تيانشان تورى   ›   بىلگەنگە مارجان   ›   وتباسى جانە تۇرمىس

ۇلكەن مي بىرتە - بىرتە جارىمەس بولۋىنداعى جاسىرىن حاۋىپ كەرى ماي قىشقىلى بولۋى مۇمكىن

  ەڭ جاڭا بايقاۋ! كەرى ماي قىشقىلى مول ازىق-تۇلىكتەردى جەگەندە ارزحەيمەر قاتارلى مەڭىرەۋلىككە شالدىعۋ قاتەرى ارتادى ەكەن.

  جاقىندا دۇنيە جۇزىندە 17 جىلدان بەرى تۇڭعىش رەت ارزحەيمەر اۋرۋىنىڭ جاڭا ٴدارىسىن بازارعا شىعارۋ بەكىتىلگەندىگى جونىندەگى حابار جۇرتتىڭ ارزحەيمەر اۋرۋى جونىندەگى اڭىسىن قايتا قوزعادى. ارزحەيمەر اۋرۋى قارتتاردا ەڭ ٴجيى كەزىگەتىن ٴبىر ٴتۇرلى مەڭىرەۋلىك تۇرىندەگى ناۋقاس بولىپ، تانىم قابىلەتى تومەندەۋ، بىرتە - بىرتە ەستە ساقتاۋدان ايىرىلۋ سياقتى كلينيكالىق بەلگىلەرى كوپ ادامدى اسا الاڭداتادى. الايدا، تۇرمىستا ٴبىر ٴتۇرلى مايدى تىم كوپ تۇتىنۋ دا ارزحەيمەر اۋرۋى مەن باسقا مەڭىرەۋلىكككە شالدىعۋ حاۋىپىن ارتتىرا تۇسەتىنىن بىلمەۋىڭىز مۇمكىن.

  جاقىندا جاپونيا زەرتتەۋشىلەرى امەريكا نەرۆ اۋرۋلار عىلمي قوعامىنىڭ «نەرۆ اۋرۋلارى» جۋرنالىندا جاڭا زەرتتەۋ جاريالاپ، كەرى ماي قىشقىلى مول ونەركاسىپ ازىقتىقتارىن تۇتىنعاندا ارزحەيمەر سياقتى مەڭىرەۋلىك اۋرۋىنا شالدىعۋ قاتەرىن ارتتىراتىندىعىن بايقادى.

جاس كەزدەگى ازىقتانۋ ادەتى ناشار بولسا، قارتايعاندا مەڭىرەۋلىك قاتەرىن زورايتا تۇسەدى

  ماي قىشقىلى ەڭ قاراپايىم ماي بولىپ، مولەكۋلا قۇرىلىمىنىڭ ۇقساماۋىنا قاراي قانىققان ماي قىشقىلى جانە قانىقپاعان ماي قىشقىلى دەپ بولىنەدى. مۇنىڭ ىشىندە، قانىقپاعان ماي قىشقىلىندا ەگەر كەرى تۇيىندەس بولماعان قوس بايلانىس قۇرىلىمى بولسا، وندا ترانس ماي قىشقىلى دەپ اتالادى.

  مەڭىرەۋلىكتىڭ ٴتۇرى كوپ، ادامدارعا تانىس ارزحەيمەر اۋرۋىنان سىرت، قان تامىر سيپاتتى مەڭىرەۋلىك، تولىق سەبەپ سيپاتتى مەڭىرەۋلىك جانە ارالاسپالى مەڭىرەۋلىك سياقتىلاردى دا قامتيدى. 2002 - جىلدان باستاپ، جاپونيا زەرتتەۋشىلەرى 60 جاس جانە ودان جوعارى مەڭىرەۋلىك جوق 1628 جاپونيا الەۋمەتتىك اۋماعى تۇرعىنىنا 10 جىلعا سوزىلعان ٴىز قۋالاپ زەرتتەۋ جۇرگىزدى. زەرتتەۋشىلەر قاتىسۋشىلاردىڭ قان سارسۋىنداعى كەرى ماي قىشقىلىنىڭ دارەجەسىن ولشەدى، ٴارى مودەلدەن پايدالانىپ ادامداردىڭ تولىق سەبەپ سيپاتتى مەڭىرەۋلىك، ارزحەيمەر اۋرۋى جانە قان تامىر سيپاتتى مەڭىرەۋلىك اۋرۋىنىڭ حاۋىپ-قاتەر سالىستىرماسىن مەجەلەدى.

