تيانشان تورى   ›   جاڭالىقتار   ›   ەل ءىشى حابارى

جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق شارۋاشىلىعى مەن الەۋمەتتىك دامۋدىڭ 14 - بەسجىلدىق پلانى جانە 2035 - جىلعا دەيىنگى بولاشاقتىق نىسانا باعدارلاماسى (1)

  جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق شارۋاشىلىعى مەن الەۋمەتتىك دامۋدىڭ 14 - بەسجىلدىق پلانى جانە 2035 - جىلعا دەيىنگى بولاشاقتىق نىسانا باعدارلاماسى

  مازمۇن

  ءبىرىنشى ءبولىم جاپپاي سوتسياليستىك وسىزاماندانعان مەملەكەت قۇرۋدىڭ جاڭا جورىعىن باستاۋ

  ءبىرىنشى تاراۋ دامۋ ورتاسى

  ەكىنشى تاراۋ جەتەكشى باعىت

  ءۇشىنشى تاراۋ باستى نىسانالار

  ەكىنشى ءبولىم جاڭالىق اشۋ ارقىلى دامۋعا دەم بەرۋگە تاباندى بولىپ، دامۋدىڭ تىڭ باسىمدىلىعىن جاپپاي سومداۋ

  ءتورتىنشى تاراۋ مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق عىلىم - تەحنيكا قۋاتىن نىعايتۋ

  بەسىنشى تاراۋ كاسىپورىنداردىڭ تەحنيكالىق جاڭالىق اشۋ قابىلەتىن جوعارىلاتۋ

  التىنشى تاراۋ دارىندىلاردىڭ جاڭالىق اشۋ ومىرشەڭدىگىن تاسقىنداتۋ

  جەتىنشى تاراۋ عىلىم - تەحنيكادا جاڭالىق اشۋ ءتۇزىلىس - مەحانيزمىن كەمەلدەندىرۋ

  ءۇشىنشى ءبولىم وسى زامانعى شارۋاشىلىق جۇيەسىن جەدەل دامىتىپ، تۇلعالىق شارۋاشىلىقتىڭ نەگىزىن بەكەمدەۋ جانە ۇلعايتۋ

  سەگىزىنشى تاراۋ جاساۋ كاسىبىندە قۇدىرەتتى ەل بولۋ ستراتەگياسىن ىشكەرىلەي اتقارۋ

  توعىزىنشى تاراۋ ستراتەگيالىق جاڭادان گۇلدەنگەن شارۋاشىلىقتاردى دامىتۋ، ۇلعايتۋ

  ونىنشى تاراۋ قىزمەت وتەۋ كاسىبىنىڭ گۇلدەنۋىن، دامۋىن جەبەۋ

  ون ءبىرىنشى تاراۋ وسىزاماندانعان نەگىزدىك قۇرىلعىلار جۇيەسىن قۇرۋ

  ءتورتىنشى ءبولىم قۋاتتى ەل ىشكى بازارىن قالىپتاستىرىپ، جاڭا دامۋ جاعدايىن ازىرلەۋ

  ون ەكىنشى تاراۋ ىشكى ءىرى اينالىمدى ىركىلىسسىزدەندىرۋ

  ون ءۇشىنشى تاراۋ ىشكى جانە حالىقارالىق قوس اينالىمدى جەبەۋ

  ون ءتورتىنشى تاراۋ كەمەلدەنگەن ىشكى سۇرانىم جۇيەسىن جەدەل جەتىلدىرۋ

  بەسىنشى ءبولىم سيفرلاندىرىپ دامۋدى تەزدەتىپ، سيفرلى جۇڭگو قۇرۋ

  ون بەسىنشى تاراۋ سيفرلى ەكونوميكانىڭ تىڭ باسىمدىلىعىن قالىپتاستىرۋ

  ون التىنشى تاراۋ سيفرلى قوعام قۇرىلىسىنىڭ اياق الىسىن تەزدەتۋ

  ون جەتىنشى تاراۋ سيفرلى ۇكىمەت قۇرىلىسىنىڭ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ

  ون سەگىزىنشى تاراۋ تاماشا سيفرلى ەكولوگيا قالىپتاستىرۋ

  التىنشى ءبولىم رەفورمانى جاپپاي تەرەڭدەتىپ، جوعارى دەڭگەيدەگى سوتسياليستىك بازار شارۋاشىلىعى ءتۇزىلىسىن ورناتۋ

  ون توعىزىنشى تاراۋ ءتۇرلى بازار سۋبيەكتتەرىنىڭ ومىرشەڭدىك قۋاتىن تاسقىنداتۋ

  جيىرمانشى تاراۋ جوعارى ولشەمدى بازار جۇيەسىن قۇرۋ

  جيىرما ءبىرىنشى تاراۋ وسى زامانعى قازىنا - باجى، فينانس ءتۇزىلىسىن ورناتۋ

  جيىرما ەكىنشى تاراۋ ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكا باسقارۋ قابىلەتىن جوعارىلاتۋ

  جەتىنشى ءبولىم اۋىل شارۋاشىلىعىن، اۋىل - قىستاقتى الدىمەن دامىتۋعا تاباندى بولىپ، اۋىل - قىستاقتى گۇلدەندىرۋدى جاپپاي ىلگەرىلەتۋ

  جيىرما ءۇشىنشى تاراۋ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ساپاسىن، ونىمدىلىگىن جانە باسەكەلىك قۋاتىن جوعارىلاتۋ

  جيىرما ءتورتىنشى تاراۋ اۋىل - قىستاقتى گۇلدەندىرۋ ارەكەتىن اتقارۋ

  جيىرما بەسىنشى تاراۋ قالا مەن اۋىلدىڭ توعىسپالى دامۋ ءتۇزىلىس - مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرۋ

  جيىرما التىنشى تاراۋ كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ جەتىستىكتەرىن بەكەمدەۋ - كەڭەيتۋ مەن اۋىل - قىستاقتى گۇلدەندىرۋدىڭ ۇتىمدى ۇشتاستىرىلۋىن جۇزەگە اسىرۋ

  سەگىزىنشى ءبولىم جاڭاشا قالا - قالاشىقتاندىرۋ ستراتەگياسىن كەمەلدەندىرىپ، قالا - قالاشىقتاندىرۋدىڭ دامۋ ساپاسىن جوعارىلاتۋ

  جيىرما جەتىنشى تاراۋ اۋىل شارۋاشىلىعىنان اۋىسقان حالىقتىڭ قالا تۇرعىنىنا اينالۋىن تەزدەتۋ

  جيىرما سەگىزىنشى تاراۋ قالا - قالاشىقتانۋ كەڭىستىگىنىڭ ورنالاسۋىن كەمەلدەندىرۋ

  جيىرما توعىزىنشى تاراۋ قالا ساپاسىن جاپپاي جوعارىلاتۋ

  توعىزىنشى ءبولىم وڭىرلىك ەكونوميكانىڭ ورنالاسۋىن ساپالىلاندىرىپ، وڭىرلىك سايكەستى دامۋدى جەبەۋ

  وتىزىنشى تاراۋ مەملەكەت جەر كەڭىستىگىن اشۋ، قورعاۋ جۇيەسىن ساپالىلاندىرۋ

  وتىز ءبىرىنشى تاراۋ وڭىرلىك كەلەلى ستراتەگيانى ىشكەرىلەي اتقارۋ

  وتىز ەكىنشى تاراۋ وڭىرلىك سايكەستى دامۋ ستراتەگياسىن ىشكەرىلەي اتقارۋ

  وتىز ءۇشىنشى تاراۋ تەڭىز - مۇحيت ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ كەڭىستىگىن بەلسەنە كەڭەيتۋ

  ونىنشى ءبولىم سوتسياليستىك وزىق مادەنيەتتى دامىتىپ، مەملەكەتتىڭ مادەنيەت جۇمساق كۇشىن نىعايتۋ

  وتىز ءتورتىنشى تاراۋ قوعامنىڭ وركەنيەت دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ

  وتىز بەسىنشى تاراۋ الەۋمەتتىك مادەنيەتتىك قىزمەت وتەۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ

  وتىز التىنشى تاراۋ وسى زامانعى مادەنيەت شارۋاشىلىعى جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرۋ

  ون ءبىرىنشى ءبولىم جاسىل دامۋدى ىلگەرىلەتىپ، ادامنىڭ تابيعاتپەن جاراسىمدى بىرگە تۇرۋىن جەبەۋ

  وتىز جەتىنشى تاراۋ ەكولوگيالىق جۇيەنىڭ ساپاسى مەن ورنىقتىلىعىن جوعارىلاتۋ

  وتىز سەگىزىنشى تاراۋ ورتا ساپاسىن ۇزدىكسىز جاقسارتۋ

  وتىز توعىزىنشى تاراۋ دامۋ تاسىلىندە جاسىل بۇرىلىس جاساۋدى جەدەلدەتۋ

  ون ەكىنشى ءبولىم سىرتقا ەسىك اشۋدى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋدى ىسكە اسىرىپ، سەلبەسە تەڭ يگىلىكتەنۋدىڭ جاڭا جاعدايىن جاراتۋ

  قىرىقىنشى تاراۋ اناعۇرلىم جوعارى دەڭگەيدەگى اشىق ەكونوميكانىڭ جاڭا ءتۇزىلىسىن ورناتۋ

  قىرىق ءبىرىنشى تاراۋ ”ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جولدى“ جوعارى ساپالى دامىتۋعا قوزعاۋشىلىق ەتۋ جانە بىرلىكتە گۇلدەندىرۋ

  قىرىق ەكىنشى تاراۋ الەمدىك باسقارۋ جۇيەسى رەفورماسى مەن قۇرىلىسىنا بەلسەنە قاتىناسۋ

  ون ءۇشىنشى ءبولىم حالىقتىڭ ساپاسىن جوعارىلاتىپ، ادامنىڭ جان - جاقتى دامۋىن جەبەۋ

  قىرىق ءۇشىنشى تاراۋ جوعارى ساپالى وقۋ - اعارتۋ جۇيەسىن قۇرۋ

  قىرىق ءتورتىنشى تاراۋ سالاماتتى جۇڭگو قۇرىلىسىن جاپپاي ىلگەرىلەتۋ

  قىرىق بەسىنشى تاراۋ حالىقتىڭ قارتتانۋىنا بەلسەنە توتەپ بەرۋ سىندى مەملەكەت ستراتەگياسىن اتقارۋ

  ون ءتورتىنشى ءبولىم حالىقتىڭ ىرىسىن ارتتىرىپ، بىرگە گۇلدەندىرۋ، بىرگە باسقارۋ، تەڭ يگىلىكتەنۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ

  قىرىق التىنشى تاراۋ مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ ءتۇزىمى جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرۋ

  قىرىق جەتىنشى تاراۋ جۇمىستانۋدى الدىڭعى ورىنعا قويۋ ستراتەگياسىن اتقارۋ

  قىرىق سەگىزىنشى تاراۋ كىرىس ءبولىسى قۇرىلىمىن ساپالىلاندىرۋ

  قىرىق توعىزىنشى تاراۋ كوپ ساتىلى قوعامدىق قامتاماسىزداندىرۋ جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرۋ

  ەلۋىنشى تاراۋ ايەلدەر مەن ازامات جاسىنا تولماعانداردىڭ جانە مۇگەدەكتەردىڭ نەگىزگى ۇقىق - مۇددەسىن قامتاماسىزداندىرۋ

  ەلۋ ءبىرىنشى تاراۋ نەگىزگى ساتى قوعامدىق باسقارۋىنىڭ جاڭا جاعدايىن قالىپتاستىرۋ

  ون بەسىنشى ءبولىم دامۋ مەن حاۋىپسىزدىك قۇرىلىسىن ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ، اناعۇرلىم جوعارى دەڭگەيدەگى بەرەكەلى جۇڭگو قۇرۋ

  ەلۋ ەكىنشى تاراۋ مەملەكەت حاۋىپسىزدىگى جۇيەسى مەن قابىلەتى قۇرىلىسىن كۇشەيتۋ

  ەلۋ ءۇشىنشى تاراۋ مەملەكەتتىڭ ەكونوميكا حاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىزداندىرۋدى كۇشەيتۋ

  ەلۋ ءتورتىنشى تاراۋ الەۋمەتتىك حاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىزداندىرۋ قابىلەتىن جاپپاي جوعارىلاتۋ

  ەلۋ بەسىنشى تاراۋ قوعام ورنىقتىلىعى مەن حاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ

  ون التىنشى ءبولىم مەملەكەت قورعانىسىن جانە ارميانى وسىزامانداندىرۋدى جەدەلدەتىپ، مەملەكەتتى بايىتۋ مەن ارميانى قۇدىرەتتەندىرۋدىڭ بىرلىككە كەلۋىن جۇزەگە اسىرۋ

  ەلۋ التىنشى تاراۋ مەملەكەت قورعانىسى مەن ارميانى وسىزامانداندىرۋدىڭ ساپاسىن، ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ

  ەلۋ جەتىنشى تاراۋ مەملەكەت قورعانىسى قۋاتى مەن ەكونوميكالىق قۋاتتىڭ جارىسا جوعارىلاۋىن جەبەۋ

  ون جەتىنشى ءبولىم سوتسياليستىك دەموكراتيا جانە زاڭمەن باسقارۋ قۇرىلىسىن كۇشەيتىپ، پارتيا مەن مەملەكەتتىڭ باقىلاۋ ءتۇزىمىن اقاۋسىزداندىرۋ

  ەلۋ سەگىزىنشى تاراۋ سوتسياليستىك دەموكراتيانى دامىتۋ

  ەلۋ توعىزىنشى تاراۋ مەملەكەتتى زاڭمەن باسقارۋدى جاپپاي ىلگەرىلەتۋ

  الپىسىنشى تاراۋ پارتيا مەن مەملەكەتتىڭ باقىلاۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرۋ

  ون سەگىزىنشى ءبولىم ”ءبىر ەل، ەكى تۇزىمگە“ تاباندى بولىپ، وتاننىڭ بىرلىككە كەلۋىن ىلگەرىلەتۋ

  الپىس ءبىرىنشى تاراۋ شياڭگاڭ مەن اۋمىننىڭ ۇزاق ۋاقىت گۇلدەنىپ - كوركەيۋى مەن ورنىقتىلىعىن ساقتاۋ

  الپىس ەكىنشى تاراۋ ەكى جاعالاۋ قاتىناسىنىڭ بەيبىت دامۋىن جانە وتاننىڭ بىرلىككە كەلۋىن ىلگەرىلەتۋ

  ون توعىزىنشى ءبولىم پلاننىڭ اتقارىلۋىن قامتاماسىزداندىرۋدى كۇشەيتۋ

  الپىس ءۇشىنشى تاراۋ پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ ورتالىقتانعان ءبىر تۇتاس باسشىلىعىن كۇشەيتۋ

  الپىس ءتورتىنشى تاراۋ ءبىر تۇتاس پلانداۋ جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرۋ

  الپىس بەسىنشى تاراۋ پلاندى اتقارۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرۋ

  جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق شارۋاشىلىعى مەن الەۋمەتتىك دامۋدىڭ 14 - بەسجىلدىق (2021 - جىلدان 2025 - جىلعا دەيىن) پلانى جانە 2035 - جىلعا دەيىنگى بولاشاقتىق نىسانا باعدارلاماسى «جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حالىق شارۋاشىلىعى مەن الەۋمەتتىك دامۋدىڭ 14 - بەسجىلدىق پلانىن جانە 2035 - جىلعا دەيىنگى بولاشاقتىق نىسانانى جاساۋ تۋرالى ۇسىنىسىنا» ساي جاسالدى، وندا باستىسى، مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق ماقساتى بايىمدالىپ، ۇكىمەت قىزمەتىنىڭ ءتۇيىنى ايقىندالىپ، بازار سۋبيەكتتەرىنىڭ ارەكەتىنە جەتەكشىلىك ەتىلەدى جانە ارناعا تۇسىرىلەدى، ول ەلىمىزدىڭ جاپپاي سوتسياليستىك وسىزاماندانعان مەملەكەت قۇرۋدىڭ جاڭا جورىعىن باستاعان ايبىندى جوباسى، بۇكىل ەلدەگىءار ۇلت حالقىنىڭ ورتاق ارەكەت پروگرامماسى.

  ءبىرىنشىءبولىم جاپپاي سوتسياليستىك وسىزاماندانعان مەملەكەت قۇرۋدىڭ جاڭا جورىعىن باستاۋ

  ”14 - بەسجىلدىق“ پلان مەزگىلى − ەلىمىز جاپپاي دوڭگەلەك داۋلەتتى قوعام ورناتىپ، ءبىرىنشى 100 جىلدىق كۇرەس نىساناسىن جۇزەگە اسىرعاننان كەيىن، ۇتىمدى ساتتەن پايدالانىپ العا ۇمتىلىپ، جاپپاي سوتسياليستىك وسىزاماندانعان مەملەكەت قۇرۋدىڭ جاڭا جورىعىن باستاپ، ەكىنشى 100 جىلدىق كۇرەس نىساناسىنا جورىق جاسايتىن العاشقى 5 جىل.

  ءبىرىنشى تاراۋ دامۋ ورتاسى

  ەلىمىز جاڭا دامۋ كەزەڭىنە ءوتتى، دامۋ نەگىزى ءتىپتى دە بەكەمدەلدى، دامۋ شارت - جاعدايىندا تەرەڭ وزگەرىستەر تۋىلىپ، ونان ارى دامۋ جاڭا وراي مەن سايىسقا ءدوپ كەلدى.

  ءبىرىنشى تاراۋشا جاپپاي دوڭگەلەك داۋلەتتى قوعام ورناتۋدىڭ شەشۋشى جەڭىسىنە جەتىپ، شەشۋشى تابىستارعا قول جەتكىزۋ

  ”13 - بەسجىلدىق“ پلان مەزگىلى − جاپپاي دوڭگەلەك داۋلەتتى قوعام ورناتۋدىڭ شەشۋشى جەڭىسىنە قول جەتكىزەتىن كەزەڭ. شىتىرمان دا كۇردەلى حالىقارالىق جاعداي جانە جاپالى دا اۋىر ىشكى رەفورما، دامۋ، ورنىقتىلىق مىندەتتەرى، اسىرەسە، جاڭا تيپتى ايدارشا ۆيرۋس وكپە قابىنۋ ىندەتىنىڭ اۋىر سوققىسى الدىندا، شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتى اۋەلگى ماقساتتى ۇمىتپاي، بورىشتى ەستە بەرىك ساقتاپ، بۇكىل پارتيانى، بۇكىل ەلدەگى ءار ۇلت حالقىن ىنتىماقتاستىرىپ جانە باستاپ، ۇدەرە العا تارتىپ، ءورىس اشا جاڭالىق اشىپ، قايراتتانا العا ۇمتىلىپ، پارتيا مەن مەملەكەتتىڭ ءتۇرلى ىستەرىن ىلگەرىلەتتى. رەفورمانى جاپپاي تەرەڭدەتۋدە كەلەلى تىڭ تابىستارعا، مەملەكەتتى جاپپاي زاڭمەن باسقارۋدا كەلەلى ىلگەرىلەۋشىلىككە، پارتيانى جاپپاي قاتاڭ باسقارۋدا كەلەلى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى، مەملەكەتتى باسقارۋ جۇيەسى مەن باسقارۋ قابىلەتىن وسىزامانداندىرۋ جەدەل ىلگەرىلەدى، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ باسشىلىعى مەن ەلىمىزدىڭ سوتسياليستىكءتۇزىمىنىڭ ابزالدىلىعى ونان ارى ايگىلەندى.

