۇكىل ەلدىڭ جوعارىدان تومەنگە دەيىن جاڭا جاعدايداعى شينجياڭ قىزمەتى جونىندەگى وي جەلىسى مەن تانىمىن ونان ارى ايقىندادى جانە بىرلىككە كەلتىردى.

  باس نىسانا − ارقاۋ، ارقاۋ ۇستالسا بارلىق ءىس وڭالادى. ورتالىقتىڭ شينجياڭ قىزمەتى جونىندەگى 2 - رەتكى اڭگىمە ماجىلىسىنەن بەرى، اۆتونوميالى رايوندىق پارتكوم مەن ۇكىمەت بۇكىل شينجياڭداعى ءار ۇلت كادر - جۇرتشىلىعىن ىنتىماقتاستىرىپ، باستاپ، باس نىسانا تۋىن بيىك جەلبىرەتىپ، باس نىسانانى ارقاۋ ەتە وتىرىپ شينجياڭنىڭ بارلىق قىزمەتىن جوسپارلاپ، ىلگەرىلەتىپ، ورنىقتىلىقتى قورعاۋدى بارلىعىن باسىپ تۇسەتىن ساياسي مىندەت ەتۋگە، تايشان تاۋىنان دا ماڭىزدى ساياسي جاۋاپكەرشىلىك ەتۋگە تاباندى بولىپ، جالپىلىق شارا قولدانىپ، شەشۋشى ءتۇيىندى مىقتى يگەرىپ، ماڭىزدى ءتۇيىندى كورنەكتىلەندىرىپ، ءتۇرلى قىزمەتتەردى تىڭعىلىقتى ىستەدى؛ قاتاڭ سوققى بەرۋ ارناۋلى كۇرەسىن ۇزدىكسىز ورىستەتىپ، لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋدىڭ، ورنىقتىلىقتى قورعاۋدىڭ ”كەشەندى شارالارىن“ ويداعىداي اتقارىپ، لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋدىڭ، ورنىقتىلىقتى قورعاۋدىڭ قۇرىش قورعانىن سوقتى؛ ءبىر جاعىنان، زاڭ بويىنشا زورلىقتى كۇش لاڭكەستىك ەلەمەنتتەرگە سوققى بەرىپ، ەندى ءبىر جاعىنان، حالىق تىلەگىنە ەڭ جوعارى شەكتە قول جەتكىزىپ جانە ونى ۇيىستىرىپ، قوعام ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىقتى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قۋاتتى كۇشىن توپتادى.

  بوران - شاشىندا تىزە قوسىپ، بىلەك بىرىكتىرگەندەر كوركەيۋگە بەت الادى، جوعارى مەن تومەن ءبىر نيەتكە جۇمىلعاندار جەڭىسكە جەتە الادى. ءبىر نيەتپەن ىنتىماقتاسقان قاجىرلى قۇلشىنىستان لاڭكەستىككە قارسى تۇرۋ، ورنىقتىلىقتى قورعاۋ كۇرەسى مول جەمىس بەردى. قازىرگى تاڭدا، شينجياڭنىڭ كەلەلى جاعدايى ۇزدىكسىز ورنىقتى بولىپ، جاعدايى ۇزدىكسىز جاقسارىپ، قالا، اۋىل قوعامى تىنىش بولىپ، باس نىسانانى جۇزەگە اسىرۋ نەگىزى ونان ارى بەكەمدەلە تۇسۋدە. ورنىقتى قوعامدىق ورتا ەكونوميكانىڭ دامۋىنا ەڭ ماڭىزدى شارت، ەڭ پارمەندى قولداۋ ۇسىندى، مۇنان دا ماڭىزدىسى، شينجياڭنىڭ باياندى تىنىشتىعىنا ىقپال جاسايتىن تەرەڭ قاتپارلى ماسەلەلەردى تۇبەگەيلى شەشۋ ءۇشىن ۋاقىت ۇتىپ، ىرىقتىلىققا قول جەتكىزدى.

  شينجياڭنىڭ كۇز مەزگىلى، تاۋ - وزەندەر تورعىنداي قۇلپىرىپ، بايتاق دالا التىنداي جارقىرايدى. شينجياڭنىڭ بەيبىت ازات بولعاندىعىنىڭ 70 جىلدىعى مەن جاڭا جۇڭگو قۇرىلعاندىعىنىڭ 70 جىلدىعى سىندى مەرەيلى كۇندەر ارت - ارتىنان جەتىپ كەلدى، ”ءان - كۇيىنە بار ۇلتتىڭ يۇيتيان سازى قوسقان ءۇن“ اۋەنى تاعى ءبىر مارتە كوتەرىلگەن كەزدە، تيانشان ۇلاندارىنىڭ مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعى، ۇلتتار ىنتىماعى، قوعام ورنىقتىلىعى جونىندەگى تۇسىنىگى مەن اسەرى، ءسوزسىز، اناعۇرلىم تەرەڭدەي تۇسەدى.