  زەرتتەۋشىلەر وسى ٴۇش ٴتۇرلى مەڭىرەۋلىكتىڭ ىشىندە، ادام دەنەسىندەگى قان سارسۋىندا كەرى ماي قىشقىلىنىڭ دەڭگەيى تولىق سەبەپ سيپاتتى مەڭىرەۋلىك، ارزحەيمەر اۋرۋىمەن قاتىستى ەكەنىن، ٴبىراق قان تامىر سيپاتتى مەڭىرەۋلىككە شالدىعۋ قاتەرىنىڭ كورنەكتى بايلانىسى بولمايتىندىعىن بايقاعان.

  ناۋقاستاردىڭ جاعدايىن ۇعىنۋ بارىسىندا، 377 ادام ەرەكشە تۇردەگى مەڭىرەۋلىككە شالدىققان، مۇنىڭ ىشىندە ارزحەيمەر اۋرۋىنا شالدىققان 247 ادام، قان تامىر سيپاتتى مەڭىرەۋلىككە شالدىققان 102 ادام بار. زەرتتەۋشىلەر ٴداستۇرلى مەڭىرەۋلىكتىڭ قاتەرلى فاكتورلارىن رەتتەگەننەن كەيىن، دەنەدەگى ٴبىرشاما جوعارى قان سارسۋىنداعى كەرى ماي قىشقىلىنىڭ دەڭگەيى مەن ادامدار توبىنداعى تولىق سەبەپ سيپاتتى مەڭىرەۋلىكتىڭ حاۋىپ - قاتەرى مەن ارزحەيمەر اۋرۋىنىڭ حاۋىپ - قاتەرىنىڭ بايلانىسس كورنەكتى بولعان. ازىق-تۇلىك فاكتورى، مىسالى، جالپى جىلۋ مولشەرىنىڭ ٴسىمىرىلۋى جانە قانىققان، قانىقپاعان ماي قىشقىلىنىڭ ٴسىمىرىلۋى، ت.ب تەڭشەلگەندە، بۇل بايلانىستىلىق بۇرىنعىداي وتە كورنەكتى بولعان.

  زەرتتەۋشىلەر قان سارسۋىندا كەرى ماي قىشقىلىنىڭ دەڭگەيى ٴبىرشاما جوعارى بولۋ تولىق سەبەپتى مەڭىرەۋلىك جانە ارزحەيمەر اۋرۋى پايدا بولاتىن قاتەرلى فاكتور بولۋى مۇمكىن دەگەن قورىتىندى شىعارعان.

  ٴىس جۇزىندە، زەرتتەۋشىلەر كەرى ماي قىشقىلى مەن مەڭىرەۋلىكتىڭ بايلانىسىنا ەرتەدە-اق نازار اۋدارعان. عىلىم - تەحنيكا گازەتى ٴتىلشىسىنىڭ ۇعىسۋىنشا، سوناۋ 20 - عاسىردىڭ 90 – جىلدارىندا-اق زەرتتەۋشىلەر جاس كەزىندە ناشار تاماقتانۋ ادەتى بار ادامداردىڭ قارتايعاندا مەڭىرەۋلىككە شالدىعۋ سالىستىرماسى جوعارى بولاتىنىن بايقاعان. وسىدان بۇرىن زەرتتەۋشىلەر 65 جاستان اسقان 2560 تۇرعىنعا ۇزاق ۋاقىت ٴىز قۋالاپ زەرتتەۋ جۇرگىزگەننەن كەيىن، قارتتارداعى كەرى ماي قىشقىلىن كوپ قابىلدايتىنداردىڭ تانىم قىزمەتى ٴتىپتى دە تەز تومەندەگەندىگىن بايقاعان.

