تيانشان تورى   ›   جاڭالىقتار   ›   شينجياڭ حابارلارى

ورتا جازىققا ءتان جەرلەۋ جوسىنىنىڭ تيبى، شىعىس، باتىس زاتتارىنىڭ قاتار بايقالۋى   قۇمىلداعى تاڭ ءداۋىرى قابىرىنىڭ اشىلۋى مادەنيەتتەردىڭ ارالاسۋى مەن توعىسۋىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەدى

  شينجياڭ گازەتىنىڭ جالپىلىق اقپارات قۇرالدارى ءتىلشىسى جاڭ حايفىڭ

  قۇمىل قالاسى اۋماعىنداعى لاپچۇق قابىرىن اشۋدان تاعى ءبىر جاڭا ناتيجە شىقتى، مۇنىڭ ىشىندە كولبەۋ جولدى قابىردىڭ بايقالۋى وسى تيپتەگى ورتا جازىق قابىرلارىنداعى جەرلەۋ جوسىنىنىڭ باتىسقا تارالۋ جەلىسىندە وسىعان دەيىن كەم بولىپ كەلگەن بۋىندى تولىقتىردى، قابىردان تاعى كوپتەگەن شىعىستىڭ، باتىستىڭ زاتتارى تابىلىپ، تاڭ داۋىرىندەگى ورتا جازىق پەن باتىس ءوڭىردىڭ، شىعىس پەن باتىستىڭ وسى وڭىردەگى ارالاسۋى مەن توعىسۋىنا تاعى دا ناقتى دالەل ۇسىندى.

  اتالعان قابىر قۇمىل قالاسى يجوۋ رايونى قارا ءدوۋا قالاشىعى بوستان قىستاعىندا، لاپچۇق بايىرعى قالاسىمەن ىرگەلەس. بۇل قۇمىل قالاسىنان العاش بايقالعان تاڭ، سۇڭ داۋىرىندەگى قابىر. شينجياڭ مادەني ەسكەرتكىشتەر ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ ورنى، قۇمىل قالالىق مادەني ەسكەرتكىشتەر مەكەمەسى لانجوۋ داشۋەسى، باتىس سولتۇستىك داشۋەسى، جۇڭگو عىلىم اكادەمياسى الىستان اڭعارۋ قولدانبالى زەرتتەۋ ورنى سياقتى ورىندارمەن سەلبەسىپ، 2019 - جىلى 9 - ايدا لاپچۇق قابىرىنا جەدەل قۇتقارۋ سيپاتىندا اشۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. بيىل 6 - ايدان باستاپ، ارحەولوگيالىق جۇمىس توبى قابىردىڭ وڭتۇستىك اۋماعىندا جاڭا اشۋ جۇمىستارىن باستاعان.

    كولبەۋ جولدى قابىر تيپتىك ورتا جازىقتىڭ جەرلەۋ جوسىنى سانالادى

  لاپچۇق بايىرعى قالاسى بايىرعى جىبەك جولىنداعى ماڭىزدى جەر سانالادى، لاپچۇق قابىرى بايىرعى قالانىڭ جانىنداعى ۇلكەن ءبىر تەكشەگە ورنالاسقان، ونى ءبىر تەرەڭ جىلعا وڭتۇستىك، سولتۇستىك 2 بولىككە ءبولىپ جاتادى. ”زەرتتەۋ ارقىلى ءبىز بۇل جىلعانىڭ جىل - زامانى قابىردان كەش ەكەندىگىن بايقادىق، مەجەمىزشە، وزەن سۋىنىڭ شايۋىنان بولعان كورىنەدى. وزەنشە قابىردى 2 بولىككە ءبولىپ قويماي، جىلعاداعى قابىرلاردى دا شايىپ بۇزىپ كەتكەن“، - دەيدى وسى رەتكى ارحەولوگيالىق نىساننىڭ جەتەكشىسى، شينجياڭ مادەني ەسكەرتكىشتەر ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ ورنىنىڭ مۇراجاي قىزمەتكەرى ۋاڭ يۇڭچياڭ.

  لاپچۇق قابىرىنا جۇرگىزىلگەن ارحەولوگيالىق اشۋ جۇمىستارىندا كولبەۋ جولدى قابىردىڭ العاش بايقالۋىنىڭ ەڭ ماڭىزدى تابىس ەكەندىگىندە ءشۇبا جوق. ءتىلشى ارحەولوگيالىق قازبا ورنىنان كولبەۋ قابىر جولدارىنىڭ كوبىنىڭ وڭتۇستىك - سولتۇستىك باعىتتا، ءىشىناراسىنىڭ شىعىس - باتىس باعىتتا ەكەندىگىن كوردى. كولبەۋ قابىر جولدارىنىڭ اۋزى تارلاۋ، ءتۇپ جاعى كەڭىرەك كەلىپ، تىك ءتورتبۇرىش لاقاتتار قابىر جولىنىڭ سولتۇستىك جاعىنا ورنالاسىپتى. ”كولبەۋ جولدى قابىرلار تيپتىك ورتا جازىق ءوڭىرىنىڭ جەرلەۋ جوسىنى بولىپ تابىلادى، ول تاڭ داۋىرىندە ايرىقشا كەڭ جالپىلاسقان“، - دەيدى ۋاڭ يۇڭچياڭ.