  ەكونوميكالىق اينالىم جالپى تۇلعالىق جاقتان ورنىقتى بولىپ، ەكونوميكالىق قۇرىلىم ۇزدىكسىز ساپالىلانىپ، ىشكى ءوندىرىستىڭ جالپى قۇنى 100 تريلليون يۋاننان استى. جاڭاشىل مەملەكەت قۇرىلىسىنىڭ جەتىستىكتەرى مول بولىپ، عارىشقا ادام الىپ ۇشۋ، اي بارلاۋ ينجەنەرياسى، تەرەڭ تەڭىز ينجەنەرياسى، اسقىن ەسەپتەۋ، كۆانتتىق ينفورماتسيا، ”فۋشيڭحاۋ“ جوعارى قارقىندى پويەزى، ءىرى ۇشاق جاساۋ سياقتى سالالاردا ءبىر توپ كەلەلى عىلىم - تەحنيكا جەتىستىكتەرىنە قول جەتتى. كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ شەشۋشى شايقاسى جاپپاي جەڭىسكە جەتىپ، اۋىل - قىستاقتارداعى 55 ميلليون 750 مىڭ كەدەي كەدەيلىكتەن ارىلدى، جۇڭحۋا ۇلتىن نەشە مىڭ جىل بويى مازالاپ كەلگەن تاقىر كەدەيلىك ماسەلەسى تاريحي سيپاتتى شەشىلىپ، ادامزاتتىڭ كەدەيلەردىڭ سانىن ازايتۋ تاريحىنداعى كەرەمەتتەر جارىققا شىقتى. اۋىل شارۋاشىلىعىن وسىزامانداندىرۋ ورنىقتى ىلگەرىلەدى، استىقتىڭ جىلدىق ءونىم مولشەرى ءۇرتىس ءبىر تريلليون 300 ميلليارد جىڭنان جوعارى تۇراقتىلىقتى ساقتادى. اۋىل شارۋاشىلىعىنان اۋىسقان 100 ميلليون حالىق پەن باسقا دا تۇراقتى حالىقتى قالا - قالاشىقتاردا نوپوسقا قوندىرۋ نىساناسى ءساتتى ورىندالدى. وڭىرلىك كەلەلى ستراتەگيا تىڭعىلىقتى ىلگەرىلەتىلدى. لاستانۋدان ساقتانۋ - وڭاۋ تەبىنى كۇشەيتىلىپ، نەگىزگى لاس زاتتاردىڭ شىعارىلۋ جالپى مولشەرىن ازايتۋ نىساناسى اسىرا ورىندالدى، بايلىقتان پايدالانۋ ونىمدىلىگى كورنەكتى جوعارىلاپ، ەكولوگيالىق ورتا كورنەكتى جاقساردى. فينانس حاۋىپ - قاتەرىن ءبىر جاقتى ەتۋدە ماڭىزدى كەزەڭدىك تابىستارعا قول جەتتى. سىرتقا ەسىك اشۋ ۇزدىكسىز كەڭەيىپ، ”ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جولدى“ بىرگە گۇلدەندىرۋ تابىسى كورنەكتى بولدى. حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيى كورنەكتى جوعارىلاپ، وقۋ - اعارتۋ ادىلدىگى مەن ساپاسى نەداۋىر جوعارىلادى، جوعارى دارەجەلى وقۋ - اعارتۋ جالپىلاسۋ ساتىسىنا ءوتتى، قالا - قالاشىقتاردا تىڭنان جۇمىستانعاندار 60 ميلليوننان استى، دۇنيە ءجۇزى بويىنشا كولەمى ەڭ ۇلكەن قوعامدىق قامتاماسىزداندىرۋ جۇيەسى قۇرىلىپ، نەگىزگى ەمدەلۋدى قامسىزداندىرۋدىڭ قامتىمى ءبىر ميلليارد 300 ميلليون ادامنان اسىپ، نەگىزگى زەينەتكەرلىكتى قامسىزداندىرۋدىڭ قامتىمى ءبىر ميلليارد ادامعا جۋىقتادى، قالا - قالاشىقتاردىڭ لاشىقتى مەكەندەرىندەگى جاڭالانعان تۇرعىن ۇيلەر 23 ميلليوننان استى. جاڭا تيپتى ايدارشا ۆيرۋس وكپە قابىنۋ ىندەتىنەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋدە كەلەلى ستراتەگيالىق تابىستارعا جەتىپ، توسىن وقيعالارعا توتەپ بەرۋ قۋاتى مەن دەڭگەيى بارىنشا جوعارىلادى. الەۋمەتتىك مادەنيەتتىك قىزمەت وتەۋ دەڭگەيى ۇزدىكسىز جوعارىلاپ، مادەنيەت ىستەرى مەن مادەنيەت شارۋاشىلىعى گۇلدەنىپ - كوركەيدى. مەملەكەت قورعانىسى مەن ارميا قۇرىلىسىنىڭ دەڭگەيى بارىنشا جوعارىلاپ، ارميانىڭ ۇيىمدىق فورماتسياسىندا كەلەلى وزگەرىستەر تۋىلدى. مەملەكەت حاۋىپسىزدىگى جاپپاي كۇشەيىپ، قوعام جاراسىمدى، ورنىقتى بولدى.

  ”13 - بەسجىلدىق“ پلانداعى نىسانا - مىندەتتەر جەڭىسپەن ورىندالدى، ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قۋاتى، عىلىم - تەحنيكالىق قۋاتى، مەملەكەتتىڭ جالپىلىق قۋاتى جانە حالىقتىڭ تۇرمىس دەڭگەيى تىڭ دا بيىك بەلەسكە كوتەرىلىپ، جاپپاي دوڭگەلەك داۋلەتتى قوعام ورناتۋدا ۇلى تاريحي تابىستارعا قول جەتتى، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋى العا قاراي ارشىندى تىڭ قادام تاستاپ، سوتسياليستىك جۇڭگو اناعۇرلىم ايبىندى بەينەمەن دۇنيەنىڭ شىعىسىندا قاسقايىپ تۇردى.

  ەكىنشى تاراۋشا ەلىمىزدىڭ دامۋ ورتاسى تەرەڭ دە كۇردەلى وزگەرىستەرگە ءدوپ كەلدى

  كەزەكتە جانە بۇدان بىلايعى ءبىر مەزگىلدە ەلىمىزدىڭ دامۋى ءالى دە ماڭىزدى ستراتەگيالىق وراي مەزگىلىندە تۇر، ءبىراق وراي مەن سىن - سايىستاردىڭ بارىندە جاڭا دامۋ جانە وزگەرىس بار. قازىرگى دۇنيە 100 جىلدا بولماعان زور وزگەرىستەردى باستان كەشىرۋدە، جاڭا كەزەكتى عىلىم - تەحنيكا توڭكەرىسى جانە شارۋاشىلىق وزگەرىسى تەرەڭ دامىدى، حالىقارالىق كۇشتەردىڭ سالىستىرماسى تەرەڭ رەتتەلدى، بەيبىتشىلىك پەن دامۋ ءالى دە ءداۋىردىڭ نەگىزگى تاقىرىبى بولىپ، ادامزاتتىڭ تاعدىرلاس ورتاق تۇلعاسى ۇستانىمى جۇرت جۇرەگىنە تەرەڭ ۇيالادى. سونىمەن بىرگە، حالىقارالىق ورتا كۇن سايىن كۇردەلىلەسىپ، ورنىقسىزدىق، تۇراقسىزدىق كورنەكتى ارتتى، جاڭا تيپتى ايدارشا ۆيرۋس وكپە قابىنۋ ىندەتىنىڭ ىقپالى كەڭ ءارى تەرەڭ بولىپ، دۇنيە ەكونوميكاسى توقىراۋ مەزگىلىنە ءوتتى، ەكونوميكانىڭ جاھاندانۋى كەرى اعىسقا ۇشىرادى، دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەنەرگيامەن قامداۋ جانە قاجەتسىنۋ اۋماعىندا تەرەڭ وزگەرىستەر تۋىلدى، حالىقارالىق ەكونوميكانىڭ، ساياسيدىڭ جاعدايى كۇردەلى دە قۇبىلمالى بولىپ، دۇنيە ءجۇزى اۋمالى - توكپەلى، وزگەرىس كەزەڭىنە ءوتتى، سىڭار جاقتىلىق، قورعانىمپازدىق، زورەكەرلىك دۇنيە ءجۇزىنىڭ بەيبىتشىلىگى مەن دامۋىنا حاۋىپ ءتوندىرىپ وتىر.

  ەلىمىز جوعارى ساپالى دامۋ كەزەڭىنە قادام تاستادى، ءتۇزىم ابزالدىلىعى كورنەكتى بولىپ، باسقارۋ ونىمدىلىگى جوعارىلادى، ەكونوميكا ۇزاق ۋاقىت جاقسى جاققا قاراي دامىدى، زاتتىق نەگىز مىعىم، ادام كۇشى بايلىعى مول، بازار اياسى كەڭ، دامۋى تەبىندى، قوعامدىق جالپى جاعدايى ورنىقتى بولىپ، ۇزدىكسىز دامۋ كوپ جاقتى باسىمدىلىققا جانە شارت - جاعدايعا يە بولدى. سونىمەن بىرگە، ەلىمىز دامۋىنىڭ بىركەلكى، تولىق بولماۋى ماسەلەسىءالى دە كورنەكتى بولىپ، ءتۇيىندى سالالار مەن شەشۋشى بۋىندارداعى رەفورما مىندەتىءالى دە جاپالى، جاڭالىق اشۋ قابىلەتى جوعارى ساپالى دامۋ تالابىنا ۇيلەسپەيدى، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزىءالى بەكەم ەمەس، قالا مەن اۋىلدىڭ وڭىرلىك دامۋى مەن كىرىس بولىسىندەگى پارىق ءبىرشاما زور، ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋدىڭ مىندەتى اۋىر، جولى ۇزاق، حالىق تۇرمىسىن قامتاماسىزداندىرۋدا ولقىلىقتار ساقتالۋدا، قوعامدى باسقارۋدا ءالى دە السىزدىكتەر بار.

  جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋى ستراتەگياسىنىڭ جالپى جاعدايى مەن دۇنيە جۇزىندەگى 100 جىلدا بولماعان زور وزگەرىستەردى، ءسوز جوق، ءبىر تۇتاس جوسپارلاۋ، ەلىمىز قوعامىنداعى باستى قايشىلىقتىڭ وزگەرىسىنەن تۋىنداعان تىڭ ەرەكشەلىك پەن جاڭا تالاپتى جەتە تانۋ، شىتىرمان دا كۇردەلى حالىقارالىق ورتا الا كەلگەن تىڭ قايشىلىق پەن سىن - سايىستاردى تەرەڭ تانۋ، وراي تانىمى مەن حاۋىپ - قاتەر تانىمىن كۇشەيتۋ، سوتسياليزمنىڭ العاشقى ساتىسىنداعى نەگىزگى مەملەكەت جاعدايىن تياناق ەتىپ، ستراتەگيالىق تاباندىلىقتى ساقتاۋ، ءوز ءىسىمىزدى ويداعىداي ىستەپ، دامۋ زاڭدىلىعىن تانۋ جانە يگەرۋ، كۇرەسشەڭدىك رۋحتى ساۋلەلەندىرىپ، كۇرەسشەڭدىك قابىلەتتى كۇشەيتۋ، تومەنگى شەك يدەياسىن بەكەمدەپ، وزگەرىستى دۇرىس تانۋ، وزگەرىسكە عىلمي توتەپ بەرۋ، وزگەرىسكە ىرىقتى تۇردە ۇمتىلۋ، داعدارىس بارىسىندا ورايدى يگەرۋگە، وزگەرىس بارىسىندا جاڭا جاعداي اشۋعا شەبەر بولۋ، ورايدى مىقتى يگەرىپ، سىن - سايىسقا توتەپ بەرىپ، پايدالىسىنا ۇمتىلىپ، زياندىسىنان ساقتانىپ، ەرلىكپەن العا باسۋ قاجەت.

  ەكىنشى تاراۋ جەتەكشى باعىت

  ”14 - بەسجىلدىق“ پلان مەزگىلىندەگى ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋدا، ءسوز جوق، مىناداي جەتەكشى يدەيانى، پرينسيپتى جانە ستراتەگيالىق باعىتتى مىقتى يگەرۋ كەرەك.

  ءبىرىنشى تاراۋشا جەتەكشى يدەيا

  جۇڭگوشا سوتسياليزم ۇلى تۋىن بيىك ۇستاپ، پارتيا 19 - قۇرىلتايىنىڭ جانە پارتيا 19 - كەزەكتى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ەكىنشى، ءۇشىنشى، ءتورتىنشى، بەسىنشى جالپى ماجىلىستەرىنىڭ رۋحىن ىشكەرىلەي دايەكتىلەندىرىپ، ماركسيزم - لەنينيزمدى، ماۋ زىدۇڭ يدەياسىن، دىڭ شياۋپيڭ نازارياسىن، ”ۇشكە ۋاكىلدىك ەتۋ“ ماڭىزدى يدەياسىن، عىلمي دامۋ كوزقاراسىن، شي جينپيڭنىڭ جاڭا ءداۋىر جۇڭگوشا سوتسياليزم يدەياسىن جەتەكشى ەتۋگە تاباندى بولىپ، پارتيانىڭ نەگىزگى نازارياسىن، نەگىزگى لۋشيانىن، نەگىزگى جوباسىن جاپپاي دايەكتىلەندىرىپ، ەكونوميكالىق قۇرىلىستى، ساياسي قۇرىلىستى، مادەنيەت قۇرىلىسىن، قوعامدىق قۇرىلىستى، ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسىن جالپى تۇلعالىق ورنالاستىرۋدى ءبىر تۇتاس ىلگەرىلەتىپ، جاپپاي سوتسياليستىك وسىزاماندانعان مەملەكەت قۇرۋ، رەفورمانى جاپپاي تەرەڭدەتۋ، مەملەكەتتى جاپپاي زاڭمەن باسقارۋ، پارتيانى جاپپاي قاتاڭ باسقارۋ ستراتەگيالىق ورنالاستىرۋىن سايكەستى ىلگەرىلەتۋ، جاڭالىق اشا دامۋ، سايكەستى دامۋ، جاسىل دامۋ، اشىق دامۋ، تەڭ يگىلىكتەنە دامۋ سىندى جاڭا دامۋ ۇستانىمىن تاباندىلىقپەن دايەكتىلەندىرۋ، قىزمەتتى ورنىقتىلىق بارىسىندا ىلگەرىلەتۋ سىندى نەگىزگى ارنادان جازباي، جوعارى ساپالى دامۋدى ىلگەرىلەتۋدى نەگىزگى تاقىرىپ، ۇسىنىم جاعىنداعى قۇرىلىمدىق رەفورمانى تەرەڭدەتۋدى نەگىزگى جەلى، رەفورما جۇرگىزىپ، جاڭالىق اشۋدى ءتۇبىرلى قوزعاۋشى كۇش، حالىقتىڭ كۇن سايىن ارتىپ وتىرعان تاماشا تۇرمىس قاجەتىن قاناعاتتاندىرۋدى ءتۇبىرلى ماقسات ەتۋ، دامۋ مەن حاۋىپسىزدىكتى ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ، وسىزاماندانعان ەكونوميكالىق جۇيە قۇرۋدى تەزدەتۋ، ىشكى ءىرى اينالىمدى نەگىزگى تۇلعا ەتكەن، ىشكى جانە حالىقارالىق قوس اينالىمءبىرىن - ءبىرى جەبەيتىن جاڭا دامۋ جاعدايىن جەدەل ورناتىپ، مەملەكەتتى باسقارۋ جۇيەسى مەن باسقارۋ قابىلەتىن وسىزامانداندىرۋدى ىلگەرىلەتۋ، ەكونوميكانىڭ ورنىقتى، باياندى دامۋىن، قوعامنىڭ تىنىشتىعىن، جاراسىمدىلىعىن جۇزەگە اسىرىپ، جاپپاي سوتسياليستىك وسىزاماندانعان مەملەكەت قۇرۋعا تاماشا جاعداي جاراتىپ، ءساتتى قادام تاستاۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا بويسۇنۋعا ءتيىستى پرينسيپ

  − پارتيانىڭ جاپپاي باسشىلىعىنا تاباندى بولۋ. پارتيانىڭ ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋعا باسشىلىق ەتۋ ءتۇزىلىس - مەحانيزمىنە، جۇڭگوشا سوتسياليستىك تۇزىمگە تاباندى بولىپ جانە ونى كەمەلدەندىرىپ، جاڭا دامۋ ۇستانىمىن دايەكتىلەندىرىپ، جاڭا دامۋ جاعدايىن قالىپتاستىرۋ قابىلەتى مەن دەڭگەيىن ۇزدىكسىز جوعارىلاتىپ، جوعارى ساپالى دامۋدى جۇزەگە اسىرۋعا ءتۇبىرلى كەپىلدىك ازىرلەۋ.

  − حالىقتى وزەك ەتۋگە تاباندى بولۋ. حالىقتىڭ نەگىزگى تۇلعالىق ورنىنا، بىرگە بايۋ بەتالىسىنا تاباندى بولىپ، باستان - اياق حالىق ءۇشىن دامۋ، دامۋدا حالىققا سۇيەنۋ، دامۋ جەتىستىكتەرىنەن حالىقتى تەڭ يگىلىكتەندىرۋ، حالىقتىڭ ءتۇبىرلى مۇددەسىن قورعاۋ، جالپى حالىقتىڭ بەلسەندىلىگىن، ىرىقتىلىعىن، جاسامپازدىعىن تاسقىنداتىپ، قوعامدىق ادىلدىكتى جەبەپ، حالىقتىڭ ىرىسىن ارتتىرىپ، حالىقتىڭ تاماشا تۇرمىسقا دەگەن تالپىنىسىن ۇزدىكسىز ورىنداۋ.

  − جاڭا دامۋ ۇستانىمىنا تاباندى بولۋ. جاڭا دامۋ ۇستانىمىن دامۋدىڭ جالپى بارىسى مەن ءارقايسى سالاسىنا تولىق، دۇرىس، جالپى بەتتىك ءسىڭىرىپ، جاڭا دامۋ جاعدايىن قالىپتاستىرىپ، دامۋ تاسىلىندە شىنايى بۇرىلىس جاساۋ، ساپادا، ونىمدىلىكتە، قوزعاۋشى كۇشتە بۇرىلىس جاساۋدى ىلگەرىلەتىپ، اناعۇرلىم جوعارى ساپالى، اناعۇرلىم ءونىمدى، اناعۇرلىم ءادىل، اناعۇرلىم باياندى، اناعۇرلىم حاۋىپسىز دامۋدى جۇزەگە اسىرۋ.

  − رەفورما جۇرگىزىپ، ەسىك اشۋدى تەرەڭدەتۋگە تاباندى بولۋ. رەفورمانى اۋىتقىماستان ىلگەرىلەتىپ، ەسىك اشۋدى بۇلجىماستان كەڭەيتىپ، مەملەكەتتى باسقارۋ جۇيەسى مەن باسقارۋ قابىلەتىن وسىزامانداندىرۋ قۇرىلىسىن كۇشەيتىپ، جوعارى ساپالى دامۋعا، جوعارى ساپالى تۇرمىسقا تۇساۋ بولاتىن ءتۇزىلىس - مەحانيزمدىك كەدەرگىلەردى الاستاۋ، بايلىقتى ورنالاستىرۋ ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋعا، تۇتاس قوعامنىڭ بەلسەندىلىگىن جۇمىلدىرۋعا ءتيىمدى كەلەلى رەفورما، ەسىك اشۋ شارالارىن نىعايتىپ، دامۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى مەن ومىرشەڭدىگىن ۇزدىكسىز ارتتىرۋ.