(4)

  رەفورما، دامۋ، ورنىقتىلىق ءۇش نۇكتە تۇتاسىپ، بەرىك ءۇشبۇرىشتى تاعان قۇرايدى. مۇنىڭ ىشىندە ورنىقتىلىق رەفورما مەن دامۋدىڭ بەرىك توسپاسى. وسى تاريحي ۇلى لوگيكانى يگەرگەندە عانا، شينجياڭنىڭ قوعام ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىعىن اناعۇرلىم ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋعا بولادى.

  كەدەي، مەشەۋ بەت - بەينەنى وزگەرتىپ، تاماشا، باقىتتى ءومىر وتكىزۋ − شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ مىڭداعان جىلداردان بەرگى ەڭ قاراپايىم تىلەگى، سونداي - اق ”جۇڭگو حالقىن باقىتقا كەنەلتۋ، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ گۇلدەنۋىن جۇزەگە اسىرۋ“دان جازبايتىن جۇڭگو كوممۋنيستەرىنىڭ اينىماس تالپىنىسى بولىپ كەلەدى.

  ”اۋىر ونەركاسىپ“ ات تاعالاۋ، ”جەڭىل ونەركاسىپ“ ماقتا ءتۇتۋ، ”3 - كاسىپ“ كاۋاپ قاقتاۋ ەدى، ءبىر قوراپ سىرىڭكەگە 2 جىڭ قوي ءجۇنىن ايىرباستاۋعا بولاتىن... بۇل ەندى عانا ازات بولعان شينجياڭنىڭ وندىرگىش كۇشى دامۋ دەڭگەيىنىڭ شىنايى كەلبەتى ەدى. وسىنداي بىرىنشىدەن كەدەي، ەكىنشىدەن اق نەگىزدە، نە ءبىر قيىندىقتاردى ەڭسەرە وتىرىپ سونىدان جول سالۋعا اسپانمەن ايقاسىپ، جەرمەن تىرەسەتىن جىگەر، قايتپاس ەرىك، ونان دا ماڭىزدىسى، دەن قويا ىستەيتىن، قان توگىپ، قۇربان بەرۋدەن قورىقپايتىن جان كەشتىلىك كەرەك. 70 جىلدان بەرى، ءدال وسىنداي رۋح پەن جىگەر بولعاندىقتان، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى شينجياڭداعى ءار ۇلت كادر - جۇرتشىلىعىن باستاپ، ىقىلىم زاماننان بەرگى يەن دالادا ەرشىمدى دە اسەم دامۋ داستانىن جازدى.

  ”ساحارادا كۇز جەلى ازىناپ تۇر، جەڭىس جىرىن شىرقاپ كىردىك شينجياڭعا“ دەپ اندەتكەن 100 مىڭنان استام ءىرى قوسىن ”جارلىق شاشتىق اي مەن كۇنگە جاڭا الەم اش دەپ ناق “ دەيتىن توڭكەرىستىك ۇمىتكەرلىك رۋحپەن اسكەري تىڭ يگەرۋدىڭ العاشقى سوقاسىن ۇشى - قيىرى كورىنبەس قۇبا تۇزگە شانشىدى؛ ”قۇبا تۇزدەن باۋ - باقشا سالامىز“ دەگەن اسقان انمەن وكتابر تراكتور زاۆودى، 1 - اۆگۋست بولات - تەمىر زاۆودى، 1 - يۋل ماقتا توقىما زاۆودى سياقتى ءىرى زاۆودتار ىركەس - تىركەس ومىرگە كەلدى؛ ءۇرىمجى، شىحىزى، قارامايلى سياقتى قالالار كۇن سايىن وزگەرىپ، اي سايىن جاڭارعان دامۋمەن، وزگەرىسپەن شۇرات دالادا جارقىراعان مەرۋەرتكە اينالدى... مىڭ جىلدار جىم - جىلاس جاتقان شينجياڭ ارشىندى قاداممەن سوتسياليزمنىڭ داڭعىل جولىنا ءتۇستى.

  پارتيا 11 - كەزەكتى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءۇشىنشى جالپى ماجىلىسىنەن بەرى، اسىرەسە، پارتيا 18 - قۇرىلتايىنان بەرى، رەفورما جاساۋدىڭ، ەسىك اشۋدىڭ شىعىس جەلىندە شينجياڭ ۇشقان قۇستاي زىمىراعان ”فۋشيڭ“ اتتى پويەزدەي كۇش سالا العا ۇمتىلۋ بارىسىندا تالاي - تالاي شۇعىلالى كوكتەمدى قارسى الىپ، شوگەلدىكپەن ىستەۋ، ناقتى ءىس ىستەۋ بارىسىندا تالاي - تالاي كەرەمەت جاۋاپتاردى ورىندادى.