  ەندەشە، وسى رەتكى جاڭا زەرتتەۋدە تاعى دا قانداي وزگەشەلىك بار؟

  «مەڭىرەۋلىكتىڭ قاتەرلى فاكتورلارى وتە كوپ. ارزحەيمەر اۋرۋىن مىسالعا الساق، قازىر بەلگىلى بولعان اۋرۋ تۋدىراتىن قاتەرلى فاكتورلار تۇقىم قۋالاۋ، ورتا فاكتورى سىندى ەكى ۇلكەن ٴتۇردى قامتيدى. ورتا فاكتورى تاعى تەمەكى تارتۋ، سەمىزدىك، قانتتى نەسەپ اۋرۋى، دەنە تاربيە قيمىلىنىڭ ازدىعى، قارتتاردىڭ جابىعۋى سياقتىلاردى قامتيدى. بۇل فاكتورلار ٴوزارا بايلانىستى، ٴوزارا اسەر ەتۋى مۇمكىن». بەيجيڭ قالالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ، سالاماتتىق كوميتەتى سالاماتتىق عىلىمىن جالپىلاستىرۋ مامانى، استانا مەديتسينا داشۋەسى بەيجيڭ انديڭ شيپاحاناسى قارتتار ٴبولىمىنىڭ تەتە اعا شيپاگەرى لي پىڭ بىلاي دەدى: ٴمالىم ٴبىر جالاڭ فاكتوردىڭ اۋرۋعا تۋدىراتىن ىقپالىن زەرتتەگەندە، وسى اۋرۋدىڭ باسقا دا قاتەرلى فاكتورلارى «ارالاس» فاكتورعا اينالىپ، زەرتتەۋ ناتيجەسىنە كەدەرگىلىك جاسايدى . بۇل رەتكى زەرتتەۋدە ٴداستۇرلى مەڭىرەۋلىك اۋرۋىنىڭ حاۋىپى سىندى «ارالاس» فاكتورلار شىعارىلىپ تاستالىپ، كەرى ماي قىشقىلىنىڭ ٴسىمىرىلۋى مەن مەڭىرەۋلىكتىڭ پايدا بولۋىنىڭ بايلانىستىلىعى اناعۇرلىم دالەلدەندى. «بۇل زەرتتەۋگە ٴتيىستى جاڭالىق اشۋ ٴتۇيىنى»، ـ دەدى لي پىڭ.

  قانعا ٴوتىپ زات الماسۋعا قاتىناسۋ كوپ ٴتۇرلى اۋرۋدىڭ «قولشوقپارى»

  كەرى ماي قىشقىلى نەلىكتەن ۇلكەن ميدى بىرتە-بىرتە جارىمەس قىلادى؟

  «بۇل رول قازىرگە دەيىن تۇبەگەيلى ايقىندالا قويعان جوق، ٴبىراق عىلىم سالاسى كەرى ماي قىشقىلىنىڭ ارزحەيمەر اۋرۋىن تۋدىراتىن مەحانيزم ەكەندىگى جونىندە الۋان ٴتۇرلى بولجالداردى ورتاعا قويدى. مىسالى، كەرى ماي قىشقىلى ميداعى A β بەلوگىنىڭ جينالۋىن ارتتىرىپ، مي نەرۆ كلەتكالارىنىڭ توتىعىپ زاقىمدالۋىن تۋدىرادى»، ـ دەدى لي پىڭ.

  قارتتىق داق ارزحەيمەر اۋرۋىنىڭ نەرۆ جاقتاعى باستى پاتولوگيالىق ەرەكشەلىگى، ال A β بەلوگى قارتتىق داقتىڭ ماڭىزدى قۇرامداس بولەگى. زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا، كەرى ماي قىشقىلى Aβ بەلوگىنىڭ مولشەرىن ارتتىرىپ، جالپى حولەستەريننىڭ مولشەرىن جوعارىلاتىپ، ۇلكەن ميداعى ارتەريانىڭ قاتايۋىن تەزدەتەدى ەكەن. تاعى ٴبىر زەرتتەۋدە كەرى ماي قىشقىلى كلەتكانىڭ كوبەيۋىن توسىپ، ەرەكشە فەرمەنتتىڭ اكتيۆتىگىن تومەندەتۋ ارقىلى نەرۆ كلەتكالارىنىڭ توتىعىپ زاقىمدالۋىن تۋىرادى. ال كلەتكانىڭ توتىعىپ زاقىمدالۋى قارتايۋ، نەرۆ قىزمەتتىڭ ازۋىمەن قاتىستى بولادى.