  − جۇيە كوزقاراسىنا تاباندى بولۋ. بولجامپازدىقپەن وي جۇگىرتۋدى، جالپى جاعدايلىق جوسپارلاۋدى، ستراتەگيالىق ورنالاستىرۋدى، جالپى تۇلعالىق جاقتان ىلگەرىلەتۋدى كۇشەيتىپ، ەل ءىشى جانە حالىقارا سىندى ەكى ۇلكەن جاعدايدى ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ، دامۋ مەن حاۋىپسىزدىك سىندى ەكى ۇلكەن ءىستى ويداعىداي ىستەۋ، بۇكىل ەل جۇدىرىقتاي جۇمىلۋعا تاباندى بولىپ، ورتالىقتىڭ، جەرگىلىكتى ورىنداردىڭ جانە ءار جاقتىڭ بەلسەندىلىگىن اناعۇرلىم ويداعىداي ساۋلەلەندىرىپ، نەگىزدى بەكەمدەۋگە، باسىمدىلىقتى ايگىلەۋگە، ولقىلىقتاردى تولىقتاۋعا، ءالسىز بۋىنداردى كۇشەيتۋگە كۇش سالۋ، اۋىر حاۋىپ - قاتەرلەر مەن سىن - سايىستاردان ساقتانۋعا جانە ونى جويۋعا باسا ءمان بەرىپ، دامۋدىڭ ساپاسىن، قۇرىلىمىن، كولەمىن، قارقىنىن، ونىمدىلىگىن، حاۋىپسىزدىگىن بىرلىككە كەلتىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ.

  ءۇشىنشى تاراۋشا ستراتەگيالىق باعدار

  ”14 - بەسجىلدىق“ پلان مەزگىلىندە جوعارى ساپالى دامۋدى ىلگەرىلەتۋدە، ءسوز جوق، جاڭا دامۋ كەزەڭىن تياناق ەتىپ، جاڭا دامۋ ۇستانىمىن دايەكتىلەندىرىپ، جاڭا دامۋ جاعدايىن قالىپتاستىرۋ كەرەك. جاڭا دامۋ كەزەڭىن يگەرۋ − جاڭا دامۋ ۇستانىمىن دايەكتىلەندىرۋدىڭ، جاڭا دامۋ جاعدايىن قالىپتاستىرۋدىڭ رەال نەگىزى، جاڭا دامۋ ۇستانىمىن دايەكتىلەندىرۋ جاڭا دامۋ كەزەڭىن يگەرىپ، جاڭا دامۋ جاعدايىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن ارەكەت باعدارىن نۇسقاپ بەردى، جاڭا دامۋ جاعدايىن قالىپتاستىرۋ − جاڭا دامۋ كەزەڭىندەگى وراي مەن سىندارعا بەيىمدەلىپ، جاڭا دامۋ ۇستانىمىن دايەكتىلەندىرۋدەگى ستراتەگيالىق تالعام. ۇسىنىم جاعىنداعى قۇرىلىمدىق رەفورمانى تەرەڭدەتۋگە، ءسوز جوق، تاباندى بولىپ، جاڭالىق اشۋ ارقىلى قوزعاۋشىلىق ەتۋ، جوعارى ساپالى ۇسىنىم ارقىلى تىڭ سۇرانىمدى جەتەكتەپ جانە بارلىققا كەلتىرىپ، ۇسىنىم جۇيەسىنىڭ يكەمدىلىگىن جانە ىشكى سۇرانىمنىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ كەرەك. ىشكى سۇرانىمدى ۇلعايتۋدىڭ ۇتىمدى ءتۇزىمىن ورناتىپ، كەمەلدى ىشكى سۇرانىم جۇيەسىن جەدەل جەتىلدىرىپ، سۇرانىم جاعىنداعى باسقارۋدى كۇشەيتىپ، قۋاتتى ەل ءىشى بازارىن، ءسوز جوق، قۇرۋ قاجەت. رەفورمانى تاباندىلىقپەن ىلگەرىلەتىپ، ەكونوميكالىق اينالىمدى تەجەيتىن تۇزىمدىك كەدەرگىلەردى الاستاپ، ءوندىرىس فاكتورلارىنىڭ اينالمالى اينالىمىن جانە ءوندىرىس، ءبولىس، اينالىم، تۇتىنۋ بۋىندارىمەن ورگانيكالى ۇشتاستىرۋدى، ءسوز جوق، ىلگەرىلەتۋ قاجەت. ەسىك اشۋدى تاباندىلىقپەن كەڭەيتىپ، ماڭىزدى فاكتورلار جاعىنداعى جىلجىمالى ەسىك اشۋدى ۇزدىكسىز تەرەڭدەتىپ، تۇزىمدىك ەسىك اشۋدى ورنىقتى كەڭەيتىپ، ەل ىشىندەگى ەكونوميكالىق اينالىم جۇيەسىنە سۇيەنىپ، الەمدىك فاكتور بايلىعى جونىنەن قۋاتتى باۋراۋ ءورىسىن، ءسوز جوق، قالىپتاستىرۋ قاجەت. ىشكى ءىرى اينالىمنىڭ جەتەكشىلىك رولىن كۇشەيتىپ، حالىقارالىق اينالىم ارقىلى ىشكى ءىرى اينالىمنىڭ ونىمدىلىگى مەن دەڭگەيىن جوعارىلاتىپ، ىشكى جانە حالىقارالىق قوس اينالىمنىڭ ءبىرىن - ءبىرى جەبەپ، بىرگە ىلگەرىلەۋىن، ءسوز جوق، جۇزەگە اسىرۋ قاجەت.

  ءۇشىنشى تاراۋ باستى نىسانالار

  جاپپاي سوتسياليستىك وسىزاماندانعان مەملەكەت قۇرۋ ستراتەگيالىق ورنالاستىرۋى بويىنشا 2035 - جىلعا دەيىنگى بولاشاقتىق نىسانا مەن ”14 - بەسجىلدىق“ پلان مەزگىلىندەگى ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋدىڭ باستى نىسانالارى مىناداي :

  ءبىرىنشى تاراۋشا 2035 - جىلعا دەيىنگى بولاشاقتىق نىسانا

  2035 - جىلعا نازار سالساق، ەلىمىز سوتسياليستىك وسىزامانداندىرۋدى نەگىزىنەن جۇزەگە اسىرادى. ەكونوميكالىق قۋاتى، عىلىم - تەحنيكالىق قۋاتى، مەملەكەتتىڭ جالپىلىق قۋاتى زور دارەجەدە جوعارىلايدى، ەكونوميكالىق جالپى شاماسى مەن قالا - اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جان باسىندىق كىرىسى تاعى دا تىڭ بەلەسكە كوتەرىلەدى، شەشۋشى وزەكتى تەحنيكالاردا كەلەلى جەتىستىكتەرگە جەتىپ، جاڭاشىل ەلدەردىڭ الدىڭعى قاتارىنا وتەدى. جاڭاشا ونەركاسىپتەندىرۋدى، ينفورماتسيالاندىرۋدى، قالا - قالاشىقتاندىرۋدى، اۋىل شارۋاشىلىعىن وسىزامانداندىرۋدى نەگىزىنەن جۇزەگە اسىرىپ، وسىزاماندانعان شارۋاشىلىق جۇيەسى قۇرىلادى. مەملەكەتتى باسقارۋ جۇيەسى مەن باسقارۋ قابىلەتىن وسىزامانداندىرۋ نەگىزىنەن جۇزەگە اسادى، حالىقتىڭ تەڭ تۇرعىدا قاتىناسۋ، تەڭ تۇرعىدا دامۋ ۇقىعى تولىق قامتاماسىز ەتىلىپ، زاڭمەن باسقارىلاتىن مەملەكەت، زاڭمەن باسقارىلاتىن ۇكىمەت، زاڭمەن باسقارىلاتىن قوعام نەگىزىنەن قۇرىلادى. مادەنيەتتە، وقۋ - اعارتۋدا، دارىندىلاردا، دەنە تاربيەدە قۇدىرەتتى، سالاماتتى جۇڭگو قۇرىلىپ، حالىقتىڭ ساپاسى مەن قوعامنىڭ وركەنيەت دەڭگەيى تىڭ بەلەسكە كوتەرىلىپ، مەملەكەتتىڭ مادەنيەت جۇمساق كۇشى كورنەكتى نىعايادى. جاسىل ءوندىرىس تۇرمىس ءتاسىلى كەڭىنەن قالىپتاسىپ، كومىر قىشقىل گازىن شىعارۋ مولشەرى بەلگىلەنگەن وركەش مانىنە جەتكەننەن كەيىن ورنىقتىلىق بارىسىندا ازايتىپ، ەكولوگيالىق ورتا تۇبىرىنەن جاقسارىپ، كورىكتى جۇڭگو قۇرىلىسى نىساناسى نەگىزىنەن جۇزەگە اسادى. سىرتقا ەسىك اشۋدىڭ جاڭا جاعدايى قالىپتاسىپ، حالىقارالىق ەكونوميكالىق سەلبەستىك پەن باسەكەگە قاتىناسۋداعى تىڭ باسىمدىلىق كورنەكتى ارتادى. جان باسىنا تۋرا كەلەتىن ىشكى ءوندىرىستىڭ جالپى قۇنى ورتاشا دامىعان ەلدەردىڭ دەڭگەيىنە جەتىپ، ورتاشا كىرىستەگى توپتىڭ سانى كورنەكتى ارتادى، نەگىزگى الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋدىڭ تەڭگەرىلۋى جۇزەگە اسىپ، قالا مەن اۋىلدىڭ وڭىرلىك دامۋ پارقى مەن تۇرعىنداردىڭ تۇرمىس دەڭگەيىندەگى پارىق كورنەكتى ازايادى. بەرەكەلى جۇڭگو قۇرىلىسى اناعۇرلىم جوعارى دەڭگەيگە جەتىپ، مەملەكەت قورعانىسى مەن ارميانى وسىزامانداندىرۋ نەگىزىنەن جۇزەگە اسادى. حالىق اناعۇرلىم تاماشا تۇرمىسقا كەنەلىپ، ادامنىڭ جان - جاقتى دامۋى، جالپى حالىقتىڭ بىرگە بايۋى اناعۇرلىم كورنەكتى ماندىك ىلگەرىلەۋشىلىكتەرگە قول جەتكىزەدى.

  ەكىنشى تاراۋشا ”14 - بەسجىلدىق“ پلان مەزگىلىندەگى ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋدىڭ باستى نىساناسى

  − ەكونوميكالىق دامۋدا تىڭ تابىستارعا قول جەتەدى. دامۋ − ەلىمىزدەگى بارلىق ماسەلەنى شەشۋدىڭ نەگىزى جانە تەتىگى، دامۋدا، ءسوز جوق، جاڭا دامۋ ۇستانىمىنا تاباندى بولىپ، ساپا ونىمدىلىگىن كورنەكتى جوعارىلاتۋ نەگىزىندە ەكونوميكانىڭ باياندى، اقاۋسىز دامۋىن جۇزەگە اسىرىپ، ارتۋ كومەسكى كۇشىن تولىق ساۋلەلەندىرىپ، ىشكى ءوندىرىس جالپى قۇنىنىڭ جىلدىق ورتاشا ارتۋىن ۇيلەسىمدى ارالىقتا ساقتاپ، ءار جىلدىڭ ارتۋ مولشەرىن جاعدايعا قاراي ورتاعا قويىپ، جالپى جۇمىسشى - قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ارتۋىن ىشكى ءوندىرىس جالپى قۇنىنىڭ ارتۋىنان جوعارىلاتىپ، ىشكى بازاردى اناعۇرلىم نىعايتىپ، ەكونوميكالىق قۇرىلىمدى اناعۇرلىم ساپالىلاندىرىپ، جاڭالىق اشۋ قابىلەتىن كورنەكتى جوعارىلاتىپ، جالپى قوعامنىڭ زەرتتەۋ - اشۋ قاراجاتىنىڭ جىلدىق ورتاشا قوسىلىمىن %7تەن اسىرا ارتتىرىپ، قوسىلىم كۇشەمەلىلىگىن ”13 - بەسجىلدىق“ مەزگىلىندەگى ءىس جۇزىندىك قوسىلىمنان ارتتىرۋعا قۇلشىنىپ، شارۋاشىلىق نەگىزىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىپ، شارۋاشىلىق تىزبەگىنىڭ وسىزاماندانۋ دەڭگەيىن كورنەكتى جوعارىلاتىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزىن اناعۇرلىم بەكەمدەپ، قالا مەن اۋىلدىڭ وڭىرلىك دامۋىنىڭ سايكەسىمدىلىگىن كورنەكتى نىعايتىپ، تۇراقتى قونىستانعان حالىقتىڭ قالا - قالاشىقتانۋ مولشەرىن %65كە جەتكىزىپ، وسىزاماندانعان ەكونوميكالىق جۇيە قۇرىلىسىندا كەلەلى ىلگەرىلەۋشىلىكتەرگە قول جەتكىزۋ كەرەك.

  − رەفورما جۇرگىزىپ، ەسىك اشۋدا تىڭ قادام تاستالادى. سوتسياليستىك بازار ەكونوميكاسى ءتۇزىلىسى اناعۇرلىم كەمەلدەنىپ، جوعارى ولشەمدى بازار جۇيەسى نەگىزىنەن ورناپ، بازار سۋبيەكتتەرى اناعۇرلىم ومىرشەڭدىك كۇشكە يە بولىپ، مال - مۇلىك ۇقىعى ءتۇزىمى رەفورماسى مەن ماڭىزدى فاكتورلاردى بازارلاندىرىپ ورنالاستىرۋ رەفورماسىندا كەلەلى ىلگەرىلەۋشىلىككە جەتىپ، ءادىل باسەكە ءتۇزىمى اناعۇرلىم كەمەلدەنىپ، اناعۇرلىم جوعارى دەڭگەيدەگى اشىق ەكونوميكانىڭ جاڭا ءتۇزىلىسى نەگىزىنەن قالىپتاسادى.

  − قوعامنىڭ وركەنيەت دەڭگەيى تىڭنان جوعارىلايدى. سوتسياليستىك وزەكتى قۇن كوزقاراسى جۇرت جۇرەگىنە تەرەڭ ۇيالاپ، حالىقتىڭ يدەيا، ءمورال ساپاسى، عىلىم، مادەنيەت ساپاسى جانە دەنساۋلىق ساپاسى كورنەكتى جوعارىلاپ، الەۋمەتتىك مادەنيەتتىك قىزمەت وتەۋ جۇيەسى مەن مادەنيەت شارۋاشىلىعى جۇيەسى ونان ارى كەمەلدەنىپ، حالىقتىڭ رۋحاني مادەنيەت تۇرمىسى بارعان سايىن بايىپ، جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ ىقپالى ونان ارى جوعارىلاپ، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇيىسۋ قۋاتى بارعان سايىن كۇشەيەدى.

  − ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسىندا تىڭ ىلگەرىلەۋشىلىكتەر بولادى. جەر كەڭىستىك بايلىعىن اشۋ جانە قورعاۋ جۇيەسى ساپالىلانىپ، ءوندىرىس، تۇرمىس تاسىلىندە جاسىل بەت بۇرىس جاساۋ كورنەكتى تابىسقا جەتىپ، ەنەرگيا بايلىعىن ورنالاستىرۋ اناعۇرلىم ۇيلەسىمدى بولىپ، پايدالانۋ ونىمدىلىگى زور دارەجەدە جوعارىلايدى، ىشكى ءوندىرىستىڭ جالپى قۇنىنداعى ەنەرگيانىڭ بىرلىكتىك سارىپ بولۋى مەن كومىر قىشقىل گازىنىڭ ىعىستىرىلۋى جەكە - جەكە %13.5 جانە %18 تومەندەتىلەدى، نەگىزگى لاس زاتتاردى شىعارۋ جالپى مولشەرى ۇزدىكسىز ازايىپ، ورمانمەن كومكەرىلۋ مولشەرى %24.1كە جەتەدى، ەكولوگيالىق ورتا ۇزدىكسىز جاقسارىپ، ەكولوگيالىق حاۋىپسىزدىك قالتقىسى اناعۇرلىم بەكەمدەلىپ، قالا مەن اۋىلدىڭ قونىس ورتاسى جاقسارادى.

  − حالىقتىڭ ىرىسى جاڭا دەڭگەيگە جەتەدى. اناعۇرلىم تولىق، اناعۇرلىم جوعارى ساپالى جۇمىستانۋدى جۇزەگە اسىرىپ، قالا - قالاشىقتارداعى انىقتالعان جۇمىسسىزدىق مولشەرى %5.5 ىشىندە تىزگىندەلەدى، تۇرعىنداردىڭ مەڭگەرۋىندەگى جان باسىندىق كىرىسىنىڭ ارتۋى مەن ىشكى ءوندىرىستىڭ جالپى قۇنىنىڭ ارتۋى نەگىزىنەن تەڭ بولىپ، ءبولىس قۇرىلىمى كورنەكتى جاقسارىپ، نەگىزگى الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋدىڭ تەڭگەرىلۋ دەڭگەيى كورنەكتى جوعارىلايدى، جالپى حالىقتىڭ ءبىلىم الۋ دەڭگەيى ۇزدىكسىز جوعارىلاپ، ەڭبەك جاسىنداعىلاردىڭ ورتاشا ءبىلىم الۋ جىل شەگى 11.3 جىلعا جوعارىلايدى، كوپ ساتىلى قوعامدىق قامتاماسىزداندىرۋ جۇيەسى ونان ارى اقاۋسىزدانىپ، نەگىزگى زەينەتكەرلىكتى قامسىزداندىرۋعا قاتىناسۋ مولشەرى %95كە جوعارىلايدى، دەنساۋلىق ساقتاۋ، سالاماتتىق جۇيەسى اناعۇرلىم كەمەلدەنەدى، ادامداردىڭ ورتاشا مەجەلى عۇمىرى ءبىر جاس ارتادى، كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋدىڭ تابىستارى بەكەمدەلىپ جانە كەڭەيىپ، اۋىل - قىستاقتى گۇلدەندىرۋ ستراتەگياسى جاپپاي ىلگەرىلەپ، جالپى حالىق بىرگە بايۋدا نىق قادام تاستالادى.

  − مەملەكەتتى باسقارۋ ونىمدىلىگى تىڭنان جوعارىلايدى. سوتسياليستىك دەموكراتيالى زاڭمەن باسقارۋ ونان ارى اقاۋسىزدانىپ، قوعامدىق ادىلدىك پەن ادىلەتتىلىك ونان ارى كورنەكتىلەنەدى، مەملەكەتتىڭ اكىمشىلىك جۇيەسىءتىپتى دە كەمەلدەنىپ، ۇكىمەتتىڭ رولىءتىپتى دە جاقسى ساۋلەلەنىپ، اكىمشىلىك ونىمدىلىك پەن الەۋمەتتىك سەنىمدىلىك كورنەكتى جوعارىلايدى، قوعامدى باسقارۋ، اسىرەسە، نەگىزگى ساتىنى باسقارۋ دەڭگەيى كورنەكتى جوعارىلايدى، اۋىر حاۋىپ - قاتەردەن ساقتانۋ جانە ونى جويۋءتۇزىلىس - مەحانيزمى ۇزدىكسىز كەمەلدەنىپ، توسىننان تۋىلعان الەۋمەتتىك وقيعالاردى شۇعىلءبىر جاقتى ەتۋ قابىلەتى كورنەكتى كۇشەيىپ، تابيعي اپاتتاردان قورعانۋ دەڭگەيى كورنەكتى جوعارىلاپ، دامۋ حاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ اناعۇرلىم پارمەندى بولىپ، مەملەكەت قورعانىسى مەن ارميانى وسىزامانداندىرۋدا ماڭىزدى قادام تاستالادى.