  بۇل جاۋاپتار اسقان اۋەنمەن، نۇرلى شۇعىلاسىمەن كوزگە ءتۇستى. جۇندۇڭ ەكونوميكالىق - تەحنيكالىق اشۋ رايونىندا ەرەكشە ترانسفورماتور سەرىكتەستىگى زەرتتەپ جاساعان دۇنيە جۇزىندەگى تۇڭعىش 1100± كيلوۆولتتىق ەرەكشە جوعارى كەرنەۋلى تۇراقتى توكتى اينىمالى توككە اينالدىرۋ ترانسفورماتورى باتىس بولىكتىڭ مول بايلىعىن ەلەكتر قۋاتىنا اينالدىرىپ ىشكى ولكەلەرگە جەتكىزۋدە؛ شينجياڭ ءوندىرىس - قۇرىلىس بيڭتۋانىنىڭ تىڭ يگەرۋ رايونىنداعى شەتسىز - شەكسىز ماقتالى القاپتا ماقتا جيناۋشى ماشينالار ءوز ونەرىن كورسەتىپ، ماقتا جيناۋ، تايلاۋ، تاسۋ ءبىر تۇلعالانعان جۇمىستى ورىنداۋدا؛ قورعاس شەكارا وتكەلىندە جۇڭگو - ەۆروپا كەزەكشى پويەزدەرى ارقىراي زىمىراپ، ازيا - ەۆروپا قۇرلىعىندا جۇيتكۋدە... بۇگىنگى شينجياڭ دالاسىندا ”بارلىق جەردە جالىنداعان جاسامپازدىق، بارلىق جەردە كۇن سايىن وزگەرۋ، اي سايىن جاڭارۋ“ جارىققا شىعىپ، جاڭا دامۋ ۇستانىمى تەرەڭ تامىر تارتىپ جوعارى ساپالى دامۋ ەرەكشەلىگى اناعۇرلىم ايقىندالىپ، جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ وزەكتى رايون قۇرىلىسى جەدەل ىلگەرىلەپ، نەگىزدىك قۇرىلعى قۇرىلىسى قارىشتاپ دامىپ، قالا مەن اۋىلدىڭ بەت - بەينەسى مۇلدە جاڭارۋدا. ”جوعارى جىلدامدىقتى پويەز ءداۋىرى“نىڭ، ”مەترو ءداۋىرى“نىڭ كەلىپ جەتۋىنە مەڭزەس، ”شينجياڭ ءىشىن اينالدىرا تۇتاستىرعان، شينجياڭعا كىرىپ - شىعۋدى تەزدەتكەن“ ستەرەولدى قاتىناس جۇيەسى جەدەل قالىپتاسىپ، ”سوناۋ الىس اۋىل“دار ەندىگارى الىس بولۋدان قالدى.

  بۇل جاۋاپ حالىق ءۇشىن ىستەۋدى نەگىز ەتىپ، ەرەكشە جىلۋ سيلادى. بىردە - ءبىر ادامى جۇمىستانباعان وتباسىلارىنان كەمىندە ءبىر ادامدى يكەمدى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ، جالپى حالىقتىڭ دەنساۋلىعىن تەكسەرۋ ۇزدىكسىز ىلگەرىلەپ، اۋىل - قىستاقتا مەكتەپكە دەيىنگى 3 جىلدىق تەگىن وقىتۋ اتقارىلىپ، سالماقتى ناۋقاس قامسىزداندىرۋ ءتۇزىمى ورناتىلىپ، قالا مەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەڭ تومەنگى تۇرمىسى قامتاماسىز ەتىلۋگە تيىستىلەرى دەرلىكتەي قامتاماسىز ەتىلىپ، بيىك ءۇستىرت، سۋىق، شەت، شالعاي، تاۋلى وڭىرلەردەگى ەگىنشى - مالشىلار ەلەكتر، قۇبىر سۋى بولماعان، قاتىناس تۇيىقتالعان تاريحتى اياقتاتتى... اۆتونوميالى رايوندىق پارتكوم مەن ۇكىمەت حالىقتى وزەك ەتكەن دامۋ يدەياسىنا تاباندى بولىپ، حالىق بۇقاراسىنىڭ كۇن سايىن ارتقان تاماشا تۇرمىس قاجەتىمەن تىعىز بىرلەستىرىپ، جاپپاي دوڭگەلەك داۋلەتتى قوعام ورناتۋدىڭ ولقىلىقتارى مەن ءالسىز تۇستارىن كوزدەي وتىرىپ، حالىق تۇرمىسىنداعى ”ۇساق ىستەر“دى ويداعىداي ىستەپ، حالىق تىلەگىنە ساياتىن ”ءىرى ىستەر“دەن قامال الىپ، حالىق تۇرمىسىمەن تىعىز جاناستىرا وتىرىپ دامۋدى ىلگەرىلەتىپ، كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋدىڭ شەشۋشى شايقاسىنىڭ شەشۋشى جەڭىسى ءۇشىن قۇلشىنىپ، اشىق اسپاندى، تۇنىق سۋدى، تازا توپىراقتى قورعاۋ شايقاسىن باتىل تۇردە جەڭىسپەن جۇرگىزىپ، جۇمىستاندىرۋ، وقۋ - اعارتۋ، ەمدەۋ سياقتى حالىققا ءتيىمدى ينجەنەريالاردى ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتىپ، الەۋمەتتىك مەجە ەسەپ شىعىسىنىڭ %70ىنەن استامىن ۇدايى كوپ جىل حالىق تۇرمىسىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە جاقسارتۋعا جۇمساپ، دامۋدى شىنايى تۇردە حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋدا تياناقتاندىردى، جەرگىلىكتى ورىنعا پايدا جەتكىزۋدە تياناقتاندىردى، ىنتىماقتى بەكەمدەۋدە تياناقتاندىردى.