  ۇعىسۋىمىزشا، قۇمىلدىڭ باتىسىنداعى تۇرپاننان، وڭتۇستىگىندەگى كروراننان، شىعىسىنداعى دۇنحۋاڭنان ءبىرتالاي كولبەۋ جولدى قابىر بايقالعانىمەن، بۇل تەكتەس قابىرلار تەك قۇمىلدان عانا تابىلماعان. ”لاپچۇق قابىرىنداعى ارحەولوگيالىق بايقاۋ كولبەۋ جولدى قابىردىڭ باتىسقا تارالۋ جەلىسىندە كەم بولىپ كەلگەن بۋىندى تولىقتىردى. لاقاتتان قازىپ الىنعان كاييۋان اقشالارى، يرەك ورنەكتەرگە تولى قابىر كەرپىشتەرى سياقتى جادىگەرلەرگە قاراپ تۇجىرىمداساق، جىلى تاڭ ءداۋىرىنىڭ العاشقى مەزگىلىنەن ورتاڭعى مەزگىلىنە تۋرا كەلەدى“، - دەيدى ۋاڭ يۇڭچياڭ.

  قازىرگە دەيىن لاپچۇق قابىرىنان كولبەۋ جولدى 21 قابىر تابىلدى. ورتا جازىققا ءتان وسى تۇردەگى جەرلەۋ جوسىنىنىڭ قۇمىلدان شىعۋى قابىر جانىنداعى لاپچۇق بايىرعى قالاسىمەن بايلانىستى بولۋعا ءتيىس. ماماندار لاپچۇق بايىرعى قالاسى تاڭ داۋىرىندە قۇرىلعان ناجى اۋدانى بولۋى مۇمكىن دەپ وتىر. بۇل جونىندە ۋاڭ يۇڭچياڭ توپشىلاپ بىلاي دەدى: ”ناجى اۋدانى قۇرىلعان سوڭ، ۇتىمدى باسقارۋ ءۇشىن، تاڭ ورداسى ءبىر توپ اكىمشىلىك، اسكەري ۇلىقتار جىبەرگەن بولۋى ابدەن مۇمكىن، سونىمەن ءبىر مەزگىلدە وسى جەردە ساۋدا - ساتتىق ىستەيتىن ىشكى ءوڭىردىڭ ساۋداگەرلەرى دە بولۋى ىقتيمال، ولار ولگەن سوڭ ورتا جازىقتاعى تۋعان جەرلەرىمەن ۇقساس جەرلەۋ جوسىنىن ساقتاعان“.

  بۇل قابىرلاردان قابىرلىق تۇسىنىكتەمەلەر تابىلماعانىمەن، كەرپىشتەن قالانعان قابىردىڭ مارتەبەسى مەن دارەجەسى قابىرلاردىڭ ىشىندەگى دارەجەسى ەڭ جوعارىسى سانالادى، بۇل ءتۇيىن قابىر يەسىنىڭ جوعارى مارتەبەلى بەدەلىن جەتكىلىكتى كورسەتىپ بەرە الادى.

    العاش تابىلعان ”حان ايناسى“ ايداعار - جولبارىس ورنەكتى مىس اينا

  لاپچۇق قابىرىنان قازىپ الىنعان، قابىر يەسىمەن بىرگە كومىلگەن زاتتار دا ءبىرشاما مول، سولاردىڭ ىشىندە ەڭ كوز تارتاتىنى قۇيما جازۋلى ”حان ايناسى“ ايداعار - جولبارىس ورنەكتى مىس اينا. بۇل دا شينجياڭنان العاش قازىپ الىنعان وسى تۇردەگى مىس اينا بولىپ تابىلادى.

  بۇل مىس ايناعا 28 حانزۋ ءارپى قۇيىلعان. ۋاڭ يۇڭچياڭ تانىستىرىپ بىلاي دەدى: ”بۇل تۇردەگى مىس اينالار ىشكى وڭىرلەردەن كوپ تابىلعان. قۇيما جازۋدىڭ جالپى ماعىناسى، مىس اينانى جاساۋشى ۇستا ءوزىنىڭ ونەرىنىڭ ۇستەم ەكەندىگىمەن ماقتانعان جانە ىزگى تىلەكتەر ايتقان“.