  ەسكەرتۋ: ① 〕〔 ىشىندەگى بەس جىلدا جيناقتالعان سان. ② *بەلگىسى بارلارى 2019 - جىلعى ساندى مالىمەت. ③ ەنەرگيانىڭ جالپىلىقءوندىرىس قۋاتى دەپ كومىر، مۇناي، تابيعي گاز، بەي تۇنبا ەنەرگيا ءوندىرىس قۋاتىنىڭ جيىنتىعى ايتىلىپ وتىر. ④ 2020 - جىلى ايماق دارەجەلى جانە ودان جوعارى دارەجەلى قالالاردىڭ اۋا ساپاسىنىڭ جاقسى بولعان كۇن سانى سالىستىرماسى مەن جەر بەتى سۋىنىڭ Ⅲتۇردەگى سۋ ولشەمىنە جەتۋ نەمەسە ودان جاقسى بولۋ سالىستىرماسىنىڭ كورسەتكىشى جاڭا تيپتى ايدارشا ۆيرۋس وكپە قابىنۋ ىندەتىنە ۇشىراۋ سياقتى فاكتورلاردىڭ ىقپالىنان، قالىپتى جىلدارداعىدان كورنەكتى جاقسى بولدى. ⑤ 2020 - جىلى جالپى جۇمىسشى - قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ %2.5 ارتۋى مەجە سان ەسەپتەلەدى.

  ەكىنشىءبولىم جاڭالىق اشۋ ارقىلى دامۋعا دەم بەرۋگە تاباندى بولىپ، دامۋدىڭ تىڭ باسىمدىلىعىن جاپپاي سومداۋ

  جاڭالىق اشۋدىڭ ەلىمىزدىڭ وسىزامانداندىرۋ قۇرىلىسىنىڭ جالپى جاعدايىنداعى ۇيتقىلىق ورنىنا تاباندى بولۋ، عىلىم - تەحنيكانى ءوز كۇشىنە سۇيەنىپ كۇشەيتۋدى مەملەكەت دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق تىرەگى ەتىپ، دۇنيە ءجۇزى عىلىم - تەحنيكاسىنىڭ الدىڭعى لەگىنە، ەكونوميكانىڭ نەگىزگى شايقاس مايدانىنا، مەملەكەتتىڭ كەلەلى قاجەتىنە، حالىقتىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا باعىتتاپ، عىلىم - تەحنيكامەن، وقۋ - اعارتۋمەن مەملەكەتتى گۇلدەندىرۋ ستراتەگياسىن، دارىندىلار ارقىلى مەملەكەتتى قۇدىرەتتەندىرۋ ستراتەگياسىن، جاڭالىق اشۋ ارقىلى دامۋعا دەم بەرۋ ستراتەگياسىن ىشكەرىلەي اتقارىپ، مەملەكەتتىڭ جاڭالىق اشۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرىپ، عىلىم - تەحنيكادا قۇدىرەتتى ەل قۇرۋدى جەدەلدەتۋ.

  ءتورتىنشى تاراۋ مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق عىلىم - تەحنيكا قۋاتىن نىعايتۋ

  عىلىم - تەحنيكادا قۇدىرەتتى ەل بولۋ ارەكەت باعدارلاماسىن جاساپ، سوتسياليستىك بازار شارۋاشىلىعى شارت - جاعدايىنداعى جاڭاشا جالپى مەملەكەتتىك ءتۇزىلىستى اقاۋسىزداندىرىپ، شەشۋشى وزەكتى تەحنيكالاردا قامال الۋ شايقاسىن ويداعىداي جۇرگىزىپ، جاڭالىق اشۋ تىزبەگىنىڭ تۇتاس تۇلعالىق ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا عىلىم - تەحنيكا بايلىعىن ورنالاستىرۋدى بىرىكتىرۋ جانە ساپالىلاندىرۋ

  مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق قاجەتىن باعدار ەتىپ، جاڭالىق اشۋ جۇيەسىن ساپالىلاندىرۋدى، بىرىكتىرۋدى ىلگەرىلەتىپ، مەملەكەتتىك تاجىريبەحانانى جەتەكشى ەتكەن ستراتەگيالىق عىلىم - تەحنيكا قۋاتىن جەدەل قالىپتاستىرۋ. كۆانتتىق ينفورماتسيا، فوتون جانە ميكرو نانو ەلەكترون، توراپتىق حابارلاسۋ، جاساندى زەردە، بيولوگيالىق ءدارى - دارمەك، وسى زامانعى ەنەرگيا جۇيەسى سياقتى كەلەلى جاڭالىق اشۋ سالالارىنا نازاردى شوعىرلاندىرىپ، ءبىر توپ مەملەكەتتىك تاجىريبەحانا قۇرۋ، مەملەكەتتىك ءتۇيىندى تاجىريبەحانالاردى قايتا قۇرىپ، قۇرىلىمى ۇيلەسىمدى، اينالىمى جوعارى ءونىمدى تاجىريبەحانا جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ. مەملەكەتتىك ينجەنەريا زەرتتەۋ ورتالىعى، مەملەكەتتىك تەحنيكالىق جاڭالىق اشۋ ورتالىعى سياقتى جاڭالىق اشۋ بازالارىن ساپالىلاندىرۋ جانە دارەجەسىن جوعارىلاتۋ. عىلمي زەرتتەۋ اكادەميالارىنىڭ، جوعارى دارەجەلى مەكتەپتەر مەن كاسىپورىنداردىڭ عىلمي زەرتتەۋ كۇشتەرىن ساپالى ورنالاستىرۋدى جانە بايلىقتان تەڭ يگىلىكتەنۋدى ىلگەرىلەتۋ. جاڭاشا زەرتتەۋ تيبىندەگى داشۋە، جاڭاشا زەرتتەۋ قۇرىلىمى سياقتى جاڭاشا جاڭالىق اشۋ سۋبيەكتىلەرىن دامىتۋعا قولداۋ كورسەتىپ، قوسىلىم سۋبيەكتىلەرىنىڭ كوپ نەگىزدەنۋىن، باسقارۋءتۇزىمىنىڭ وسىزاماندانۋىن، اينالىم مەحانيزمىنىڭ بازارلانۋىن، ادام ىستەتۋ مەحانيزمىنىڭ يكەمدى بولۋىن ىلگەرىلەتۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا ءتول جاسامپازدىق سيپاتتى، جەتەكشىلىك سيپاتتى عىلىم - تەحنيكادا قامال الۋدى كۇشەيتۋ

  مەملەكەتتىڭ حاۋىپسىزدىگى مەن دامۋدىڭ جالپى جاعدايىنا ساياتىن نەگىزدىك، وزەكتى سالالاردا ستراتەگيالىق عىلمي جوسپار مەن عىلمي ينجەنەريالاردى بەلگىلەۋ جانە اتقارۋ. جاساندى زەردە، كۆانتتىق ينفورماتسيا، ينتەگرالدى تىزبەك، ءومىر سالاماتتىعى، مي عىلىمى، بيولوگيالىق تۇقىم جەتىلدىرۋ، كەڭىستىك عىلىم - تەحنيكاسى، تەرەڭ جەر قاباتى، تەرەڭ تەڭىز سياقتى الدىڭعى لەكتىك سالالاردى كوزدەي وتىرىپ، مەملەكەتتىڭ بولجامپازدىق، ستراتەگيالىق سيپاتتى كەلەلى عىلىم - تەحنيكا نىساندارىنان ءبىر توبىن اتقارۋ. مەملەكەتتىڭ شۇعىل قاجەتى مەن ۇزاق بولاشاقتىق قاجەتىن شىعار ءتۇيىن ەتىپ، باسىمدىلىققا يە بايلىقتى شوعىرلاندىرىپ، جاڭادان، توسىن پايدا بولعان جۇقپالى اۋرۋلار مەن بيولوگيالىق حاۋىپسىزدىك حاۋىپ - قاتەرىنەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋ، ەمدەۋ، ءدارى - دارمەك جانە ەمدەۋ جابدىقتارى، شەشۋشى تۇلعالىق بولشەكتەر مەن ۇساق بولشەكتەر جانە نەگىزدىك ماتەريالدار، مۇناي، تابيعي گاز بارلاۋ، اشۋ سياقتى سالالارداعى شەشۋشى وزەكتى تەحنيكالاردا قامال الۋ.


  ءۇشىنشى تاراۋشا نەگىزدىك زەرتتەۋدى تاباندىلىقپەن كۇشەيتۋ

  قولدانىلمالى زەرتتەۋ ارقىلى جەتەكشىلىك ەتۋدى كۇشەيتىپ، ەركىن ىزدەنىس جاساۋعا دەم بەرىپ، نەگىزدىك زەرتتەۋدىڭ 10 جىلدىق ارەكەت جوباسىن جاساپ جانە اتقارىپ، ءبىر توپ نەگىزدىك پاندەردى زەرتتەۋ ورتالىقتارىن ءتۇيىندى تۇردە ورنالاستىرۋ. نەگىزدىك زەرتتەۋگە قازىنالىق قوسىلىم تەبىنىن ارتتىرىپ، شىعىس قۇرىلىمىن ساپالىلاندىرۋ، كاسىپورىنداردىڭ نەگىزدىك زەرتتەۋگە قارجى قوسۋىنا باجى جاعىنان جەڭىلدىك بەرۋدى جولعا قويىپ، قوعامدى جىلۋ اتاۋ جانە قور قۇرۋ سياقتى تاسىلدەر ارقىلى كوپ ارنامەن قارجى قوسۋعا شابىتتاندىرىپ، ءۇرتىس، ورنىقتى قوسىلىم مەحانيزمىن قالىپتاستىرىپ، نەگىزدىك زەرتتەۋ قاراجاتى قوسىلىمىنىڭ زەرتتەۋ - اشۋ قاراجاتى قوسىلىمىنداعى ۇستايتىن سالىستىرماسىن %8تەن اسىرۋ. عىلمي زاڭدىلىققا ۇيلەسەتىن باعالاۋ جۇيەسى مەن شابىتتاندىرۋ مەحانيزمىن ورناتىپ جانە كەمەلدەندىرىپ، نەگىزدىك زەرتتەۋ ىزدەنىسىنە ۇزاق دۇركىندىك باعالاۋ جۇرگىزىپ، نەگىزدىك زەرتتەۋگە ءتيىمدى تاماشا عىلمي زەرتتەۋ ەكولوگياسىن قالىپتاستىرۋ.

  ءتورتىنشى تاراۋشا كەلەلى عىلىم - تەحنيكالىق جاڭالىق اشۋ تەكشەلەرىن قۇرۋ

  بەيجيڭ، شاڭحاي، گۋاڭدۇڭ، شياڭگاڭ، اۋمىن ۇلكەن شىعاناق رايونىنىڭ حالىقارالىق عىلىم - تەحنيكادا جاڭالىق اشۋ ورتالىعىن قۇرۋىن قولداپ، بەيجيڭ حۋايرۋ، شاڭحاي جاڭجياڭ، داۋان رايونى، انحۇي حىفەي ۋنيۆەرسال مەملەكەتتىك عىلىم ورتالىعىن قۇرىپ، شارت - جاعدايى بار جەرلەردىڭ وڭىرلىك عىلىم - تەحنيكالىق جاڭالىق اشۋ ورتالىقتارىن قۇرۋىنا قولداۋ كورسەتۋ. مەملەكەتتىڭ دەربەس جاڭالىق اشۋدان ۇلگى كورسەتۋ رايونى، جوعارى، جاڭا تەحنيكالى شارۋاشىلىقتاردى گۇلدەندىرۋ رايونى، ەكونوميكالىق، تەحنيكالىق جاقتان گۇلدەندىرۋ رايونى قاتارلىلاردىڭ جاڭالىق اشۋ فۋنكتسياسىن كۇشەيتۋ. مەملەكەتتىڭ كەلەلى عىلىم - تەحنيكالىق نەگىزدىك قۇرىلعىلارىن لايىقتى دارەجەدە الدىن الا ورنالاستىرىپ، تەڭ يگىلىكتەنۋ دەڭگەيى مەن پايدالانۋ ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ. جاراتىلىستىق عىلىم - تەحنيكا بايلىعى قامباسىن، مەملەكەتتىك دالالىق عىلىم - تەحنيكا باقىلاۋ - زەرتتەۋ پۋنكتىن (تورابىن) جانە عىلمي ءىرى ساندى مالىمەت ورتالىعىن شوعىرلاندىرىپ قۇرۋ. وزىق عىلمي زەرتتەۋ اسپاپتارى مەن جابدىقتارىن زەرتتەپ جاساۋدى كۇشەيتۋ. مەملەكەتتىڭ عىلمي زەرتتەۋ ديسسەرتاتسيا جانە عىلىم - تەحنيكا ينفورماتسياسىنىڭ جوعارى دەڭگەيلى اۋىس - ءتۇيىس تەكشەسىن قۇرۋ.

  بەسىنشى تاراۋ كاسىپورىنداردىڭ تەحنيكالىق جاڭالىق اشۋ قابىلەتىن جوعارىلاتۋ

  تەحنيكادا جاڭالىق اشۋ بازارىن جەتەكتەۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرىپ، كاسىپورىنداردىڭ جاڭالىق اشۋداعى نەگىزگى تۇلعالىق ورنىن كۇشەيتىپ، ءتۇرلى جاڭالىق اشۋ فاكتورلارىنىڭ كاسىپورىندارعا شوعىرلانۋىن جەبەپ، كاسىپورىندى نەگىزگى تۇلعا، بازاردى جەتەكشى ەتكەن، ءوندىرۋ، ۇيرەنۋ، زەرتتەۋ، قولدانۋ ىشكەرىلەي توعىسقان تەحنيكادا جاڭالىق اشۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا كاسىپورىنداردى زەرتتەۋ - اشۋعا قوسىلىمدى ارتتىرۋعا شابىتتاندىرۋ

  زەرتتەۋ - اشۋ قاراجاتىن ۇستەمەلەپ ەسەپتەپ باجىدان بۇرىن تارتىپ قالۋ، جوعارى، جاڭا تەحنيكالى كاسىپورىندارعا باجىدان جەڭىلدىك بەرۋ سياقتى جالپىعا ءتيىمدى ساياساتتاردى اناعۇرلىم زور تەبىنمەن اتقارۋ. تۇڭعىش توپتاعى ماڭىزدى تەحنيكالىق جابدىقتاردى قامسىزداندىرۋ تولىقتاما تولەمى مەن شابىتتاندىرۋ ساياساتىن كەڭەيتىپ جانە كەمەلدەندىرىپ، كەلەلى ينجەنەريالاردىڭ جەتەكتەۋ، ۇلگى كورسەتۋ رولىن ساۋلەلەندىرىپ، ۇكىمەتتىك ساتىپ الۋ ساياساتى ارقىلى جاڭا ونىمدەرمەن قىزمەت وتەۋگە قولداۋ بەرۋ. ولشەم، ساپا جانە باسەكە ءتۇزىمىن كەمەلدەندىرۋ سياقتى شارالار ارقىلى كاسىپورىنداردىڭ جاڭالىق اشۋ قۋاتىن نىعايتۋ. مەملەكەت مەنشىگىندەگى كاسىپورىنداردى زەرتتەپ اشۋعا شابىتتاندىراتىن باعالاۋ ءتۇزىمىن اقاۋسىزداندىرىپ، دەربەس ەسەپ جۇرگىزەتىن، قۇنىن ارتتىرۋ، قۇنىن ساقتاۋ ساراپتاۋىنان امان قالاتىن، قاتەلىگىنە كەڭشىلىكپەن قاراپ، قاتەلىگىن تۇزەتەتىن زەرتتەۋ - اشۋ زاپاس قورى ءتۇزىمىن ورناتىپ، ورتالىقتاعى مەملەكەت مەنشىگىندەگى ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ زەرتتەۋ - اشۋ شىعىسىنىڭ جىلدىق ارتۋ مولشەرىنىڭ بۇكىل ەلدىڭ ورتاشا دەڭگەيىنەن كورنەكتى اسۋىنا شىنايى كەپىلدىك ەتۋ. عىلىم - تەحنيكالىق ورتاشا، شاعىن كاسىپورىنداردىڭ جاڭالىق اشۋىنا دەم بەرەتىن باجى جەڭىلدىك ساياساتىن كەمەلدەندىرۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا شارۋاشىلىقتىڭ ورتاق سيپات الاتىن نەگىزدىك تەحنيكاسىن زەرتتەپ اشۋعا قولداۋ كورسەتۋ

  ءبىر توپ ورتاق سيپات الاتىن شەشۋشى تەحنيكالىق تەكشەلەردى كۇشتى شوعىرلاندىرا وتىرىپ بىرىكتىرۋ جانە دارەجەسىن جوعارىلاتۋ، كاسىپتىك باستاماشى كاسىپورىنداردىڭ جوعارى مەكتەپتەرمەن، عىلمي زەرتتەۋ اكادەميالارىمەن جانە كاسىپ سالاسىنىڭ جوعارى، تومەن كاسىپورىندارمەن بىرگە مەملەكەتتىك شارۋاشىلىقتا جاڭالىق اشۋ ورتالىعىن قۇرىپ، مەملەكەتتىك كەلەلى عىلىم - تەحنيكا نىساندارىن ۇستىنە الۋىنا قولداۋ كورسەتۋ. شارت - جاعدايى كەلەتىن كاسىپورىنداردىڭ قۇرىلىمىن جاڭالاعان عىلمي زەرتتەۋ اكادەميالارىمەن بىرلەسىپ، كاسىپتىك زەرتتەۋ ورىندارىن قۇرىپ، الەۋمەتتىك يگىلىكتىك، ورتاق سيپات الاتىن تەحنيكالىق قىزمەت وتەۋىنە قولداۋ كورسەتۋ. جاڭاشا، ورتاق سيپات الاتىن تەحنيكالىق تەكشەلەردى قۇرىپ، كاسىپ، سالا اتتاعان شەشۋشى، ورتاق سيپات الاتىن تەحنيكالىق ماسەلەلەردى شەشۋ. ءىرى كاسىپورىنداردىڭ جەتەكشىلىك، تىرەكتىك رولىن ساۋلەلەندىرىپ، جاڭاشىل ورتاشا، شاعىن، ۇساق كاسىپورىنداردىڭ جاڭالىق اشۋدىڭ ماڭىزدى قاينار كوزىنە اينالۋىنا قولداۋ كورسەتىپ، شارۋاشىلىق تىزبەگىنىڭ جوعارى، ورتا، تومەنگى اعارىنىڭ، ءىرى، ورتاشا، شاعىن كاسىپورىنداردىڭ توعىسپالى جاڭالىق اشۋىن ىلگەرىلەتۋ. شارت - جاعدايى كەلەتىن جەرلەردىڭ شارۋاشىلىق شوعىرىنا سۇيەنىپ، ارالاس مەنشىكتەگى شارۋاشىلىق تەحنيكاسىن زەرتتەۋ ورىندارىن قۇرىپ، قىزمەت وتەۋ وڭىرلەرىندەگى ورتاق سيپات الاتىن شەشۋشى تەحنيكالاردى زەرتتەپ اشۋىنا دەم بەرۋ.