  جاڭا جۇڭگو قۇرىلعان 70 جىلدا شينجياڭ ەكونوميكاسىنىڭ جالپى مولشەرى 1952 - جىلعى 791 ميلليون يۋاننان 2018 - جىلعى ءبىر تريلليون 200 ميلليارد يۋانعا ءوستى؛ جان باسىندىق ءوندىرىستىڭ جالپى قۇنى 1952 - جىلعى 166 يۋاننان 2018 - جىلعى 49 مىڭ يۋانعا جوعارىلادى... شاپشاڭ ورلەگەن سترەلكالار شينجياڭنىڭ ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋىندا قول جەتكەن تاريحي جەتىستىكتەردى كورسەتۋدە.

  ”ەگەر جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى قۇرىلسا، شينجياڭ گۇلدەنگەن ورتالىققا اينالۋى مۇمكىن“. باس شۋجي شي جينپيڭ كورىكتى شينجياڭ ءۇشىن جارقىن بولاشاق كەسكىندەدى.

  ”ءان - كۇيىنە بار ۇلتتىڭ يۇيتيان سازى قوسقان ءۇن“. سانسىز قايىق جارىسا جەلكەن كوتەرىپ، نە ءبىر كەمەلەر جول تالاسقان جاڭا داۋىردە شينجياڭنىڭ وزىنە ءتان كەرەمەت تاراۋدى ايشىقتى تۇردە جازىپ شىعاتىندىعى ءسوزسىز.

(5)

  «شينجياڭعا قاتىستى ءبىرقانشا تاريحي ماسەلە» اق تىستى كىتابىندا بىلاي دەلىنگەن: قازىر شينجياڭدا 56 ۇلت بار، جۇڭگوداعى ۇلت قۇرامى ەڭ تولىق ولكە دارەجەلى اكىمشىلىك رايوننىڭ ءبىرى.

  تيانشاننىڭ تۇستىگى مەن تەرىستىگىنەن 56 ۇلتتىڭ بەينەسىن تابا الۋ قانشاما ماقتانىشتى ءىس دەسەڭىزشى! ونىڭ اراسىنان ”ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى“ سىندى مەيىرگە تولى پاراقتى كورە الامىز. بۇل بۇگىنگى شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ ۇلى ىنتىماعىنىڭ شىنايى بەينەسى.

  ىنتىماق، ورنىقتىلىق − قۇت، بولشەكتەۋشىلىك، بىلىقپالىق − جۇت. ازاتتىقتان بۇرىنعى ۇزاق تۇندەرگە قايىرىلا قاراساق، شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقى مەيلىنشە قاناۋعا جانە ەزگىگە ۇشىراپ، ۇلتتار قاتىناسى ءبۇلىندى.

  ءتۇزىم ماسەلەسى تۇبىرلىلىك سيپاتقا، جالپى جاعدايلىق سيپاتقا، ورنىقتىلىق سيپاتقا، ۇزاق ۋاقىتتىق سيپاتقا يە. جاڭا جۇڭگو قۇرىلعاننان كەيىن، پارتيا ورتالىق كوميتەتى تاريح پەن رەالدىق، ساياسي مەن ەكونوميكا، ۇلت پەن ءوڭىر سياقتى فاكتورلاردى تولىق ويلاستىرۋ نەگىزىندە، شينجياڭدا ۇلتتىق وڭىرلىك اۆتونوميا ءتۇزىمىن اتقاردى. جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ۇلت ماسەلەسىن شەشۋدەگى وسى ۇلى جاسامپازدىق ءادىسى ءار ۇلتتىڭ بىرگە ىنتىماقتاسىپ كۇرەس جۇرگىزۋىنە، بىرگە گۇلدەنىپ - دامۋىنا بەرىك نەگىز قالادى.

  ىنتىماق − كۇش، ىنتىماق − قاسىمىزدا. 70 جىلدان بەرى، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ پارمەندى باسشىلىعىندا، ۇلتتار ىنتىماعى ءبىر ءتۇرلى تىرشىلىك ساناسىنا اينالىپ، شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ قان تامىرىندا اعىپ جاتتى. ”ەسەكپەن بەيجيڭگە بارعان“ قۇربان تۇلىم اتايدان قات - قابات قيىنشىلىقتاردى جەڭىپ، مەملەكەتتە ءبىر تۇتاس قولدانىلاتىن ءتىل باستاۋىش مەكتەبىن ويداعىداي قۇرعان”رەفورما اۆانگاردى“ قۇربان نيازعا دەيىن؛ شەكاراعا تامىر تارتىپ، ءار ۇلت حالقىنىڭ سالاماتتىعىن قورعاعان ”زامانا لەي فىڭى“ جۋاڭ شىحۋادان 10 نەشە جىل بويى باس تارتپاي ۇيعۇر باۋىرلاسىنىڭ كەدەيلىكتەن ارىلىپ بايۋىنا كومەكتەسكەن ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ ۇلگىسى يوۋ لياڭيڭگە دەيىن... پارتيانىڭ ۇلت ساياساتىنىڭ شۇلەن شۇعىلاسىندا، ۇلتتىق وڭىرلىك اۆتونوميا ءتۇزىمىنىڭ قورعاۋىندا، بۇگىنگى شينجياڭنىڭ بارلىق جەرىندە ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ، شەكسىز سۇيىسپەنشىلىكتىڭ اسەرلى حيكايالارى تەرەڭ سەزىممەن شەرتىلۋدە.

  جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى ىنتىماعىن كۇشەيتۋدە ۇزاق بولاشاقتىق جانە ءتۇبىرلى ماسەلە − مادەنيەتتەگى شىنايى مويىنداۋدى كۇشەيتۋ. ەگەر ءتۇزىمدى زاڭمەن جونگە سالۋدى ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ ماڭىزدى كەپىلى دەسەك، وندا مادەنيەت ۇلتتاردىڭ ارالاسۋىنىڭ، ىشتەسۋىنىڭ، توعىسۋىنىڭ كۇشتى رۋحاني دانەكەرى سانالادى. تەك جۇڭحۋا مادەنيەتى تۇرعىسىندا تاباندى بولىپ، جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ گەنىنە مۇراگەرلىك ەتىپ، ۇلتتارعا ورتاق رۋحاني مەكەن قۇرعاندا عانا، ۇلتتار ىنتىماعى بولاتتاي بەكەم بولىپ، بوران - شاشىننان تايسالماي وتەتىن كۇش - قۋاتقا يە بولا الادى.

  ورتالىقتىڭ شينجياڭ قىزمەتى جونىندەگى 2 - رەتكى اڭگىمە ماجىلىسىنەن بەرى، اۆتونوميالى رايوندىق پارتكوم مەن ۇكىمەت كوپ ءتۇرلى شارا قولدانىپ، ءار ۇلت كادرلارى مەن بۇقاراسى اراسىندا مەملەكەت تانىمىن، ازامات تانىمىن، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن مىقتاپ ورناتتى. وتانشىلدىق تاربيەنى جاقسى يگەرۋ ارقىلى سوتسياليستىك وزەكتى قۇن كوزقاراسىن جەتىلدىرۋدى كۇشەيتىپ، ”ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى“ جانە ۇلتتار ىنتىماعى بىرلەسكەن دوستىق قيمىلىن كەڭىنەن ورىستەتتى، ”ءۇشتىڭ ءبىر - بىرىنەن ايرىلا الماۋىن“، ”بەستى شىنايى مويىنداۋ“دى، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن ءار ۇلت كادرلارى مەن بۇقاراسىنىڭ كوكەيىنە تەرەڭ ۇيالاتتى، ”مەملەكەت جاقسى بولسا، ۇلت جاقسى بولادى، كوپشىلىك تە جاقسى بولادى“ دەگەن ءسوز ءار ۇلت كادرلارى مەن بۇقاراسىنىڭ ورتاق جۇرەك ۇنىنە اينالدى، ”ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ بەرەكەلى شاڭىراعى، ءبىر نيەتپەن جۇڭگو ارمانىن جۇزەگە اسىرۋ“دىڭ مىعىم وڭ ەنەرگياسى شينجياڭنىڭ بايتاق دالاسىندا قاۋلادى. باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ”اناردىڭ دانىندەي تىعىز ۇيىسايىق“ دەگەن ىقىلاستى تىلەگى رەالدىققا اينالۋدا.

  ۇيعۇر ۇلتىندا: تامشى تەڭىز - مۇحيتقا تامسا، شەكسىز ومىرگە يە بولادى. دەگەن ماقال بار. مىنە بۇل ”ءان - كۇيىنە بار ۇلتتىڭ يۇيتيان سازى قوسقان ءۇن“ دەگەننىڭ تاعى ءبىر ءتۇرلى تۇسىندىرمەسىنە ءتىپتى دە ۇقسايدى. جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شينجياڭدى جونگە سالۋ جالپى جوباسىنىڭ ىشكەرىلەي اتقارىلۋىنا ساي، تيانشاننىڭ تۇستىگى مەن تەرىستىگىندە ۇلتتار ىنتىماعى گۇلى اناعۇرلىم جايناي ءتۇستى، شينجياڭنىڭ قوعام ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىق نەگىزى اناعۇرلىم بەكەمدەلدى. بۇل جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ كۇش - قۋاتىنىڭ تياناعى، ءۇمىتىنىڭ تياناعى.

(6)

  جورىق ايبىندى بولعان سايىن، جول باستاۋدىڭ كۇش - قۋاتىن سولعۇرلىم قاجەت ەتەدى.