  مەڭىرەۋلىكتەن سىرت، كەرى ماي قىشقىلى كوپ ٴتۇرلى اۋرۋدىڭ «قولشوقپارى». جۇڭگو - جاپونيا دوستىق شيپاحاناسىنىڭ اسقازان - ىشەك سىرتقى اۋرۋلار ٴبولىمىنىڭ تەتە اعا شيپاگەرى مىڭ فانچياڭ دوكتور عىلىم ـ تەحنيكا گازەتى ٴتىلشىسىنىڭ سۇحباتىن قابىلداعاندا بىلاي دەدى: «بۇرىنعى زەرتتەۋلەر كەرى ماي قىشقىلىن كوپ تۇتىنعاندا جۇرەك - مي قان تامىر اۋرۋى، قانتتى نەسەپ اۋرۋى، سەمىزدىك سياقتى اۋرۋعا دۋشار بولاتىن حاۋىپ - قاتەرلەردى ارتتىراتىندىعىن كورسەتىپ بەردى».

  دۇنيە جۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ رەسمي سايىتىندا كورسەتىلۋىنشە، كەرى ماي قىشقىلى تومەن تىعىزدىقتاعى حولەستەرين دەڭگەيىن ارتتىرادى، سونىمەن بىرگە جوعارى تىعىزدىقتاعى حولەستەرين دەڭگەيىن تومەندەتەدى. جوعارى تىعىزدىقتاعى حولەستەرين ارتەريادا حولەستەريندى تازالايدى ٴارى ونى باۋىرعا جەتكىزەدى، ونان سوڭ ٴوت سۇيىقتىعىنا سۇيىقتىقٴبولىپ شىعارادى؛ ال تومەن تىعىزدىقتاعى حولەستەرين عىلىم سالاسى مويىنداعان جۇرەك - قان تامىر اۋرۋلارىنىڭ حاۋىپ - قاتەرى بار بيولوگيالىق بەلگىلەرىنىڭ ٴبىرى. ەگەر كەرى ماي قىشقىلى مول ازىق - تۇلىكتەردى تۇتىنسا، جۇرەك اۋرۋىنا شالدىعۋ قاتەرى %21 ارتادى، ٴولىم-جىتىم قاتەرى % 28 ارتادى. مۇنان سىرت، كەرى ماي قىشقىلى قابىنۋ مەن ىشكى تەرى قىزمەتىنىڭ توسىلۋىن جەدەلدەتەتىندىگىن تۇسىندىرەتىن دالەل - سىپاتتار بار.

  «ترانس ماي قىشقىلى قانعا ٴوتىپ، ادام دەنەسىنىڭ زات الماستىرۋىنا قاتىناسادى. سوندىقتان، قان مەن زات الماسۋعا قاتىستى اۋرۋلاردىڭ بارلىعىندا كەرى ماي قىشقىلىنىڭ ناشار ىقپالىنان ساقتانۋ كەرەك». مىڭ فانچياڭ بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ترانس ماي قىشقىلىنىڭ كوپ مولشەردە ساقتالۋى ادام دەنەسىندەگى قاننىڭ جابىسقاقتىعىن ارتتىرىپ، قان ۇيۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرادى؛ كەرى ماي قىشقىلى دەنەدە وڭاي جينالاتىندىقتان، قۇرساق سەمىزدىك پايدا بولادى، ال سەمىزدىك كوپ ٴتۇرلى اۋرۋلاردى تۋدىرادى.