  ءۇشىنشى تاراۋشا كاسىپورىنداردىڭ جاڭالىق اشۋىنا قىزمەت وتەۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرۋ

  مەملەكەتتىڭ عىلمي زەرتتەۋ تەكشەلەرىن، عىلىم - تەحنيكالىق باياندامالارىن، عىلمي زەرتتەۋ ساندى مالىمەتتەرىن كاسىپورىندارعا ونان ارى اشىق ۇستاۋدى ىلگەرىلەتىپ، عىلىم - تەحنيكا جەتىستىكتەرىن وندىرگىش كۇشكە اينالدىرۋ مەحانيزمىندە جاڭالىق اشىپ، شارتقا ۇيلەسەتىن، قازىنا قارجىسىنىڭ قولداۋىنان قالىپتاسقان عىلىم - تەحنيكا جەتىستىكتەرىن ورتاشا، شاعىن كاسىپورىنداردىڭ پايدالانۋىنا رۇقسات ەتۋگە دەم بەرۋ. جاڭالىق اشۋ، شارۋاشىلىق قۇرۋ قۇرىلىمدارى رەفورماسىن ىلگەرىلەتىپ، ارنايىلانعان، بازارلانعان تەحنيكا اۋىستىرۋ قۇرىلىمى مەن تەحنيكالىق ديرەكتورلار قوسىنىن قۇرۋ. فينانستىق قولداۋ جاعىندا جاڭالىق اشۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرىپ، فينانس قۇرىلىمدارىنىڭ ءبىلىم مەنشىك ۇقىعىن كىرەۋگە قويۋ ارقىلى قارجى قۇراۋىنا، عىلىم - تەحنيكالىق قامسىزداندىرۋ سياقتى عىلىم - تەحنيكالىق فينانس ونىمدەرىن دامىتۋىنا دەم بەرىپ، عىلىم - تەحنيكا جەتىستىكتەرىن وندىرگىش كۇشكە اينالدىرۋ قارىز حاۋىپ - قاتەرىنە تولىقتاما تولەم بەرۋدى تۇيىندە سىناق ەتۋدى ورىستەتۋ. عىلىم - تەحنيكالىق كاسىپورىنداردىڭ ەل ىشىندە بازارعا شىعىپ قارجى قۇراۋ ارناسىن ىركىلىسسىزدەندىرىپ، عىلىم - تەحنيكالىق جاڭالىق اشۋ سەكتورىنىڭ ”قاتتى عىلىم - تەحنيكا“ ەرەكشەلىگىن كۇشەيتىپ، شارۋاشىلىق قۇرۋ سەكتورىنىڭ ءوسۋ تيبىندەگى جاڭالىق اشقان، شارۋاشىلىق قۇرعان كاسىپورىندارعا قىزمەت وتەۋ قابىلەتىن جوعارىلاتىپ، مەدەتتىك قارجى قوسۋدى، جاڭالىق اشۋعا قارجى قوسۋدى دامىتۋعا دەم بەرىپ، جاڭالىق اشۋدى قارجىلاندىرۋعا جەتەكتەۋ قورى مەن جەكەلىك جينالعان جارنا ۇقىعى قورىنىڭ رولىن اناعۇرلىم ويداعىداي ساۋلەلەندىرۋ.

  التىنشى تاراۋ دارىندىلاردىڭ جاڭالىق اشۋ ومىرشەڭدىگىن تاسقىنداتۋ

  ەڭبەككە، بىلىمگە، دارىندىلارعا، جاسامپازدىققا قۇرمەت ەتۋ باعىتىن دايەكتىلەندىرىپ، دارىندىلاردى دامىتۋ ءتۇزىلىس - مەحانيزمى رەفورماسىن تەرەڭدەتىپ، دارىندىلاردى جان - جاقتى تاربيەلەپ، قابىلداپ، ويداعىداي ىستەتىپ، دارىندىلاردىڭ ءبىرىنشى بايلىقتىق رولىن تولىق ساۋلەلەندىرۋ.

      ءبىرىنشى تاراۋشا جوعارى دەڭگەيلى دارىندىلار قوسىنىن جەتىلدىرۋ جانە دايىنداۋ

  دارىندىلاردىڭ جەتىلۋ زاڭدىلىعى مەن عىلىمي زەرتتەۋ قيمىلىنىڭ زاڭدىلىعىنا بويسۇنىپ، ءتىپتى دە كوپ حالىقارالىق بىرەگەي ستراتەگيالىق عىلىم - تەحنيكا دارىندىلارىن، عىلىم - تەحنيكا كوشباسشى دارىندىلارىن جانە جاڭالىق اشۋ قوسىنىن جەتىلدىرىپ جانە دايىنداپ، حالىقارالىق باسەكەلىك قۋاتقا يە جاس عىلىم - تەحنيكالىق دارىندىلار زاپاس قوسىنىن جەتىلدىرىپ، كەلەلى عىلىم - تەحنيكالىق مىندەتتەر مەن كەلەلى جاڭالىق اشۋ بازالارىنا سۇيەنىپ، دارىندىلاردى جەتىلدىرۋگە جانە بايقاۋعا ءمان بەرىپ، اعا دوكتورلار جاڭالىق اشاتىن قىزمەت ورىندارىن قۇرۋعا قولداۋ كورسەتۋ. جاڭالىقشىل، قولدانىلمالى، ونەرلى دارىندىلاردى جەتىلدىرۋدى كۇشەيتىپ، ءبىلىمدى جاڭالاۋ ينجەنەرياسىن، ونەردى جوعارىلاتۋ ارەكەتىن اتقارىپ، جوعارى دەڭگەيلى ينجەنەرلەر مەن جوعارى تەحنيكالى دارىندىلار قوسىنىن زورايتۋ. نەگىزدىك پاندەردىڭ ۇزدىك وقۋشىلارىن تاربيەلەۋدى كۇشەيتىپ، ماتەماتيكا، فيزيكا، حيميا، بيولوگيا قاتارلى نەگىزدىك پاندەر بازاسىن جانە الدىڭعى لەكتىك عىلىم ورتالىعىن قۇرۋ. ءتىپتى دە اشىق دارىندىلار ساياساتىن اتقارىپ، ەل ءىشى - سىرتىنداعى تاڭداۋلى دارىندىلاردى شوعىرلاندىرعان عىلمي زەرتتەۋ، جاڭالىق اشۋ دەڭگەيىن قالىپتاستىرۋ. شەتەل قاراستىلىعىنداعى جوعارى دارەجەلى دارىندىلار مەن كاسىپتىك دارىندىلاردىڭ جۇڭگوعا كەلىپ قىزمەت ىستەۋ، عىلمي زەرتتەۋ جۇرگىزۋ، اۋىس - ءتۇيىس جاساۋىنا قاتىستى ايالداۋ، قونىستانۋ ساياساتىن، شەتەلدىكتەردىڭ جۇڭگودا ماڭگىلىك قونىستانۋ ءتۇزىمىن كەمەلدەندىرىپ، تەحنيكالىق جاقتا قونىس اۋدارۋ ءتۇزىمىن ورناتۋ جونىندە ىزدەنىس جاساۋ. ەڭبەكاقى، يگىلىك، پەرزەنت تاربيەلەۋ، قوعامدىق قامتاماسىزداندىرۋ، باجى جەڭىلدىگى قاتارلى تۇزىمدەردى كەمەلدەندىرىپ، شەتەلدەگى عالىمداردىڭ جۇڭگودا قىزمەت ىستەۋى جونىنەن حالىقارالىق باسەكەلىك قۋاتىنا جانە باۋراۋ قۋاتىنا يە ورتا ازىرلەۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا دارىندىلاردى رولىن اناعۇرلىم ويداعىداي ساۋلەلەندىرۋگە شابىتتاندىرۋ

  دارىندىلاردى باعالاۋ جانە شابىتتاندىرۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرىپ، جاڭالىق اشۋ قابىلەتىن، ساپاسىن، ونىمدىلىگىن، ۇلەسىن جەتەكشى ەتكەن عىلىم - تەحنيكا دارىندىلارىن باعالاۋ جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرىپ، ءبىلىم، تەحنيكا سياقتى جاڭالىق اشۋ فاكتورلارىنىڭ قۇنىن تولىق ايگىلەيتىن پايدا ءبولىسى مەحانيزمىن ورناتۋ. كوشباسشى دارىندىلار مەن ۇزدىك دارىندىلاردى ويداعىداي تاڭداپ، ويداعىداي ىستەتىپ، ولارعا اناعۇرلىم زور تەحنيكالىق لۋشيان بەلگىلەۋ ۇقىعى مەن قاراجات ىستەتۋ ۇقىعىن بەرۋ. عىلمي زەرتتەۋ قىزمەتكەرلەرىنە جان - جاقتى ەرىك بەرىپ، عىلمي زەرتتەۋدى باسقارۋدىڭ ”جاسىل ارناسىن“ كەڭەيتۋ. ءبىلىم قۇنىن ارتتىرۋدى جەتەكشى ەتكەن ءبولىس ساياساتىن اتقارىپ، عىلمي زەرتتەۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ مىندەتتىك تاپقىرلىق جەتىستىكتەرىنىڭ ۇقىق - مۇددەسىنەن تەڭ يگىلىكتەنۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرىپ، عىلمي زەرتتەۋ قىزمەتكەرلەرىنە مىندەتتىك عىلىم - تەحنيكا جەتىستىكتەرىنىڭ مەنشىك ۇقىعىن نەمەسە ۇزاق ۋاقىت پايدالانۋ ۇقىعىن بەرۋ جونىندە ىزدەنىس جاساپ، عىلىم - تەحنيكا قىزمەتكەرلەرىنىڭ پايدادان تەڭ يگىلىكتەنۋ سالىستىرماسىن جوعارىلاتۋ. اكادەميك ءتۇزىمى رەفورماسىن تەرەڭدەتۋ.

  ءۇشىنشى تاراۋشا جاڭالىق اشۋ، شارۋاشىلىق قۇرۋ، جاسامپازدىق ەكولوگياسىن ساپالىلاندىرۋ

  جاڭا ءداۋىر عالىمدارىنىڭ رۋحىن بارىنشا ساۋلەلەندىرىپ، عىلمي زەرتتەۋدەگى سەنىمدىلىك قۇرىلىسىن كۇشەيتىپ، عىلىم - تەحنيكالىق ەتيكا جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرۋ. كاسىپكەرلەردىڭ مال - مۇلىك ۇقىعى مەن جاڭالىق اشۋدان يگىلىكتەنۋىن زاڭ بويىنشا قورعاپ، كاسىپكەرلەردىڭ جاڭالىق اشۋ بەتالىسىن يگەرۋ، دارىندىلاردى ۇيىستىرۋ، قارجى توپتاۋ سياقتى جاقتارداعى ماڭىزدى رولىن ساۋلەلەندىرۋ. جاڭالىق اشۋ، شارۋاشىلىق قۇرۋ، جاسامپازدىقتىڭ ىشكەرىلەي دامۋىن ىلگەرىلەتىپ، جاڭالىق اشۋ، شارۋاشىلىق قۇرۋدان ۇلگى كورسەتۋ بازاسى قۇرىلىسىنىڭ ورنالاسۋىن ساپالىلاندىرۋ. كاسىبىن قاستەرلەيتىن، كەمەلدى، مۇقيات، ساتسىزدىككە كەڭشىلىك ەتەتىن جاڭالىق اشۋ، شارۋاشىلىق قۇرۋ مادەنيەتىن دارىپتەپ، قاتەلەسىپ كورۋ، قاتەلىككە كەڭشىلىكپەن قاراۋ، قاتەلىكتى تۇزەتۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرۋ. عىلمي رۋح پەن شەبەرلىك رۋحتى ساۋلەلەندىرىپ، عىلىمدى جالپىلاستىرۋ قيمىلىن كەڭىنەن ورىستەتىپ، جاستار مەن ورەندەردىڭ عىلمي اۋەسىنە جەتەكشىلىك ەتۋ مەن باۋلۋدى كۇشەيتىپ، عىلىمدى سۇيەتىن، جاڭالىق اشۋدى قاستەرلەيتىن قوعامدىق اۋقىم قالىپتاستىرىپ، جالپى حالىقتىڭ عىلمي ساپاسىن جوعارىلاتۋ.

  جەتىنشى تاراۋ عىلىم - تەحنيكادا جاڭالىق اشۋ ءتۇزىلىس - مەحانيزمىن كەمەلدەندىرۋ

  عىلىم - تەحنيكا ءتۇزىلىسى رەفورماسىن ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتىپ، مەملەكەتتىڭ عىلىم - تەحنيكا باسقارۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرىپ، مەملەكەتتىڭ عىلىم - تەحنيكا جوسپارى جۇيەسى مەن اينالىم مەحانيزمىن ساپالىلاندىرىپ، ءتۇيىندى سالالارداعى نىسانداردى، بازالاردى، دارىندىلاردى، قارجىنى ءبىرتۇلعالاندىرىپ ورنالاستىرۋدى ىلگەرىلەتۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا عىلىم - تەحنيكا باسقارۋ ءتۇزىلىسى رەفورماسىن تەرەڭدەتۋ

  عىلىم - تەحنيكا باسقارۋ فۋنكتسياسىندا بۇرىلىس جاساۋدى جەدەلدەتىپ، پلانداۋ ساياساتى ارقىلى جەتەكتەۋدى جانە جاڭالىق اشۋ ورتاسىن قالىپتاستىرۋدى كۇشەيتىپ، اقشا، زات ءبولىپ نىسان بەلگىلەۋ سياقتى تىكەلەي كيلىگۋدى ازايتۋ. عىلمي زەرتتەۋدى قازىنالىق قارجىلاندىرۋ ءتۇزىلىسىن رەتتەپ، ستراتەگيالىق، شەشۋشى سالالاردى ءتۇيىندى تۇردە قارجىلاندىرىپ، قارجىنىڭ تاراۋلارعا ءبولىنۋ، شاعىن ءارى بىتىراۋ جاعدايىن وزگەرتۋ. كەلەلى عىلىم - تەحنيكا نىساندارىن بەلگىلەۋ مەن ۇيىمدىق باسقارۋ ءتاسىلىن رەفورمالاپ، عىلمي زەرتتەۋ ورىندارى مەن عىلمي زەرتتەۋ قىزمەتكەرلەرىنە ءوزىن - ءوزى باسقارۋ ۇقىعىن اناعۇرلىم كوبىرەك بەرىپ، تەحنيكالىق باس جوبالاۋشى جاۋاپتى بولۋ ءتۇزىمىن جولعا قويىپ، ”قابىلەتتىلەر باستاماشى بولىپ ىستەۋ“، ”ات بايگەسى“ قاتارلى تۇزىمدەردى اتقارىپ، سيلىق پەن قوسىمشا قاراجات ۇشتاستىرىلعان قارجىلىق قولداۋ مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرۋ. عىلىم - تەحنيكالىق باعالاۋ مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرىپ، ەركىن ىزدەنىس جاساۋ تيبىندەگى جانە مىندەتىن جەتەكشى ەتۋ تيبىندەگى عىلىم - تەحنيكا نىساندارىن تۇرگە ايىرىپ باعالاۋ ءتۇزىمىن كەمەلدەندىرىپ، داعدىلى تانىمعا قايشى عىلىم - تەحنيكا نىساندارىن باعالاۋ مەحانيزمىن ورناتىپ، عىلىم - تەحنيكا سيلىعى نىساندارىن ساپالىلاندىرۋ. عىلمي زەرتتەۋ قۇرىلىمدارىنىڭ وسى زامانعى اكادەميا - شۋەيۋان ءتۇزىمىن ورناتىپ جانە كەمەلدەندىرىپ، عىلمي زەرتتەۋ ءىسورىندارىنىڭ اناعۇرلىم يكەمدى شتات، قىزمەت ورنى، ەڭبەكاقى سياقتى باسقارۋ تۇزىمدەرىن سىناق رەتىندە اتقارۋىنا قولداۋ كورسەتۋ. جوعارى دارەجەلى مەكتەپتەر، عىلمي زەرتتەۋ قۇرىلىمدارى، كاسىپورىندار اراسىندا جاڭالىق اشۋ بايلىعىن ەركىن، تارتىپپەن اۋىستىرۋ مەحانيزمىن ورناتۋ جانە اقاۋسىزداندىرۋ. جاپپاي جاڭالىق اشۋ رەفورماسى سىناعىن ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا ءبىلىم مەنشىك ۇقىعىن قورعاۋ، پايدالانۋ ءتۇزىلىسىن اقاۋسىزداندىرۋ

  ءبىلىم مەنشىك ۇقىعى جاعىندا قۇدىرەتتى ەل بولۋ ستراتەگياسىن اتقارىپ، ءبىلىم مەنشىك ۇقىعىن قورعاۋدىڭ قاتاڭ ءتۇزىمىن جولعا قويىپ، ءبىلىم مەنشىك ۇقىعىنا قاتىستى زاڭدار مەن زاڭدىق ەرەجەلەردى كەمەلدەندىرىپ، جاڭا سالا، جاڭا كاسىپ قالىبىندا ءبىلىم مەنشىك ۇقىعى جونىندە زاڭ شىعارۋدى جەدەلدەتۋ. ءبىلىم مەنشىك ۇقىعىن ءادىليالىق جاقتان قورعاۋدى جانە اكىمشىلىك زاڭ اتقارۋدى كۇشەيتىپ، تورەلىك ايتۋ، جاراستىرۋ، الەۋمەتتىك كۋالاندىرۋ جانە ۇقىق قورعاۋ جاعىنان كومەك بەرۋ جۇيەسىن، ءبىلىم مەنشىك ۇقىعىنا قول سۇعۋعا جازالاۋ سيپاتىندىق تولەم بەرۋ ءتۇزىمىن اقاۋسىزداندىرىپ، زياندى تولەۋ تەبىنىن ارتتىرۋ. پاتەنتكە قارجىلاي كومەك بەرۋ، سيلاۋ ساياساتى مەن تەكسەرۋ، باعالاۋ مەحانيزمىن ساپالىلاندىرىپ، جوعارى قۇندى پاتەنتتى اناعۇرلىم ويداعىداي قورعاپ جانە شابىتتاندىرىپ، پاتەنت شوعىرلانعان شارۋاشىلىقتاردى جەتىلدىرۋ.

  مەملەكەت مەنشىگىندەگى ءبىلىم مەنشىك ۇقىعىنىڭ قاراستىلىعى مەن ۇقىق - مۇددەنى ءبولۋ مەحانيزمىن رەفورمالاپ، عىلمي زەرتتەۋ قۇرىلىمدارى مەن جوعارى مەكتەپتەردىڭ ءبىلىم مەنشىك ۇقىعىن ءبىر جايلى ەتۋدەگى دەربەس ۇقىعىن كۇشەيتۋ. ءپىشىنسىز مال - مۇلىكتى باعالاۋ ءتۇزىمىن كەمەلدەندىرىپ، شابىتتاندىرۋ مەن باقىلاۋ - باسقارۋ ءوزارا سايكەسەتىن باسقارۋ مەحانيزمىن قالىپتاستىرۋ. ءبىلىم مەنشىك ۇقىعىن قورعاۋ جانە ودان پايدالانۋ جونىنەن الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ تەكشەسىن قۇرۋ.

  ءۇشىنشى تاراۋشا عىلىم - تەحنيكانى اشىق ۇستاۋ سەلبەستىگىن بەلسەنە جەبەۋ

  اناعۇرلىم اشىق، سيىسىمدى، ءوزارا ءتيىمدى، تەڭ يگىلىكتەنەتىن حالىقارالىق عىلىم - تەحنيكا سەلبەستىگى ستراتەگياسىن اتقارىپ، الەمدىك جاڭالىق اشۋ تورابىنا اناعۇرلىم ىرىقتىلىقپەن ارالاسۋ. الەمدىك جۇقپالى اۋرۋدان ساقتانۋ - تىزگىندەۋ جانە الەۋمەتتىك دەنساۋلىق ساقتاۋ سياقتى سالالارداعى حالىقارالىق عىلىم - تەحنيكا سەلبەستىگىن ناقتى ىلگەرىلەتىپ، نازاردى كليمات وزگەرىسى، ادامزاتتىڭ دەنساۋلىعى سياقتى ماسەلەلەرگە شوعىرلاندىرىپ، ءار ەلدىڭ عىلىم - تەحنيكا قىزمەتكەرلەرىمەن بىرلەسىپ زەرتتەۋ - اشۋدى كۇشەيتۋ. حالىقارالىق ءىرى عىلىم جوسپارى مەن ءىرى عىلىم ينجەنەرياسىن ىرىقتىلىقپەن جوبالاپ جانە باستاماشىلدىقپەن ۇيىمداستىرىپ، عىلىم قورىنىڭ وزگەشە رولىن ساۋلەلەندىرۋ. مەملەكەتتىڭ عىلىم - تەحنيكا جوسپارىندا سىرتقا ەسىك اشۋ تەبىنىن ارتتىرىپ، ءبىر توپ كەلەلى عىلىم - تەحنيكا سەلبەستىك نىساندارىن ىسكە قوسىپ، بۇكىل جەر شارىنا باعىتتالعان عىلمي زەرتتەۋ قورىن زەرتتەپ قۇرىپ، عالىمداردىڭ اۋىس - ءتۇيىس جوسپارىن اتقارۋ. ەلىمىز اۋماعىندا حالىقارالىق عىلىم - تەحنيكا ۇيىمدارىن قۇرۋعا، شەتەلدىك عالىمداردىڭ ەلىمىزدىڭ عىلىم - تەحنيكا عىلمي ۇيىمدارىندا مىندەت وتەۋىنە قولداۋ كورسەتۋ.