  جاڭا جۇڭگو قۇرىلۋدان بۇرىن، وتكەن عاسىردىڭ 30 - جىلدارىندا پارتيا ورتالىق كوميتەتى قىرۋار كوممۋنيستەردى شينجياڭعا ماركسيزم - لەنينيزمدى تاراتۋعا جىبەرىپ، ءار ۇلت حالقىنىڭ ارايلى شۇعىلاعا تالپىنعان جولىن نۇرلاندىردى.

  70 جىلدان بەرى، پارتيانىڭ شينجياڭدا بيلىك جۇرگىزۋ امالياتى كوممۋنيستىك پارتيا بولماسا، جۇڭگوشا سوتسياليزمنىڭ داڭعىل جولىندا ارشىنداي العا باسقان شينجياڭ بولمايتىندىعىن، شينجياڭداعى ءار ۇلت حالقىنىڭ بۇگىنگىدەي باقىتتى، تاماشا تۇرمىسىنىڭ بولمايتىندىعىن تالاسسىز دالەلدەدى. پارتيانىڭ باسشىلىعى تيانشاننىڭ تۇستىگى مەن تەرىستىگىندە تاريحي سيپاتتى زور وزگەرىس تۋدىرعان شەشۋشى فاكتور، پارتيا قۇرىلىسىنىڭ تىڭ، ۇلى ينجەنەرياسىن ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتۋ − جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋى سىندى جۇڭگو ارمانىنىڭ شينجياڭ تاراۋىن جاقسى جازۋدىڭ پارمەندى كەپىلى.

  باس شۋجي شي جينپيڭ بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ”شينجياڭ قىزمەتىن جاقسى ىستەۋدىڭ تەتىگى پارتيانىڭ جالپى جاعدايدى ءبىر تۇتاس مەڭگەرەتىن، ءار جاقتى سايكەستىرەتىن باسشىلىق ۇيتقىلىق رولىن ساۋلەلەندىرىپ، پارتيا قۇرىلىسىن جاپپاي كۇشەيتىپ جانە ونى جاقسارتىپ، شينجياڭنىڭ قوعام ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىعى ءۇشىن پارمەندى ساياسي كەپىلدىك ازىرلەۋدە“. اۆتونوميالى رايوندىق پارتكوم باس شۋجيدىڭ شينجياڭ قىزمەتى جونىندەگى ماڭىزدى ءسوزى مەن ماڭىزدى نۇسقاۋىنىڭ رۋحىن باتىل دايەكتىلەندىرىپ، تياناقتاندىرىپ، شينجياڭ قىزمەتىنىڭ باس نىساناسىن مىقتاپ ارقاۋ ەتىپ، تاسقا تاڭبا، تەمىرگە ءىز قالدىراتىن بەكىممەن جانە قايسارلىلىقپەن پارتيا قۇرىلىسىن ءۇرتىس كۇشەيتىپ، پارتيانىڭ ءار ۇلت بۇقاراسى اراسىنداعى ۇيىستىرۋ قۋاتى مەن باۋراۋ قۋاتىن ۇزدىكسىز كۇشەيتىپ، پارتيانىڭ شينجياڭداعى بيلىك جۇرگىزۋ نەگىزىن بەكەمدەدى.

  شينجياڭنىڭ ستراتەگيالىق ورنى وزگەشە، ءدوپ كەلگەن ماسەلەلەرى دە ەرەكشە. شينجياڭدا كادرلارعا باعا بەرۋدە ماڭىزدىسى، ولاردىڭ ساياسيدا بەرىك - بەرىك ەمەستىگىنە قاراۋ كەرەك، تۋى ايقىن تۇردە ساياسي قۇرىلىستى كۇشەيتۋ − پارتيا قۇرىلىسىنىڭ ءتۇبىرلى نەگىزى. اۆتونوميالى رايوندىق پارتكوم بۇكىل رايونداعى پارتيالى كادرلاردى ىنتىماقتاستىرىپ، باستاپ، ”ءتورت تانىم“دى كۇشەيتىپ، ”ءتورت سەنىم“دى بەكەمدەپ، ”ەكىنى قورعاۋ“دى ورىنداپ، شينجياڭ استانا بەيجيڭنەن شالعاي بولعانىمەن، اۆتونوميالى رايوندىق پارتكومنىڭ، تۇتاس رايونىمىزداعى ءار دارەجەلى پارتيا ۇيىمدارىنىڭ، قالىڭ پارتيا مۇشەلەرى مەن ءار ۇلت كادر - جۇرتشىلىعىنىڭ تىلەگى قاشاندا شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتىمەن بىتە قايناسۋدى، تىعىز توعىسۋدى باتىل ورىندادى.