  لي پىڭ تىلشىگە بىلاي دەدى: جۇكتىلىك نەمەسە ومىراۋدا بالاسى بار ايەلدەر كەرى ماي قىشقىلىن تىم كوپ قابىلداسا، بالا جولداسى نەمەسە ٴسۇتى ارقىلى ىشتەگى بالاعا جەتكىزىلىپ، ىشتەگى بالا جانە بوبەكتىڭ ٴوسىپ - جەتىلۋىنە ىقپال جاسايدى. جاسوسپىرىمدەر تىم كوپ قابىلداسا، ورتالىق نەرۆ جۇيەسىنىڭ جەتىلۋىنە دە ناشار ىقپال جاسايدى.

  ەشقانداي سالاماتتىق ونىمدىلىگى جوق، باستىسى مانەرلەنگەن ازىق - تۇلىكتەن كەلەدى

  دۇنيە جۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ تورىندا بىلاي دەپ كورسەتىلگەن: «كەرى ماي قىشقىلىندا ەشقانداي سالاماتتىق ونىمدىلىك بولمايدى».

  كەرى ماي قىشقىلىنىڭ زيانى كوپ ٴارى زور بولعان ەكەن، ەندەشە ادامدار كۇندەلىكتى تۇرمىستا ونى ارتىق تۇتىنۋدان قالاي ساقتانۋى كەرەك؟

  ەڭ الدىمەن ماسەلەنىڭ كەرى ماي قىشقىلىنىڭ كەلۋ قاينارى ەكەنىن انىقتاۋ كەرەك. «كەيبىر تابيعي ازىق - تۇلىكتەردىڭ قۇرامىندا كەرى ماي قىشقىلى بولادى، ٴبىراق نەگىزىنەن مانەرلەنگەن ازىق - تۇلىكتەن كەلەدى. مىڭ فانچياڭ بىلاي دەدى: تابيعي كەرى ماي قىشقىلى سيىر، قوي سياقتى كۇيىس قايتاراتىن جانۋارلاردان كەلەدى. كۇيىس قايتاراتىن جانۋارلار جەم - ٴشوپ جەگەننەن كەيىن، اسقازانىندا بيوحيميالىق رەاكسيا تۋىلۋىنان كەرى ماي قىشقىلى پايدا بولىپ، سىمىرىلگەننەن كەيىن حايۋاناتتار دەنەسىنە ەنەدى. سوندىقتان سيىر، قوي ەتى، سيىر ٴسۇتى، ٴسۇت ونىمدەرىنىڭ مايىندا از مولشەردە كەرى ماي قىشقىلى بولادى.

  زەرتتەۋلەر مىنانى ەسكەرتەدى: مانەرلەنگەن ازىق - تۇلىكتەگى كەرى ماي قىشقىلى مايعا سۋتەگىن قوسۋ ارقىلى سۇيىق كۇيدەگى زاتتى قاتتى كۇيگە اينالدىرىپ، «ٴىشىنارا سۋتەكتەندىرىلگەن» ماي ٴوندىرۋ بارىسىن قالىپتاستىرادى. سۋتەكتەندىرىلگەن وسىمدىك مايى كەرى ماي قىشقىلىنىڭ باستى كەلۋ قاينارى. ادەتتەگى مايمەن سالىستىرعاندا، سۋتەكتەندىرىلگەن ماي اناعۇرلىم تۇراقتى بولىپ، ساپاسىن وڭايلىقشا وزگەرتپەيدى، ونىڭ ۇستىنە بولمە تەمپەراتۋراسىندا قاتتى ٴپىشىندى ساقتاپ، مانەرلەنگەن ازىق - تۇلىكتى اناعۇرلىم «ٴپىشىندى» ەتەدى، تاسىمالداۋ جانە ساقتاۋعا ٴتىپتى دە قولايلى بولادى. بۇدان سىرت، سۋتەكتى ماي ازىق - تۇلىكتىڭ ٴدامىن ارتتىرىپ، تۇتىنۋشىلاردى وزىنە ەرەكشە باۋرايدى. ال قۇرامىندا «سۋتەكتى ماي» بار نەمەسە «سۋتەكتى مايمەن» قۋىرىلعان ازىق - تۇلىكتەردىڭ بارىندە كەرى ماي قىشقىلى بولادى، مىسالى، جاساندى سارى ماي، جاساندى كىلەگەي جانە وسىلارعا قاتىستى ونىمدەر، «سۋتەكتى مايمەن» قاقتاپ پىسىرىلعان، مايعا پىسىرىلعان ازىق – تۇلىكتەر، ت.ب.