  ”بۇل تۇردەگى مىس اينالاردىڭ ۇلگىسى شىعىس حان، ۋي، جين داۋىرلەرىندە كەڭ تارالعان، تاڭ داۋىرىندەگى قابىرلاردان شىعۋى دا وتە قالىپتى قۇبىلىس، ول قابىر يەسىنىڭ ’اتا مۇراسى‘ بولۋى مۇمكىن؛ وسىنداي ۇلگىنى ەرەكشە ۇناتىپ، ۇستاعا ۇقساتىپ جاساتقان بولۋى دا عاجاپ ەمەس. قۇيما جازۋدا بوس قالعان 3 ءارىپتى ۇستا ونەرىنىڭ شەكتەۋلى بولۋىنان نەمەسە جاساعان كەزدەگى ۇقىپسىزدىقتان قالىپ قويعان بولۋى ىقتيمال“.

  تاريحي ەستەلىكتەردە كورسەتىلۋىنشە، تاڭ پاتشالىعى باتىس وڭىردە ءبىرشاما كەمەلدى باسقارۋ جۇيەسىن ورناتىپ، باتىس سولتۇستىك شەكارانىڭ اماندىعىن جانە جىبەك جولىنىڭ ىركىلىسسىزدىگىن قامتاماسىز ەتكەن. ورتا جازىق مادەنيەتى جىبەك جولىمەن باتىس وڭىرگە تارالىپ، جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ۇناتۋىنا جانە قاستەرلەۋىنە بولەنگەن.

    شىعىس، باتىس زاتتارى قاتار قازىپ الىندى

  لاپچۇق قابىرىنان قازىپ الىنعان، قابىر يەسىمەن بىرگە كومىلگەن زاتتاردىڭ ىشىندە كاييۋان اقشاسى، ۋجۋ اقشاسى، شاش قىستىرعىش، سىر ساۋىت، قىشى كۇبى سياقتى ورتا جازىق مادەنيەتىنىڭ ەرەكشەلىگىنە يە زاتتار دا، پارسى ساساني اۋلەتىنىڭ كۇمىس اقشاسى، قاربىز ءتارىزدى مارجان سىرعا، قىزىل جاقۇتتى التىن ساقينا، ينەلىك كوز اينەك مارجان، كوگىلدىر اقىق سياقتى ورتا ازيادا، باتىس ازيادا كەڭ تارالعان ءىنجۋ - مارجاندار دا بار.

  قىزىعى، ءبىر تىك لاقاتتى كولبەۋ قابىردان اۋزىنا پارسى ساساني اۋلەتىنىڭ كۇمىس اقشاسىن تىستەپ، كاييۋان اقشاسىن قولىنا ۇستاعان جەرلەۋ جوسىنى بايقالدى. ۋاڭ يۇڭچياڭ بىلاي دەدى: ”اقشانى اۋزىنا تىستەتىپ، قولىنا ۇستاتاتىن جەرلەۋ جوسىنى ورتا جازىق وڭىرىنەن كوپ بايقالادى، مۇنى شينجياڭدا، باستىسى، تۇرپاننان تابۋعا بولادى. بۇل قابىردىڭ يەسى جىبەك جولىندا جۇرەتىن ساۋداگەر بولسا كەرەك، شىعىس پەن باتىستىڭ 2 ءتۇرلى اقشاسىن اۋزىنا تىستەپ، قولىنا ۇستاۋ شىعىس، باتىس مادەنيەتىنىڭ ارالاسۋى مەن توعىسۋىن تولىق ايگىلەيدى“.

  ءتىلشى ەندى قازىپ الىنعان قاربىز ءتارىزدى مارجان سىرعانىڭ ادەمى قاربىز ءپىشىندى مارجانى بولسىن، الدە ۇلكەن ساقينالى سىرعانىڭ ايبىندى ءپىشىنى بولسىن، بارلىعىندا ايقىن جەرگىلىكتى ستيل بار ەكەندىگىن كوردى، بۇل وتە سيرەك كەزدەسەتىن جايت، ناق وزىنەن اۋماعان ءپىشىن، ايرىقشا ىسكەرلىك قولونەر كىسىنىڭ تاڭدايىن قاقتىرادى.

  قۇمىل شينجياڭنىڭ ”شىعىس قاقپاسى“، بۇرىن بايىرعى جىبەك جولىنداعى ماڭىزدى بەكەت بولعان. ۋاڭ يۇڭچياڭ بىلاي دەپ قارايدى: ”لاپچۇق قابىرىنداعى ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىسى شينجياڭنىڭ تاڭ، سۇڭ داۋىرىندەگى ارحەولوگيا، تاريح، مادەنيەت، جىبەك جولى ساۋداسى سياقتىلاردى زەرتتەۋگە شىت جاڭا تۇرعى ۇسىندى“.

جاۋاپتى رەداكتور : سايراش تۇرارجان قىزى

ەسكەرتۋ:

تورابىمىزداعى مازمۇنداردىڭ مەنشىك ۇقىعى شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايوندىق حالىق ۇكىمەتى اقپارات كەڭسەسىنە ءتان، جاريالانعان مازمۇنداردى سىلتەمەسىز كوشىرۋگە بولمايدى. كوشىرىپ پايدالانۋعا تۋرا كەلگەندە، «تيانشان تورى » الىنعانى انىق ەسكەرتىلۋى ءتيىس، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگى قۋزاستىرىلادى.