  ستيل قۇرىلىسى حالىقتىڭ قۇپتاۋ - قۇپتاماۋىنا سايادى. اۆتونوميالى رايوندىق پارتكوم ستيل قۇرىلىسىن ءۇرتىس ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتىپ، ءبىر جاعىنان، بولشەكتەۋشىلىككە قارسى تۇرۋ كۇرەسىن يگەرۋگە، ەندى ءبىر جاعىنان، پارتيا ستيلى، پاكتىك قۇرىلىسىن جانە شىرىكتەسۋگە قارسى تۇرۋ كۇرەسىن يگەرۋگە تاباندى بولىپ، ءار ۇلت بۇقاراسىنىڭ پارتيانىڭ قامقورلىعى مەن مەيىرىن شىنايى سەزىنىپ، شىن جۇرەكتەن پارتياعا العىس ايتۋىنا، پارتيانىڭ سوزىنە قۇلاق اسۋىنا، پارتياعا ىلەسۋىنە مۇمكىندىك جاراتتى.

  ەل بيلەۋدە دارىندىلارعا يە بولۋ ەڭ ماڭىزدى. اۆتونوميالى رايوندىق پارتكوم جاقسى كادر ولشەمىنە تاباندى بولىپ، ساياسيدا بەرىك بولۋ، وتان تۇتاستىعىن قورعاۋ، ۇلتتىق بولشەكتەۋشىلىككە قارسى تۇرۋ يدەيالىق تانىمى مەن ءىس جۇزىندىك بەينەسىن ءبىرىنشى ورىنعا قويىپ، شينجياڭنىڭ بايتاق دالاسىندا كوممۋنيستەردىڭ سەنىمدە بەرىك، باتىلدىقپەن جاۋاپكەرشىلىك ارقالايتىن، ۇلەس قوسۋعا پەيىل، حالىقتى باقىتقا كەنەلدىرەتىن شۇعىلالى وبرازىن ورناتتى.

  نەگىزگى ساتى كوركەيسە، شينجياڭ كوركەيەدى، نەگىزگى ساتى ورنىقتى بولسا، شينجياڭ ورنىقتى بولادى. اۆتونوميالى رايوندىق پارتكوم نەگىزگى ساتىنى يگەرۋدى، نەگىزدى بەكەمدەۋدى شينجياڭدى ورنىقتىرۋدىڭ، شينجياڭدى كوركەيتۋدىڭ ۇزاق بولاشاقتىق جوسپارى جانە نەگىزدى بەكەمدەۋ شاراسى ەتىپ، نەگىزگى ساتىنىڭ پارتيا قۇرىلىسى قىزمەتىن باس نىسانانى تىعىز توڭىرەكتەي وتىرىپ جوسپارلاپ، ىلگەرىلەتىپ، ”حالىقتىڭ جاعدايىن ۇعىسۋ، حالىق تۇرمىسىنا تيىمدىلىك جاساۋ، حالىقتىڭ تىلەگىن توعىستىرۋ“ بويىنشا قىستاقتا تۇرۋ قىزمەتىن ىشكەرىلەي ورىستەتىپ، ءالسىز، بىتىراڭقى نەگىزگى ساتى پارتيا ۇيىمدارىن رەتكە سالۋدى ويداعىداي يگەرىپ، نەگىزگى ساتى پارتيا ۇيىمدارىن بۇقاراعا قىزمەت وتەيتىن، ورنىقتىلىقتى قورعايتىن، بولشەكتەۋشىلىككە قارسى تۇراتىن پارمەندى جاۋىنگەر قورعان ەتىپ قۇرىپ، پارتيا تۋىن ءاربىر نەگىزگى ساتى شەبىندە بيىك جەلبىرەتۋگە قۇلشىندى.

  جينالساق لاۋلاعان جالىنبىز، جەكە تۇرساق جارقىراعان جۇلدىزبىز. بۇگىنگى كۇندە تيانشاننىڭ تۇستىگى مەن تەرىستىگىنە كوز جىبەرسەڭىز، قالىڭ پارتيالى كادرلار پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ شەشىمدەرىن، ورنالاستىرۋلارىن شىنايى تياناقتاندىرۋعا، حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋ شارالارىنىڭ بۇقاراعا تيىمدىلىك جەتكىزۋىنە مۇمكىندىك جاراتۋعا، نەگىزگى ساتىداعى ماسەلەلەردى، قايشىلىقتاردى وركەن كەزىندە جويۋعا قۇلشىنىپ، پارتيا ستيلىن، ۇكىمەت ستيلىن كىرشىكسىزدەندىرىپ، قوعامدىق سالتتىڭ كورنەكتى جاقسارۋىنا جەتەكشىلىك ەتكەندىكتەن، شينجياڭنىڭ قوعام ورنىقتىلىعى مەن باياندى تىنىشتىعىن قورعاۋداعى تىرەكتىلىك رولى كۇن سايىن كورنەكتىلەندى. پارتيانىڭ نەگىزگى ساتى ۇيىمدارىنىڭ ۇيىستىرۋ قۋاتى، جاۋىنگەرلىك قۋاتى زور دارەجەدە كۇشەيدى، پارتيامىزدىڭ بيلىك جۇرگىزۋ نەگىزى، دامۋ نەگىزى، ورنىقتىلىق نەگىزى ”بوران - شاشىندا مىزعىمايتىن اسقار تاۋداي“ بولىپ بەكەمدەلدى.