  ساناققا قاراعاندا، بۇكىل جەر شارىنداعى ٴار جىلى شامامەن 540 مىڭ ادامنىڭ ٴولىمى ونەركاسىپتە وندىرىلگەن كەرى ماي قىشقىلىن قابىلداۋمەن قاتىستى. 2010 - جىلى بۇكىل جەر شارىندا كەرى ماي قىشقىلىنىڭ ورتاشا قابىلدانۋ مولشەرى جالپى ەنەرگيانىڭ % 1.4 ىن ۇستاعان، ٴار ەل اراسىندا %0.2 تەن %6.5 كە دەيىن بولىپ، ٴار كۇنى 2000 كالوريا تاعامداردىڭ 0.13 - 4.3 گرامىن ۇستاعان. قازىرگى از مولشەردەگى ينفورماتسيالارعا نەگىزدەلگەندە، سولتۇستىك امەريكا، لاتىن امەريكاسى جانە سولتۇستىك افريكا - ورتا شىعىس رايوندارىنىڭ تۇتىنۋ مولشەرى ەڭ جوعارى، ونىڭ ۇستىنە جاستاردىڭ قابىلداۋ مولشەرى ادەتتە ٴتىپتى دە جوعارى بولعان.

  كۇنىنە قابىلدايتىن 2000 كالوريا جالپى ەنەرگيا بويىنشا ەسەپتەگەندە، دۇنيە جۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى ٴار كۇنگى كەرى ماي قىشقىلىنىڭ ٴسىمىرىلۋ مولشەرى 2.2 گرامنان بولۋدى ۇسىنىس ەتتى. ەلىمىزدىڭ ازىق - تۇلىك حاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى تالابىنا ساي، ازىق - تۇلىك قورابىنا كەرى ماي قىشقىلىنىڭ مولشەرىن جازىپ قويىلۋى ٴتيىس، جۇرت ساتىپ العاندا پايدالانسا بولادى.

  «بۇقارا كۇندەلىكتى تۇرمىستا كەرى ماي قىشقىلىن مۇمكىندىكتىڭ بارىنشا از تۇتىنۋى كەرەك، اقاۋسىز ازىقتانۋ ٴتاسىلى مەن ادەتىن ساقتاۋ توتەنشە ماڭىزدى». مىڭ فانچياڭ بىلاي دەدى: الداعى جەردە كەرى ماي قىشقىلى تۋدىراتىن زياننىڭ ويداعىداي الدىن الۋ جانە تىزگىندەلۋىن ٴۇمىت ەتەمىن.

اۋدارعان: قادىر ماقان

جاۋاپتى رەداكتور : سايراش تۇرارجان

ەسكەرتۋ:

تورابىمىزداعى مازمۇنداردىڭ مەنشىك ۇقىعى شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايوندىق حالىق ۇكىمەتى اقپارات كەڭسەسىنە ءتان، جاريالانعان مازمۇنداردى سىلتەمەسىز كوشىرۋگە بولمايدى. كوشىرىپ پايدالانۋعا تۋرا كەلگەندە، «تيانشان تورى » الىنعانى انىق ەسكەرتىلۋى ءتيىس، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگى قۋزاستىرىلادى.

  • كاسىپ سالاسىن دامىتىپ، جۇمىستاندىرۋدى جەبەدى
  • ”شينجياڭ ءۇش قىساڭ“ اراتاش سۋ يگىلىگى توراپتىق ينجەنەرياسى تيەكتى بەكىتىپ سۋ جينادى
  • ءۇرىمجى يامالىق تاۋى بۇكىلدەي جاسىلدانۋدى جۇزەگە اسىردى
  • تارباعاتايدىڭ قىس ماۋسىمىنداعى ساياحات ونىمدەرىنىڭ ساۋداسى كۇسەتتەندى
  • ”قوس 11“ جونەلتۋمەن قاربالاس