  ءۇشىنشى ءبولىم وسى زامانعى شارۋاشىلىق جۇيەسىن جەدەل دامىتىپ، تۇلعالىق شارۋاشىلىقتىڭ نەگىزىن بەكەمدەۋ جانە ۇلعايتۋ

  ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ كۇش سالۋ ءتۇيىنىن تۇلعالىق شارۋاشىلىققا اۋدارۋعا تاباندى بولىپ، جاساۋ كاسىبىندە، ساپا جاعىندا قۇدىرەتتى ەل بولۋ قۇرىلىسىن جەدەل ىلگەرىلەتىپ، وزىق جاساۋ كاسىبى مەن وسى زامانعى قىزمەت وتەۋ كاسىبىنىڭ ىشكەرىلەي توعىسۋىن جەبەپ، نەگىزدىك قۇرىلعىلاردىڭ تىرەكتىك، جەتەكشىلىك رولىن كۇشەيتىپ، تۇلعالىق شارۋاشىلىق، عىلىم - تەحنيكادا جاڭالىق اشۋ، وسى زامانعى فينانس، ادام كۇشى بايلىعى سايكەستى داميتىن وسى زامانعى شارۋاشىلىق جۇيەسىن قۇرۋ.

  سەگىزىنشى تاراۋ جاساۋ كاسىبىندە قۇدىرەتتى ەل بولۋ ستراتەگياسىن ىشكەرىلەي اتقارۋ

  ءوزىن - ءوزى مەڭگەرۋگە، حاۋىپسىز، ءونىمدى بولۋعا تاباندى بولىپ، شارۋاشىلىق نەگىزىن جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋدى، شارۋاشىلىق تىزبەگىن وسىزامانداندىرۋدى ىلگەرىلەتىپ، جاساۋ كاسىبىنىڭ سالىستىرماسىن نەگىزىنەن ورنىقتىرىپ، جاساۋ كاسىبىنىڭ باسەكەلىك باسىمدىلىعىن كۇشەيتىپ، جاساۋ كاسىبىنىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا شارۋاشىلىقتىڭ نەگىزدىك قۋاتى قۇرىلىسىن كۇشەيتۋ

  شارۋاشىلىق نەگىزىن قايتا جاساۋ ينجەنەرياسىن اتقارىپ، نەگىزدىك ۇساق بولشەكتەر جانە تۇلعالىق بولشەكتەر، نەگىزدىك جۇمساق بولشەك، نەگىزدىك ماتەريال، نەگىزدىك تەحنولوگيا جانە شارۋاشىلىقتىڭ تەحنيكالىق نەگىزى سياقتى بوگەتتەر مەن ولقىلىقتاردى جەدەل تولىقتاۋ. كاسىپ سالالارىنداعى باستاماشى كاسىپورىندارعا سۇيەنىپ، ماڭىزدى ونىمدەر مەن شەشۋشى وزەكتى تەحنيكالاردا قامال الۋ تەبىنىن ارتتىرىپ، ينجەنەريالانۋدان، شارۋاشىلىقتانۋدان كورنەكتى تابىسقا جەتۋدى جەدەلدەتۋ. كەلەلى تەحنيكالىق جابدىقتاردان قامال الۋ ينجەنەرياسىن اتقارىپ، شابىتتاندىرۋ مەن حاۋىپ - قاتەرگە تولىقتاما تولەم بەرۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرىپ، تۇڭعىش توپتاعى جابدىقتاردان، العاشقى توپتاعى ماتەريالداردان، العاشقى باسىلىمداعى جۇمساق بولشەكتەردەن ۇلگى كورسەتۋدى، پايدالانۋدى ىلگەرىلەتۋ. شارۋاشىلىق نەگىزىن قولداۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرىپ، ءتۇيىندى سالالارعا مەملەكەتتىڭ جاساۋ كاسىبىندە جاڭالىق اشۋ ورتالىعىنان ءبىر توبىن ورنالاستىرىپ، مەملەكەتتىڭ ساپا نەگىزدىك قۇرىلعىلارىن كەمەلدەندىرىپ، وندىرىسكە قولدانۋدان ۇلگى كورسەتۋ تەكشەسىن جانە ولشەمدى ولشەۋ، كۋالاندىرۋ - مويىنداۋ، تەكسەرۋ - ولشەۋ، تاجىريبە - دالەلدەۋ سياقتى شارۋاشىلىق تەحنيكالارىنا نەگىزدىك الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ تەكشەسىن قۇرىپ، تەحنيكا، تەحنولوگيا سياقتى ونەركاسىپتىڭ نەگىزدىك ساندى مالىمەت قامباسىن كەمەلدەندىرۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا شارۋاشىلىق تىزبەگى مەن ۇسىنىم تىزبەگىنىڭ وسىزاماندانۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ

  ەكونوميكالىق سيپات پەن حاۋىپسىزدىك سيپاتىن ءوزارا ۇشتاستىرۋعا تاباندى بولىپ، ولقىلىقتى تولىقتاپ، باسىمدىلىقتى شىڭداپ، ۇسىنىم تىزبەگىنىڭ ستراتەگيالىق جوباسى مەن دالمە - ءدال شارالارىن سالا بويىنشا ويداعىداي ازىرلەپ، اناعۇرلىم كۇشتى جاڭالىق اشۋ قۋاتىنا، اناعۇرلىم جوعارى ۇستەمە قۇنعا يە، اناعۇرلىم حاۋىپسىز، سەنىمدى شارۋاشىلىق تىزبەگى مەن ۇسىنىم تىزبەگىن قالىپتاستىرۋ. جاساۋ كاسىبى تىزبەگىن تولىقتاۋدى، كۇشەيتۋدى ىلگەرىلەتىپ، بايلىق، تەحنيكا، جابدىق تىرەكتەرىن كۇشەيتۋ، حالىقارالىق شارۋاشىلىق حاۋىپسىزدىك سەلبەستىگىن كۇشەيتىپ، شارۋاشىلىق تىزبەگى مەن ۇسىنىم تىزبەگىنىڭ كوپ نەگىزدەنۋىن ىلگەرىلەتۋ. شارۋاشىلىق كولەمى جاعىنداعى باسىمدىلىقتى، كەمەلدىلىك باسىمدىلىعىن جانە ءىشىنارا سالالاردىڭ الدىمەن دامۋ باسىمدىلىعىن تياناق ەتىپ، جوعارى قارقىندى تەمىر جول، ەلەكتر جابدىقتارى، جاڭا ەنەرگيا، كەمە سياقتى سالالارداعى جالپى شارۋاشىلىق تىزبەگىنىڭ باسەكەلىك قۋاتىن بەكەمدەپ جانە جوعارىلاتىپ، بولاشاقتاعى شارۋاشىلىق وزگەرىسىنىڭ بەتالىسىنا ۇيلەسەتىن قۇراستىرۋلى ماشينا ونىمدەرىنەن باستاپ ستراتەگيالىق جالپى تۇلعالىق شارۋاشىلىق تىزبەگىن قالىپتاستىرۋ. وڭىرلىك شارۋاشىلىق تىزبەگىنىڭ ورنالاسۋىن ساپالىلاندىرىپ، شارۋاشىلىق تىزبەگىنىڭ شەشۋشى بۋىندارىن ەل ىشىندە قالدىرۋعا جەتەكتەۋ، ورتا، باتىس بولىكتەر مەن شىعىس سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ شارۋاشىلىعىنىڭ اۋىسۋىن ۇلاستىرۋ قابىلەتى قۇرىلىسىن كۇشەيتۋ. شۇعىل جاعدايعا توتەپ بەرۋ ونىمدەرىن ءوندىرۋ قۋاتىن دايىنداۋ ينجەنەرياسىن اتقارىپ، وڭىرلىك شۇعىل جاعدايعا توتەپ بەرۋ زات - ماتەريال ءوندىرىسىن قامتاماسىزداندىرۋ بازاسىن قۇرۋ. جەتەكشى كاسىپورىنداردى جەتىلدىرۋ ينجەنەرياسىن اتقارىپ، ەكولوگيالىق جەتەكشى قۋاتقا جانە وزەكتى باسەكەلىك قۋاتقا يە باستاماشى كاسىپورىنداردىڭ ءبىر توبىن جەتىلدىرۋ. ورتاشا، شاعىن كاسىپورىنداردىڭ ارنايىلانۋ باسىمدىلىعىن جوعارىلاتۋدى ىلگەرىلەتىپ، ارنايىلانعان، سۇرىپتالعان، ەرەكشە، جاڭا ”شاعىن الپاۋىت“ كاسىپورىندار مەن جاساۋ كاسىبىنىڭ جەكە تۇرىنەن چەمپيون كاسىپورىنداردى جەتىلدىرۋ. تەحنيكالىق، ەكونوميكالىق حاۋىپسىزدىكتى باعالاۋدى كۇشەيتىپ، شارۋاشىلىق باسەكەلىك قۋاتىن تەكسەرۋ جانە باعالاۋ ينجەنەرياسىن اتقارۋ.

  ءۇشىنشى تاراۋشا جاساۋ كاسىبىن ساپالىلاندىرۋدى، دارەجەسىن جوعارىلاتۋدى ىلگەرىلەتۋ

  زەردەلى جاساۋ جانە جاسىل جاساۋ ينجەنەرياسىن ىشكەرىلەي اتقارۋ، قىزمەت وتەۋ تيبىندەگى جاساۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن دامىتىپ، جاساۋ كاسىبىنىڭ جوعارى دەڭگەيلەنۋىن، زەردەلىلەنۋىن، جاسىلدانۋىن ىلگەرىلەتۋ. وزىق جاساۋ كاسىبى شوعىرىن جەتىلدىرىپ، ينتەگرالدى تىزبەك، اۆياتسيا - عارىش، كەمە جانە تەڭىز - مۇحيت ينجەنەريالىق جابدىقتارى، قۇلتەمىر، وزىق رەليستى قاتىناس جابدىقتارى، وزىق ەلەكتر جابدىقتارى، ينجەنەريالىق ماشينا، جوعارى دەڭگەيلى سيفرمەن مەڭگەرىلەتىن ستانوك، ءدارى - دارمەك جانە ەمدەۋ جابدىقتارى سياقتى شارۋاشىلىقتىڭ جاڭالىق اشا دامۋىن ىلگەرىلەتۋ. ءداستۇرلى شارۋاشىلىقتى جاڭالاۋ، دارەجەسىن جوعارىلاتۋ، مۇناي - حيميا، بولات - تەمىر، ءتۇستى مەتال، قۇرىلىس ماتەريالدارى سياقتى شيكىزات - ماتەريال شارۋاشىلىعىنىڭ ورنالاسۋىن ساپالىلاندىرۋدى جانە قۇرىلىمىن رەتتەۋدى ىلگەرىلەتۋ، جەڭىل ونەركاسىپ، توقىماشىلىق سياقتى ونىمدەردىڭ ۇسىنىمىن كەڭەيتۋ، حيميا ونەركاسىبى، قاعاز جاساۋ سياقتى ءتۇيىندى سالالارداعى كاسىپورىنداردى جاڭالاۋ، دارەجەسىن جوعارىلاتۋدى تەزدەتىپ، جاسىل جاساۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرۋ. جاساۋ كاسىبىنىڭ وزەكتى باسەكەلىك قۋاتىن كۇشەيتىپ جانە تەحنيكالىق جاقتان قايتا قۇرۋ ارناۋلى نىساندارىن ىشكەرىلەي اتقارىپ، كاسىپورىنداردى وزىق قولدانىلمالى تەحنيكانى قولدانۋعا، جابدىقتاردى جاڭالاۋ مەن جاڭا ونىمدەردى كولەمدەندىرىپ قولدانۋعا شابىتتاندىرۋ. زەردەلى جاساۋدان ۇلگى كورسەتەتىن زاۆودتاردى قۇرىپ، زەردەلى جاساۋدان ۇلگى كورسەتۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرۋ. ساپانى جوعارىلاتۋ ارەكەتىن ىشكەرىلەي اتقارىپ، جاساۋ كاسىبى ونىمدەرىنىڭ ”ءتۇرىن مولايتۋ، ساپاسىن جوعارىلاتۋ، ايگىلى ماركا جاراتۋدى“ ىلگەرىلەتۋ.

  ءتورتىنشى تاراۋشا جاساۋ كاسىبىنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋ، اۋىرتپالىقتى جەڭىلدەتۋ ارەكەتىن جۇرگىزۋ

  فاكتورلىق قامتاماسىزدىق پەن جوعارى ءونىمدى قىزمەت وتەۋدى كۇشەيتىپ، باجىنى كەمەيتۋ، اقىنى تومەندەتۋ جەتىستىكتەرىن بەكەمدەۋ جانە كەڭەيتۋ، كاسىپورىنداردىڭ ءوندىرىس - تيجاراتىنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتىپ، جاساۋ كاسىبىنىڭ تامىر تارتۋ قۋاتى مەن باسەكەلىك قۋاتىن جوعارىلاتۋ. ونەركاسىپكە پايدالانىلاتىن جەردىڭ سيىمدىلىعىن ۇلعايتىپ، ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدى ىلگەرىلەتۋ، جاڭاشا شارۋاشىلىققا جەر پايدالانۋ ۇلگىسىن جالپىلاستىرۋ. جاساۋ كاسىبىندەگى ورتا، ۇزاق مەرزىمدى قارىز، سەنىمدى قارىز كولەمىن كەڭەيتىپ، تەحنيكا جاڭالاۋ قارىزىن مولايتىپ، جارنا ۇقىعىن قارجى رەتىندە قوسۋ، زايوم ارقىلى قارجى قۇراۋ سياقتىلاردى جاساۋ كاسىبىنە بەيىمدەۋدى ىلگەرىلەتۋ. جاساۋ كاسىبى كاسىپورىندارىنىڭ ەلەكتر قۋاتىن بازارلاندىرۋ ساۋداسىنا تۇگەلدەي قاتىناسۋىنا رۇقسات ەتۋ، كەمەجاي، سۋ تاسىمالى، تاس جول، تەمىر جول تاسىمالى سياقتى زات اينالىمى اقىسىن ارناعا ءتۇسىرىپ جانە تومەندەتىپ، كاسىپورىندارعا ساياتىن اقى الۋدى جاپپاي اداقتاۋ جانە جۇيەگە ءتۇسىرۋ. جاساۋ كاسىبىندەگى كەلەلى نىسانداردا تولىق دۇركىندىك قىزمەت وتەۋ مەحانيزمى جانە كاسىپكەرلەردىڭ كاسىپورىندارعا قاتىستى ساياسات بەلگىلەۋگە قاتىناسۋ ءتۇزىمىن ورناتۋ، ورتاشا، شاعىن كاسىپورىنداردىڭ ينفورماتسيا، تەحنيكا، يمپورت - ەكسپورت جانە سيفرلانۋعا ويىسۋ جالپىلىق قىزمەت وتەۋ تەكشەسىن قۇرۋىنا قولداۋ كورسەتۋ.

  توعىزىنشى تاراۋ ستراتەگيالىق جاڭادان گۇلدەنگەن شارۋاشىلىقتاردى دامىتۋ، ۇلعايتۋ

  بولاشاق شارۋاشىلىقتىڭ دامۋ ورايىنا يە بولۋدى كوزدە ۇستاپ، جەتەكشى جانە تىرەكتىك شارۋاشىلىقتاردى جەتىلدىرىپ، ستراتەگيالىق جاڭادان گۇلدەنگەن شارۋاشىلىقتاردىڭ توعىسۋىن، شوعىرلانۋىن، ەكولوگيالانۋىن ىلگەرىلەتىپ، ستراتەگيالىق جاڭادان گۇلدەنگەن شارۋاشىلىقتاردىڭ ارتقان قۇنىنىڭ GDPدەگى سالىستىرماسىن %17تەن ارتتىرۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا شارۋاشىلىق جۇيەسىنىڭ جاڭا تىرەگىن قۇرۋ

  نازاردى جاڭا بۋىن ينفورماتسيا تەحنيكاسى، بيوتەحنيكا، جاڭا ەنەرگيا، جاڭا ماتەريال، جوعارى دەڭگەيلى جابدىق، جاڭا ەنەرگيالى اۆتوكولىك، جاسىل، ورتاعا زالالسىز جانە اۆياتسيا، عارىش، تەڭىز - مۇحيت جابدىقتارى سياقتى ستراتەگيالىق جاڭادان گۇلدەنگەن شارۋاشىلىقتارعا شوعىرلاندىرىپ، شەشۋشى، وزەكتى تەحنيكادا جاڭالىق اشۋدى، قولدانۋدى جەدەلدەتىپ، فاكتورلاردىڭ قامتاماسىزدىق قابىلەتىن كۇشەيتىپ، شارۋاشىلىقتىڭ دامۋىنىڭ جاڭا قوزعاۋشى كۇشىن جەتىلدىرۋ، زورايتۋ. بيوتەحنيكاسى مەن ينفورماتسيا تەحنيكاسىن توعىستىرۋدا جاڭالىق اشۋدى ىلگەرىلەتىپ، بيولوگيالىق ءدارى - دارمەك، بيولوگيالىق تۇقىم جەتىلدىرۋ، بيوماتەريال، بيوەنەرگيا سياقتى شارۋاشىلىقتاردى جەدەل دامىتىپ، بيوەكونوميكانى زورايتۋ، كۇشەيتۋ. بەيدوۋ جاساندى سەرىك جۇيەسىنىڭ جالپىلاسۋى مەن قولدانىلۋىن ىشكەرىلەتىپ، بەيدوۋ شارۋاشىلىعىنىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتۋ. مەملەكەتتىڭ ستراتەگيالىق جاڭادان گۇلدەنگەن شارۋاشىلىقتاردى شوعىرلى دامىتۋ ينجەنەرياسىن ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتۋ، شارۋاشىلىقتى شوعىرلاندىرۋ، ۇيىستىرۋ، باسقارۋ جانە ارنايىلاندىرۋدى ىلگەرىلەتۋ مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرىپ، جاڭالىق اشۋ جانە الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ كەشەندى تۇلعاسىن قۇرۋ، وزىندىك ەرەكشەلىككە يە، باسىمدىلىقتارىن ءوزارا تولىقتايتىن، قۇرىلىمى ۇيلەسىمدى ستراتەگيالىق جاڭادان گۇلدەنگەن شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبىر توبىن قۇرۋعا كۇش قوسۋ. تەحنيكالىق جاڭالىق اشۋ مەن كاسىپورىنداردى بىرىكتىرۋگە، قايتا قۇرۋعا دەم بەرىپ، تومەن دەڭگەيدە قايتالاپ قۇرۋدان ساقتانۋ. شارۋاشىلىقتى قارجىلاندىرۋ قورىنىڭ جەتەكشى رولىن ساۋلەلەندىرىپ، قارجى قۇراۋ كەپىلدىگى مەن حاۋىپ - قاتەر تولەمى تەبىنىن ارتتىرۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا بولاشاق شارۋاشىلىقتى الدىن الا جوسپارلاۋ

  جاساندى مي زەردە، كۆانتتىق ينفورماتسيا، گەن تەحنيكاسى، بولاشاق توراپ، تەرەڭ تەڭىزدى، عارىش كەڭىستىگىن اشۋ، سۋتەگى ەنەرگياسى جانە ەنەرگيا ساقتاۋ سياقتى الدىڭعى لەكتەگى عىلىم - تەحنيكا جانە شارۋاشىلىقتى جاڭارتۋ سالاسىندا، بولاشاق شارۋاشىلىقتى جەتىلدىرۋ جانە تەزدەتۋ جوسپارىن اتقارۋعا ۇيىمداستىرىپ، بولاشاق شارۋاشىلىقتىڭ ءبىر توبىن جوسپارلاۋ جانە ورنالاستىرۋ. عىلىم - تەحنيكا، ءبىلىم بەرۋ بايلىعى باسىمدىلىعى كورنەكتى، شارۋاشىلىق نەگىزى مىعىم وڭىرلەردە، مەملەكەتتىڭ بولاشاق شارۋاشىلىق تەحنيكاسىن زەرتتەۋ ورنىنان ءبىر توبىن ورنالاستىرىپ، الدىڭعى لەكتەگى تەحنيكالار جونىنەن كوپ ارنامەن ىزدەنىس جاساپ، ايقاسپالى توعىسۋ جانە توڭكەرىس سيپاتتى تەحنيكا ۇسىنىمىن كۇشەيتۋ. شارۋاشىلىقتى سالا اتتاپ توعىستىرۋدان ۇلگى كورسەتۋ ينجەنەرياسىن اتقارىپ، بولاشاق تەحنيكانى قولدانۋ ورتاسىن جاراتىپ، بولاشاق شارۋاشىلىقتى جەدەل قالىپتاستىرۋ.