  جاڭا داۋىرگە وتكەندە، جاپپاي دوڭگەلەك داۋلەتتى قوعام ورناتۋدىڭ تاماشا بولاشاعىن بەتكە الىپ، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ايبىندى ساپارىندا قادامدى ارشىنداي باسقان ءبىز باستان - اياق پارتيانىڭ باسشىلىعىنان استە اۋىتقىماي، پارتيا قۇرىلىسىن كۇشەيتىپ، شينجياڭنىڭ اناعۇرلىم تاماشا ەرتەڭىن جاراتىپ، ”ءان - كۇيىنە بار ۇلتتىڭ يۇيتيان سازى قوسقان ءۇن“ سيمفونياسىن شينجياڭنىڭ بايتاق دالاسىندا اناعۇرلىم ايبىندى دا جالىندى ورىندايمىز.

(7)

  كەش باتقان شاق، كۇنلۇن تاۋى باۋرايىنداعى حوتان ءبىر كۇندەگى ەڭ دۋماندى ءساتتى قارسى الدى. اتى الىس - جاقىنعا ايگىلى حوتان كەشكى بازارىندا شىراقتار جارقىراپ تۇر، توڭىرەكتىڭ ءتورت بۇرىشىنان كەلگەن ساياحاتشىلار ءتىل ۇيىرەتىن الۋان ءتۇرلى تاعامداردان ءدام تاتىپ، ۇلتتىق سالت - ءداستۇردى سەزىنىپ، تىنىش تا بەرەكەلى تۇرمىس ءۇشىن توس كوتەرىپ، ءان سالدى. ”ءان - كۇيىنە بار ۇلتتىڭ يۇيتيان سازى قوسقان ءۇن“، بۇل بۇگىنگى شينجياڭنىڭ شىنايى دا جالىندى تۇرمىس كورىنىسى! بۇل سان ۇرپاق كوممۋنيستەردىڭ كۇش جالعاپ كۇرەس جۇرگىزۋىنىڭ مول جەمىسى!

  ”سان سوقپاقتى تالاي جولدى باسىپپىز، جاسىل مانات سانسىز بەلدەن اسىپپىز“. 70 جىلدان بەرى، تيانشاننىڭ تۇستىگى مەن تەرىستىگىندە بەدەرلەنگەن شۇعىلالى تابىستار جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ پارمەندى باسشىلىعىنىڭ ارقاسىندا كەلگەن، سوتسياليستىك ءتۇزىمنىڭ زور ابزالدىلىعىنان كەلگەن، ۇلتتىق وڭىرلىك اۆتونوميا ءتۇزىمىنىڭ تاسقىنداعان ومىرشەڭدىك كۇشىنەن كەلگەن، بۇكىل ەل حالقىنىڭ بار كۇشپەن قولداپ - قۋاتتاۋى مەن قالتقىسىز كومەگىنەن كەلگەن، بۇكىل رايونداعى ءار ۇلت كادر - جۇرتشىلىعىنىڭ ءبىر نيەتپەن ىنتىماقتاسىپ، قايراتتانا العا ۇمتىلۋىنان كەلگەن − بۇل تاريحتىڭ بەرگەن جاۋابى، سونىمەن بىرگە ءبىزدىڭ بولاشاققا بايىپتىلىقپەن بەت الۋداعى كۇش - قايراتىمىز.

  قانشا قالىڭ بولسا دا تاۋ قاتپارى، بيىگىنەن كورىنەر بار الابى. پاتشا تونى بولسا دا تىم كۇردەلى، جاعاسىنان كوتەرىلەر جەڭىل - جەلپى. جاڭا تاريحي باستامادا تۇرعان شينجياڭداعى 25 ميلليون ءار ۇلت ۇلاندارى شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ توڭىرەگىنە اناعۇرلىم تىعىز ىنتىماقتاسىپ، شي جينپيڭنىڭ جاڭا ءداۋىر جۇڭگوشا سوتسياليزم يدەياسىن جەتەكشى ەتۋدەن جازباي، اۋەلگى ماقساتتى ۇمىتپاي، بورىشتى ەستە بەرىك ساقتاپ، ءبىر نيەتپەن ات سالىسىپ، ىنتىماقتاسا كۇرەس جۇرگىزىپ، تيانشاننىڭ تۇستىگى مەن تەرىستىگىندە ”ءان - كۇيىنە بار ۇلتتىڭ يۇيتيان سازى قوسقان ءۇن“ مۋزيكاسىنىڭ جاڭا تاراۋىن ورىنداپ، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋىنىڭ كوركەم بولاشاعىن قارسى الادى!

جاۋاپتى رەداكتور : سايراش تۇرارجان

ەسكەرتۋ:

تورابىمىزداعى مازمۇنداردىڭ مەنشىك ۇقىعى شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايوندىق حالىق ۇكىمەتى اقپارات كەڭسەسىنە ءتان، جاريالانعان مازمۇنداردى سىلتەمەسىز كوشىرۋگە بولمايدى. كوشىرىپ پايدالانۋعا تۋرا كەلگەندە، «تيانشان تورى » الىنعانى انىق ەسكەرتىلۋى ءتيىس، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگى قۋزاستىرىلادى.