  ونىنشى تاراۋ قىزمەت وتەۋ كاسىبىنىڭ گۇلدەنۋىن، دامۋىن جەبەۋ

  نازاردى شارۋاشىلىقتىڭ تيبىن وزگەرتىپ، دارەجەسىن جوعارىلاتۋ جانە تۇرعىنداردىڭ تۇتىنۋ دارەجەسىن جوعارىلاتۋ قاجەتىنە شوعىرلاندىرىپ، قىزمەت وتەۋ كاسىبىنىڭ ءونىمدى ۇسىنىمىن كەڭەيتۋ، قىزمەت وتەۋ ونىمدىلىگى مەن قىزمەت وتەۋ ساپاسىن جوعارىلاتىپ، ساپالى، جوعارى ءونىمدى، قۇرىلىمى ساپالى، باسەكەلىك قۋاتى كۇشتى قىزمەت وتەۋ كاسىبىنىڭ جاڭا جۇيەسىن ورناتۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا ءوندىرىس سيپاتتى قىزمەت وتەۋ كاسىبىنىڭ توعىسپالى دامۋىن ىلگەرىلەتۋ

  جاساۋ كاسىبىنە قىزمەت وتەۋدىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن باعدار ەتىپ، ءوندىرىس سيپاتتى قىزمەت وتەۋ كاسىبىنىڭ ارنايىلانۋ جانە قۇن تىزبەگىنىڭ جوعارى دەڭگەيىنە قاراي كەڭەيۋىن ىلگەرىلەتۋ. نازاردى شارۋاشىلىقتا جاڭالىق اشۋ قۋاتىن جوعارىلاتۋعا شوعىرلاندىرىپ، زەرتتەۋ - اشۋ، جوبالاۋ، ونەركاسىپتىك جوبالاۋ، ساۋدا ىستەرى جونىندە اقىل - كەڭەس بەرۋ، سىناقتان وتكىزۋ - تەكسەرۋ، تانۋ سياقتى قىزمەت وتەۋدى جەدەل دامىتۋ. نازاردى ماڭىزدى فاكتورلاردى ورنالاستىرۋ ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋعا شوعىرلاندىرىپ، ۇسىنىم تىزبەگىندەگى فينانس، ينفورماتسيا، ساندى مالىمەت، ادام كۇشى بايلىعى سياقتى قىزمەت وتەۋدىڭ جاڭالىق اشا دامۋىن ىلگەرىلەتۋ. نازاردى تۇتاس شارۋاشىلىق تىزبەگىنىڭ باسىمدىلىعىن كۇشەيتۋگە شوعىرلاندىرىپ، وسى زامانعى زات اينالىمى، ساتىپ الۋ، ءبولىپ ساتۋ، ءوندىرىستى تىزگىندەۋ، جۇمىس جۇرگىزۋ، باسقارۋ، ساتۋدان كەيىنگى قىزمەت وتەۋ سياقتىلاردىڭ دامۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ. وسى زامانعى قىزمەت وتەۋ كاسىبىنىڭ وزىق جاساۋ كاسىبىمەن، وسى زامانعى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن ىشكەرىلەي توعىسۋىن ىلگەرىلەتۋ، كاسىپتىك بايلانىستى، تىزبەكتىڭ كەڭەيۋىن، تەحنيكا ءسىڭىرۋدى تەرەڭدەتىپ، زەردەلى جاساۋ جۇيەسىنىڭ شەشۋ جوباسى، جۇمىس ءتارتىبىن قايتا جاساۋ سياقتى جاڭاشا ارنايىلانعان قىزمەت وتەۋ قۇرىلىمدارىنىڭ دامۋىنا قولداۋ كورسەتۋ. حالىقارالىق باسەكەلىك قۋاتقا يە قىزمەت وتەۋ كاسىپورىندارىن جەتىلدىرۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا تۇرمىستىق قىزمەت وتەۋ كاسىبىنىڭ ساپالىلانىپ دامۋىن جەدەلدەتۋ

  قولايلىلىق دارەجەسىن جوعارىلاتۋ مەن قىزمەت وتەۋدەن يگىلىكتەنۋدى جاقسارتۋدى جەتەكشى ەتىپ، تۇرمىستىق قىزمەت وتەۋ كاسىبىنىڭ جوعارى ساپالى جانە الۋان ءتۇرلى بولىپ دارەجەسىن جوعارىلاتۋىن ىلگەرىلەتۋ. دەنساۋلىق، زەينەتكەرلىك، اماناتتاپ باعىپ - كۇتۋ، مادەنيەت، ساياحات، دەنە تاربيە، قوجالىق سياقتى قىزمەت وتەۋ كاسىبىن جەدەل دامىتۋ، الەۋمەتتىك يگىلىك، نەگىزدىك قىزمەت وتەۋ كاسىبى ۇسىنىمىن كۇشەيتىپ، تۇتاس تىرشىلىك مەرزىمىن قامتيتىن ءتۇرلى قىزمەت وتەۋ ۇسىنىمىن كەڭەيتۋ. وتباسىلىق قىزمەت وتەۋ كاسىبىنىڭ ساپاسىن جوعارىلاتىپ، ءتۇرىن مولايتۋدى ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتىپ، پاراساتتى الەۋمەتتىك اۋماق، قارتتاردى كۇتىمدەۋ، بالالاردى باعىپ - كۇتۋ سياقتىلاردىڭ توعىسىپ دامۋىن ىلگەرىلەتۋ. ساۋدا - ساتتىق اينالىمى قالىبى مەن ۇلگىسىندە جاڭالىق اشۋعا دەم بەرىپ، سيفرلاندىرىپ، زەردەلىلەندىرىپ قايتا قۇرۋ مەن سالا اتتاپ توعىسۋدى ىلگەرىلەتىپ، تۇتىنۋ قاجەتىن جەلىدە، جەلىدەن تىس، بارلىق ارنامەن قاناعاتتاندىرۋ. قارتتاردى كۇتىمدەۋ، وتباسىلىق قىزمەت وتەۋ ولشەمىن كەمەلدەندىرۋدى تەزدەتۋ، تۇرمىستىق قىزمەت وتەۋ كاسىبىن كۋالاندىرۋ، تانۋ ءتۇزىمىن اقاۋسىزداندىرىپ، تۇرمىستىق قىزمەت وتەۋ كاسىبىنىڭ سەنىمدى، كاسىپتەنىپ دامۋىن ىلگەرىلەتۋ.

  ءۇشىنشى تاراۋشا قىزمەت وتەۋ سالاسىنداعى رەفورما مەن ەسىك اشۋدى تەرەڭدەتۋ

  قىزمەت وتەۋ كاسىبىنىڭ ىشكە، سىرتقا ەسىك اشۋىن كەڭەيتىپ، بازارعا كىرۋ رۇقساتىن كەڭەيتە ءتۇسۋ، ۇيلەسىمسىز شەكتەۋ شارتتارىن جاپپاي اداقتاپ، قوعامدىق كۇشتەردى كوپ نەگىزدى، كوپ جىكتى قىزمەت وتەۋ ۇسىنىمىن كەڭەيتۋگە شابىتتاندىرۋ. قىزمەت وتەۋ كاسىبىنىڭ دامۋىن قولدايتىن ساياسات جۇيەسىن كەمەلدەندىرىپ، قىزمەت وتەۋدىڭ جاڭا قالىبىن، جاڭا ۇلگىسىن جانە شارۋاشىلىقتىڭ توعىسپالى دامۋ قاجەتىنە ۇيلەسەتىن جەر، قازىنا - باجى، فينانس، باعا جاقتارداعى ساياساتتاردا جاڭالىق اشۋ. قىزمەت وتەۋ ساپاسىنىڭ ولشەم جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرىپ، ولشەمدى دايەكتى اتقارۋ مەن جالپىلاستىرۋدى كۇشەيتۋ. ءتۇيىندى قىزمەت وتەۋ سالاسىن باقىلاۋ - باسقارۋ ءتىزىمىن، ءتارتىبىن جانە ولشەمىن جاساۋدى جەدەلدەتىپ، ونىمدىلىگى جوعارى سايكەستى قىزمەت وتەۋ كاسىبىن باقىلاۋ - باسقارۋ جۇيەسىن قۇرۋ. قىزمەت وتەۋ سالاسىنداعى دارىندىلاردىڭ كاسىپتىك اتاعىن باعالاۋ ءتۇزىمىن كەمەلدەندىرىپ، كاسىپپەن شۇعىلدانۋشىلاردى كاسىپتىك شەبەرلىككە باۋلۋعا جانە ساراپتاۋعا قاتىناسۋعا شابىتتاندىرۋ. قىزمەت وتەۋ كاسىبىنىڭ جالپىلىق رەفورماسىن تۇيىندە سىناق ەتۋ جانە ەسىكتى ايقارا اشۋدى ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتۋ.

  ون ءبىرىنشى تاراۋ وسىزاماندانعان نەگىزدىك قۇرىلعىلار جۇيەسىن قۇرۋ

  ءداستۇرلى نەگىزدىك قۇرىلعىلار مەن جاڭاشا نەگىزدىك قۇرىلعىلار قۇرىلىسىن ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ ىلگەرىلەتىپ، جۇيەسى كەمەلدى، ونىمدىلىگى جوعارى، قولدانىلمالى، زەردەلى، جاسىل، حاۋىپسىز، سەنىمدى وسىزاماندانعان نەگىزدىك قۇرىلعىلار جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ.

       ءبىرىنشى تاراۋشا جاڭاشا نەگىزدىك قۇرىلعىلار قۇرىلىسىن جەدەلدەتۋ

  سيفرلانۋعا اۋىسۋدى، زەردەلى دارەجەسىن جوعارىلاتۋدى، توعىسپالى جاڭالىق اشۋدى تىرەك ەتۋدى كۇشەيتۋدى وزەك ەتىپ، ينفورماتسيا نەگىزدىك قۇرىلعىلارى، توعىسپالى نەگىزدىك قۇرىلعىلارى، جاڭالىق اشۋ نەگىزدىك قۇرىلعىلارى سياقتى جاڭاشا نەگىزدىك قۇرىلعىلاردى قۇرۋ جونىندە ورنالاستىرۋلار جاساۋ. جوعارى قارقىندى، تولىق قامتىمدى، اۋە مەن جەر ءبىر تۇلعالانعان، شوعىرلى، ءوزارا تۇتاسقان، حاۋىپسىز، جوعارى ءونىمدى ينفورماتسيا نەگىزدىك قۇرىلعىلارىن قۇرۋ، دەرەك سەزۋ، تاسىمالداۋ، ساقتاۋ جانە ەسەپتەۋ قۋاتىن كۇشەيتۋ. 5G تورابىن كولەمدەندىرىپ ورنالاستىرۋدى تەزدەتىپ، تۇتىنۋشىلاردىڭ سالىستىرماسىن %56كە جوعارىلاتىپ، 1000 مەگابايتتىق تالشىقتى وپتيكالىق تورابىن جالپىلاستىرۋ. 6G تورابىنىڭ تەحنيكالىق قورىن الدىن الا ورنالاستىرۋ. تىرەكتىك تورلاردىڭ ءوزارا بايلانىسۋ تۇيىندەرىن كەڭەيتىپ، ءبىر توپ حالىقارالىق حابارلاسۋ كوزدەرىن تىڭنان قۇرىپ، ينتەرنەت كەلىسىمىنىڭ 6 - باسىلىمىن (IPv6) ساۋدالىق ورنالاستىرۋدى جاپپاي ىلگەرىلەتۋ. ورتا، باتىس بولىك وڭىرلەردەگى ورتا، شاعىن قالالاردىڭ نەگىزدىك تورابىن كەمەلدەندىرۋ ينجەنەرياسىن اتقارۋ. زات تورابىنىڭ جاپپاي دامۋىن ىلگەرىلەتىپ، تۇراقتىلىق پەن جىلجىمالىلىق توعىسقان، كەڭ جولاق پەن تار جولاق ۇشتاسقان زات تورابىنىڭ جالعاسۋ قۋاتىن قالىپتاستىرۋ. بۇكىل ەل بويىنشا ءبىر تۇلعالانعان ءىرى ساندى مالىمەت ورتالىعى جۇيەسىن قۇرۋدى تەزدەتۋ، ەسەپتەۋ قۋاتىن ءبىر تۇتاس جوسپارلاۋدى زەردەلى ورنالاستىرۋدى كۇشەيتىپ، ءبىرقانشا مەملەكەتتىك توراپ تۇيىندەرى مەن ءىرى دەرەك ورتالىعى شوعىرىن، E دارەجەلى جانە 10E دارەجەلى اسقىن ەسەپتەۋ ورتالىعىن قۇرۋ. ونەركاسىپ ينتەرنەتى مەن اۆتوكولىك ينتەرنەتىن بەلسەنە، ورنىقتى دامىتۋ. بۇكىل جەر شارىن كومكەرگەن، اينالىم ونىمدىلىگى جوعارى حابارلاسۋ، جول باستاۋ، شالعايدان مەڭگەرىلەتىن كەڭىستىك نەگىزدىك قۇرىلعىلار جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ، ساۋدالىق عارىشقا ۇشۋ الاڭىن قۇرۋ. قاتىناس، ەنەرگيا، قالا ىستەرى سياقتى ءداستۇرلى نەگىزدىك قۇرىلعىلاردى سيفرلاندىرىپ قايتا قۇرۋدى جەدەلدەتۋ، تولىق قامتىمدى سەزىنۋ، تەرمينال توراب، زەردەلى ورنالاستىرۋ جۇيەسى قۇرىلىسىن كۇشەيتۋ. بازاردىڭ جەتەكشى رولىن ساۋلەلەندىرىپ، كوپ نەگىزدى قارجىلاندىرۋ ارناسىن اشىپ، جاڭاشا نەگىزدىك قۇرىلعىلار ولشەم جۇيەسىن ورناتۋ.

   ەكىنشى تاراۋشا قاتىناس جاعىندا قۇدىرەتتى ەل بولۋدى جەدەلدەتۋ

  وسىزاماندانعان كەشەندى قاتىناس - تاسىمال جۇيەسىن قۇرىپ، ءتۇرلى تاسىمال تاسىلدەرىنىڭ ءبىر تۇلعالانىپ توعىسا دامۋىن ىلگەرىلەتىپ، توراپ اسەرى مەن اينالىم ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ. كەشەندى تاسىمال داڭعىلىن كەمەلدەندىرۋ، شينجياڭعا - شيزاڭعا كىرىپ - شىعاتىن ستراتەگيالىق كۇرە جولدار، ورتا، باتىس بولىك وڭىرلەرىندەگى، وزەن، تەڭىز جاعالاۋىنداعى ستراتەگيالىق تىرەكتى ارنالار قۇرىلىسىن كۇشەيتىپ، قۋاتىنا قىسىم ءتۇسىپ وتىرعان ارنالاردىڭ دارەجەسىن جوعارىلاتىپ، سيىمدىلىعىن كەڭەيتۋدى تارتىپپەن ىلگەرىلەتۋ، توڭىرەكتەگى ەلدەرمەن ۇلاستىرۋ، تۇتاستىرۋدى كۇشەيتۋ. جىلدام توراپ قۇرىپ، ”شار تاراپپەن تۇتاسقان“ جوعارى قارقىندى تەمىر جولدى نەگىزىنەن تۇتاستىرۋ، مەملەكەتتىڭ جوعارى قارقىندى تاس جول تورابىنىڭ ساپاسىن جوعارىلاتىپ، الەمدىك كەمەجاي شوعىرى مەن اۋەجاي شوعىرىن جەدەل قۇرۋ. نەگىزگى جەلى تورابىن كەمەلدەندىرىپ، قارقىنى جاي تەمىر جول قۇرىلىسى مەن قازىرگى تەمىر جولدى ەلەكترلەندىرىپ قايتا قۇرۋدى جەدەلدەتىپ، تەمىر جول جولاۋشى - زات تاسىمالىنىڭ ورنالاسۋىن ساپالىلاندىرۋ. مەملەكەت، ولكە دارەجەلى جاي تاس جولداردىڭ قىساڭ بولىكتەرىن ۇلاستىرىپ، دارەجەسىن جوعارىلاتۋدى ىلگەرىلەتۋ، ىشكى وزەندەردەگى جوعارى دارەجەلى سۋ تاسىمال قۋاتىن كەڭەيتىپ، دارەجەسىن جوعارىلاتۋدى ىلگەرىلەتۋ، تارماق لەنيا اۋەجاي، جالپىلىق اۋەجاي جانە جۇك تاسىمال اۋەجايلارىن سالۋدى ورنىقتى جۇرگىزۋ. جالپىلىق اۆياتسيانى بەلسەنە دامىتۋ. پوچتا قۇرىلعىلارى قۇرىلىسىن كۇشەيتىپ، ”قىستاقتارعا، زاۆودتارعا، تەڭىزگە دەيىن جەدەل جەتكىزۋ“ ينجەنەرياسىن اتقارۋ. قالا شوعىرى، ورتالىق قالا شەڭبەرى قاتىناسىن ءبىر تۇلعالاندىرۋدى ىلگەرىلەتۋ، قالا ارالىق تەمىر جول، قالا اۋماعى (قالا ماڭى) تەمىر جولى قۇرىلىسىن تەزدەتىپ، جوعارى قارقىندى تاس جول اينالما لەنياسى جۇيەسىن قۇرۋ، قالا رەليستى قاتىناسىن دامىتۋدى تارتىپپەن ىلگەرىلەتۋ. قاتىناستىڭ ىشكەرىلەۋىن جوعارىلاتىپ، وڭىرلىك تەمىر جول قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتۋ، شەكارا ماڭى، شەكاراعا باراتىن تاس جول قۇرىلىسىن تەزدەتۋ، ”تورتتە جاقسى قىستاق تاس جولى“ قۇرىلىسىن جالعاستى ىلگەرىلەتۋ، جول حاۋىپسىزدىگى قۇرىلعىلارىن كەمەلدەندىرۋ. كوپ ساتىلى، ءبىر تۇلعالانعان كەشەندى قاتىناس تورابى جۇيەسىن ورناتىپ، توراپ الاڭ - بەكەتتەرىنىڭ ورنالاسۋىن ساپالىلاندىرىپ، شوعىرلى، جان - جاقتى اشۋدى جەبەپ، شوعىرلاندىرۋ، جونەلتۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرۋ، جولاۋشىلار ۇلاسپالى تاسىمالى مەن كوپ فورمالى ۇلاسپالى جۇك تاسىمالىن دامىتىپ، تۇتاس بارىستا”ءبىر بەكەت“، ”ءبىر تالون“ ارقىلى قىزمەت وتەۋدى جالپىلاستىرۋ. جۇڭگو - ەۆروپا كەزەكشى پويەزدارى جينالۋ ورتالىعى قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتۋ. تەمىر جول كاسىپورىندارى رەفورماسىن ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتىپ، اۋە قاتىناسىن باسقارۋ ءتۇزىلىسى رەفورماسىن جاپپاي تەرەڭدەتىپ، تاس جولدان اقى الۋ ءتۇزىمى مەن تاس جولدى كۇتۋ ءتۇزىلىسى رەفورماسىن ىلگەرىلەتۋ.

5

  ءۇشىنشى تاراۋشا وسى زامانعى ەنەرگيا جۇيەسىن قۇرۋ

  ەنەرگيا توڭكەرىسىن ىلگەرىلەتىپ، تازا، تومەن كومىر قىشقىلدى، حاۋىپسىز، جوعارى ءونىمدى ەنەرگيا جۇيەسىن قۇرىپ، ەنەرگيامەن قامداۋدى قامتاماسىزداندىرۋ قۋاتىن جوعارىلاتۋ. بەي تۇنبا ەنەرگيانى جەدەل دامىتىپ، ورتالىقتاندىرۋ جانە بىتىراتىپ ورنالاستىرۋ ءتاسىلىن قاتار قولدانۋعا تاباندى بولۋ، جەل ەلەكتر، كۇن ەنەرگياسى ەلەكترى كولەمىن بارىنشا جوعارىلاتۋ، شىعىس، ورتا بولىكتەردەگى بىتىراندى ەنەرگيانى جەدەل دامىتۋ، تەڭىز جەل ەلەكترىن تارتىپپەن دامىتۋ، باتىس وڭتۇستىك سۋ ەلەكتر بازاسى قۇرىلىسىن تەزدەتۋ، تەڭىز جاعالاۋىنداعى يادرو ەلەكتر قۇرىلىسىن حاۋىپسىز، ورنىقتى ىلگەرىلەتۋ، كوپ ەنەرگيا ءوزارا تولىقتايتىن تازا ەنەرگيا بازاسىنان ءبىر توبىن قۇرۋ، بەي تۇنبا ەنەرگيانىڭ ەنەرگيا تۇتىنۋ جالپى مولشەرىندەگى سالىستىرماسىن %20 اينالاسىنا جەتكىزۋ. كومىر ءوندىرىسىن بايلىق مول شوعىرلانعان رايوندارعا شوعىرلاندىرۋدى ىلگەرىلەتۋ، كومىر ەلەكتر قۇرىلىسى كولەمى مەن دامۋ ريتىمىن ۇيلەسىمدى تىزگىندەپ، كومىردىڭ ورنىنا ەلەكتر ىستەتۋدى ىلگەرىلەتۋ. مۇناي - گازدى بارلاۋ - اشۋدىڭ بازارعا كىرۋ رۇقساتىن تارتىپپەن قويا بەرۋ، تەرەڭ تەڭىز، تەرەڭ قابات جانە قالىپسىز مۇناي، تابيعي گاز بايلىعىنان پايدالانۋدى جەدەلدەتۋ، مۇناي، تابيعي گاز زاپاسىن مولايتىپ، وندىرىسكە قوسۋدى ىلگەرىلەتۋ. جەر جىلۋى ەنەرگياسىن جەرگىلىكتى جاعدايعا قاراي اشىپ پايدالانۋ. ەرەكشە جوعارى كەرنەۋلى توك جەتكىزۋ ارناسىنان پايدالانۋ مولشەرىن جوعارىلاتۋ. ەلەكتر تورابى نەگىزدىك قۇرىلعىلارىن جاڭالاۋ جانە زەردەلى ميكرو ەلەكتر تورابى قۇرىلىسىن جەدەلدەتۋ. ەلەكتر جۇيەسىنىڭ ءوزارا تولىقتاۋ، ءوزارا سۇيەمەلدەۋ جانە زەردەلى رەتتەۋ قۋاتىن جوعارىلاتىپ، ەلەكتر كوزدەرىنىڭ، ەلەكتر تورابىنىڭ، ەلەكتر كوتەرىمدىلىگىنىڭ، ساقتالۋىنىڭ ۇلاسۋىن كۇشەيتۋ، تازا ەنەرگيانى تولىق پايدالانۋ جانە ساقتاۋ قابىلەتىن جوعارىلاتۋ، شالعاي رايوندارعا ەلەكتر جەتكىزۋ قۋاتىن جوعارىلاتۋ، كومىر ەلەكترىن يكەمدى جاڭالاۋدى ىلگەرىلەتۋ، سۋ تارتىپ، ەنەرگيا ساقتايتىن ەلەكتر ستانسيالارى قۇرىلىسى مەن جاڭاشا ەنەرگيا ساقتاۋ تەحنيكاسىن كولەمدەندىرىپ قولدانۋدى تەزدەتۋ. كومىردى ءوڭىر ارالىق تاسىمالداۋ ارناسى مەن جيناۋ - جونەلتۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرۋ، تابيعي گازدىڭ نەگىزگى قۇبىر جولدارىن قۇرۋدى تەزدەتىپ، مۇناي مەن تابيعي گازدى ءوزارا ۇلاستىرىپ، تۇتاستىرۋ تورابىن كەمەلدەندىرۋ.

  سۋرەت1: ”14 - بەسجىلدىق“ كەزىندەگى ءىرى تازا ەنەرگيا بازاسىنىڭ ورنالاسۋ سحەماسى

  ءتورتىنشى تاراۋشا سۋ يگىلىگى نەگىزدىك قۇرىلعىلار قۇرىلىسىن كۇشەيتۋ

  اعارلاردىڭ جالپى تۇلعاسى مەن سۋ بايلىعى كەڭىستىگىنىڭ تەپە - تەڭ ورنالاسۋىن تياناق ەتىپ، اكىمشىلىك رايون ارالىق وزەن - سۋ جۇيەلەرىن جونگە سالۋدى، قورعاۋدى جانە تىرەكتى ينجەنەريا قۇرىلىسىن كۇشەيتۋ، ءىرى، ورتاشا، شاعىن، ۇساق سۋ يگىلىگى قۇرىلعىلارىنىڭ سايكەسۋىن، كەمەلدەنۋىن كۇشەيتىپ، سۋ بايلىعىن ساپالى ىڭعايلاۋ جانە سۋ، قۋاڭشىلىق اپاتىنان ساقتانۋ قۋاتىن جوعارىلاتۋ. سۋ ۇنەمدەۋدى الدىمەن ەسكەرۋگە تاباندى بولىپ، سۋ بايلىعىن ىڭعايلاۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرۋ، سۋ بايلىعىن ىڭعايلاۋدىڭ تىرەكتى نىساندارىن قۇرىپ، ءتۇيىندى سۋ كوزدەرى مەن قالالاردىڭ شۇعىل جاعدايعا توتەپ بەرۋ، زاپاس سۋ كوزدەرى ينجەنەرياسى قۇرىلىسىن كۇشەيتۋ. تاسقىننان ساقتانۋ، دارەجەسىن جوعارىلاتۋ ينجەنەرياسىن اتقارىپ، تاسقىننان ساقتانۋدىڭ ءالسىز بۋىندارىن شەشىپ، تاسقىننان ساقتانۋ - تىزگىندەۋ سيپاتتى ءتۇيىندى ينجەنەرياسى مەن ورتا، شاعىن وزەندەردى وڭاۋدى، كىناراتتى، حاۋىپتى سۋ قويمالارىن حاۋىپتەن ارىلتۋدى جەدەلدەتىپ، توسپا جانە تاسقىن ىركۋ ءوڭىرى قۇرىلىسىن جاپپاي ىلگەرىلەتۋ. سۋ قاينارى قورعالاتىن وڭىرلەردى قالپىنا كەلتىرۋدى كۇشەيتۋ. ءتۇيىندى وزەن - كولدەردى قورعاۋ جانە جان - جاقتى وڭاۋ تەبىنىن ارتتىرىپ، سۋى تۇنىق، جاعاسى جاسىل سۋ ەكولوگيالىق جۇيەسىن قالپىنا كەلتىرۋ.

  ءتورتىنشى ءبولىم قۋاتتى ەل ىشكى بازارىن قالىپتاستىرىپ، جاڭا دامۋ جاعدايىن ازىرلەۋ

  ىشكى سۇرانىمدى ۇلعايتۋ سىندى ستراتەگيالىق نەگىزگە تاباندى بولىپ، ىشكى سۇرانىمنىڭ كەمەلدى جۇيەسىن جەدەل جەتىلدىرۋ. ىشكى سۇرانىمدى ۇلعايتۋ ستراتەگياسىن اتقارۋدى ۇسىنىم جاعىنداعى قۇرىلىمدىق رەفورمانى تەرەڭدەتۋمەن ورگانيكالى ۇشتاستىرىپ، جاڭالىق اشۋ ارقىلى دەم بەرۋ، جوعارى ساپالى ۇسىنىم ارقىلى تىڭ سۇرانىسقا جەتەكتەۋ جانە تىڭ سۇرانىس جاراتۋ. ىشكى ءىرى اينالىمدى نەگىزگى تۇلعا ەتكەن، ىشكى جانە حالىقارالىق قوس اينالىم ءبىرىن - ءبىرى جەبەيتىن جاڭا دامۋ جاعدايىن جەدەل ورناتۋ.

  ون ەكىنشى تاراۋ ىشكى ءىرى اينالىمدى ىركىلىسسىزدەندىرۋ

  قۋاتتى ىشكى بازارعا سۇيەنىپ، ءوندىرىس، ءبولىس، اينالىم، تۇتىنۋدىڭ ءارقايسى بۋىندارىن تۇتاستىرىپ، سۇرانىس ارقىلى ۇسىنىمدى جەتەكتەيتىن، ۇسىنىم ارقىلى جاسامپازدىق جاراتاتىن اناعۇرلىم جوعارى دەڭگەيدەگى يكەمدى تەپە - تەڭدىك قالىپتاستىرىپ، حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ۇتىمدى اينالىمىن جەبەۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا ۇسىنىم جۇيەسىنىڭ بەيىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ

  ۇسىنىم جاعىنداعى قۇرىلىمدىق رەفورمانى تەرەڭدەتىپ، ۇسىنىمنىڭ تىڭ سۇرانىستى جارىققا شىعارۋعا بەيىمدەۋ، جەتەكتەۋ قۋاتىن جوعارىلاتۋ. دارالانعان، پارىقتى، ساپالىلانعان تۇتىنۋ قاجەتىنە سايكەسۋ، ءوندىرىس ۇلگىسى مەن شارۋاشىلىقتى ۇيىمداستىرۋ تاسىلىندە جاڭالىق اشۋدى ىلگەرىلەتىپ، ساپالى تۇتىنۋ بۇيىمدارى، ورتا، جوعارى دەڭگەيدەگى ونىمدەر ۇسىنۋ جانە وقۋ - اعارتۋ، ەمدەۋ، قارتتاردى كۇتىمدەۋ سياقتى قىزمەت وتەۋ ۇسىنىمىن ۇزدىكسىز ۇلعايتۋ، ونىمدەر جونىنەن قىزمەت وتەۋ ساپاسى مەن قاريدارلاردىڭ رازىلىق دارەجەسىن جوعارىلاتىپ، ۇسىنىم مەن سۇرانىمدى سايكەستىرۋدى ىلگەرىلەتۋ. ۇسىنىم قۇرىلىمىن ساپالىلاندىرىپ، دارەجەسىن جوعارىلاتىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى، جاساۋ كاسىبى، قىزمەت وتەۋ كاسىبى، ەنەرگيا بايلىعى سياقتى شارۋاشىلىقتىڭ سايكەستى دامۋىن جەبەۋ. شارۋاشىلىقتى سايكەستىرۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرىپ، تابيعي مونوپوليالىق سالالاردىڭ باسەكەلىك بۋىندارىن بازارلاندىرۋدى جەدەلدەتىپ، جوعارى - تومەن بۋىنداردى، ءوندىرۋ، ۇسىنۋ، ساتۋدىڭ ءونىمدى ۇشتاسۋىن جۇزەگە اسىرۋ. ارتىق ءوندىرىس قۋاتىن بازارلاندىرۋ، زاڭمەن باسقارۋ ارقىلى شەشۋدىڭ باياندى مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرىپ، كاسىپورىنداردى بىرىكتىرۋ، قايتا قۇرۋ جونىندەگى زاڭداردى، زاڭدىق ەرەجەلەردى جانە سايكەستى ساياساتتاردى كەمەلدەندىرۋ. ساپانى دارەجەگە ايىرۋ ءتۇزىمىن ورناتىپ جانە اقاۋسىزداندىرىپ، ولشەمدى جوعارىلاتۋدى، جاڭالاۋدى جانە حالىقارالىق ولشەمدى قولدانۋدى جەدەلدەتۋ. جۇڭگو ايگىلى ماركاسىن جاراتۋ ارەكەتىن ەتەك الدىرىپ، جۇڭحۋا ەجەلگى ماركاسىن قورعاۋ جانە دامىتۋ، دەربەس ايگىلى ماركالاردىڭ ىقپال كۇشى مەن باسەكەلىك قۋاتىن جوعارىلاتىپ، اجارلاندىرۋ بۇيىمدارى، كيىم - كەشەك، ءۇي توقىماشىلىعى، ەلەكتروندى ونىمدەر سياقتى تۇتىنۋ بۇيىمدارى سالاسىندا ەڭ الدىمەن ءبىر توپ جوعارى دەڭگەيلى ماركالاردى جەتىلدىرۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا بايلىق فاكتورلارىنىڭ ىركىلىسسىز اۋىسۋىن جەبەۋ

  فاكتورلاردىڭ ۇيلەسىمدى اۋىسۋىن تەجەيتىن بوگەتتەردى تالقانداۋ، بايلىق فاكتورلارىنىڭ سايكەسىمسىز، تەرىس ىڭعايلانۋىن تۇزەتىپ، حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ اينالىمىن تۋ باستان ىركىلىسسىزدەندىرۋ. فينانستىڭ تۇلعالىق شارۋاشىلىققا قىزمەت وتەۋ قۋاتىن جوعارىلاتىپ، تۇلعالىق شارۋاشىلىققا ورتا، ۇزاق مەرزىمدىك قارجى ۇسىنۋ تۇزىمدىك ورنالاستىرۋىن اقاۋسىزداندىرۋ، تۇلعالىق شارۋاشىلىققا تىكە جەتەتىن فينانس ونىمدەرى مەن قىزمەت وتەۋدە جاڭالىق اشىپ، كوپ ساتىلى كاپيتال بازارىنىڭ قارجى قۇراۋ فۋنكتسياسىن كۇشەيتۋ. ءۇي - جاي شارۋاشىلىعى بازارىن ورنىقتى، اقاۋسىز دامىتۋدىڭ باياندى مەحانيزمىن اتقارىپ، ءۇي - جاي شارۋاشىلىعى مەن تۇلعالىق شارۋاشىلىقتىڭ بىركەلكى دامۋىن جەبەۋ. ەڭبەكشىلەردىڭ تەحنيكالىق قابىلەتىن ۇتىمدى جوعارىلاتىپ، جۇمىستانۋ ساپاسى مەن كىرىس دەڭگەيىن جوعارىلاتىپ، ادام كۇشى كاپيتالىنىڭ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ جانە شارۋاشىلىقتىڭ تيبىن وزگەرتىپ، دارەجەسىن جوعارىلاتۋ سىندى تاماشا اينالىم قالىپتاستىرۋ. قالا - اۋىل فاكتورلارىنىڭ ەركىن اۋىسۋ مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرىپ، وڭىرلىك شارۋاشىلىقتىڭ ساتىلى جوتكەلۋ جاعدايىن قالىپتاستىرىپ، قالا مەن اۋىلدىڭ وڭىرلىك ءتيىمدى ىقپالداستىعىن جەبەۋ.

  ءۇشىنشى تاراۋشا اينالىم جۇيەسىنىڭ تىرەكتىك رولىن كۇشەيتۋ

  اينالىم ءتۇزىلىسى رەفورماسىن تەرەڭدەتىپ، تاۋارلىق قىزمەت وتەۋ اينالىمى ارناسىن ىركىلىسسىزدەندىرىپ، اينالىم ونىمدىلىگىن جوعارىلاتىپ، تۇتاس قوعامدىق ساۋدانىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋ. ىشكى بىرلىككە كەلگەن ءىرى بازار قۇرۋدى جەدەلدەتۋ، حالىقارالىق وزىق ەرەجەلەر مەن ەڭ تاماشا اماليات ارقىلى بازار ورتاسىن ساپالىلاندىرۋ، تۇرلىشە وڭىرلەر مەن سالالىق ولشەمدەردىڭ، ەرەجەلەردىڭ، ساياساتتاردىڭ سايكەسۋىن، بىرلىككە كەلۋىن جەبەۋ، جەرگىلىكتى قورعانۋدى، سالالىق مونوپوليانى جانە بازاردى بولەكتەۋدى ۇتىمدى تۇردە جويۋ. وسى زامانعى زات اينالىمى جۇيەسىن قۇرىپ، زاتتى سۋىق كۇيىندە جەتكىزۋدى جەدەل دامىتىپ، زات اينالىمى تورابى قۇرىلعىلارى، نەگىزگى جەلى، وڭىرلىك تاراتۋ ورتالىعى جانە كومبەلىك جەتكىزۋ ءتۇيىنى قۇرىلىسىن ءبىرتۇتاس جوسپارلاۋ، مەملەكەتتىك زات اينالىمى تورابى، تىرەكتى زاتتى سۋىق كۇيىندە جەتكىزۋ بازاسى قۇرىلعىلارىنىڭ شارت - جاعدايىن كەمەلدەندىرۋ، اۋدان، اۋىل، قىستاق ءۇش دارەجەلى زات جەتكىزۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرۋ، جوعارى قارقىندى تەمىر جول، تەز تاسىمال سياقتى جەدەل جۇك تاسىمال ونىمدەرىن دامىتۋ، حالىقارالىق اۆياتسيانىڭ جۇك تاسىمال قۋاتى قۇرىلىسىن كۇشەيتۋ.

  حالىقارالىق تەڭىز تاسىمالىنىڭ باسەكەلىك قۋاتىن جوعارىلاتۋ. حالىقارالىق زات اينالىمى ارناسىن ساپالىلاندىرىپ، ءىش پەن سىرت تۇتاسقان، حاۋىپسىز، جوعارى ءونىمدى زات اينالىمى تورابىن جەدەل قالىپتاستىرۋ. وسىزامانعى ساۋدا اينالىم جۇيەسىن كەمەلدەندىرىپ، الەمدىك باسەكەلىك قۋاتقا يە ءبىر توپ وسىزامانعى اينالىم كاسىپورىندارىن جەتىلدىرۋ، قولايلى دۇكەن، اۋىل شارۋاشىلىق ساۋدا بازارى سياقتى ساۋدا اينالىم قۇرىلعىلارىن جاڭالاۋعا، دارەجەسىن جوعارىلاتۋعا قولداۋ كورسەتۋ. ساۋدادا جاناسپاي قىزمەت وتەۋدى دامىتىپ، ساۋدا اينالىمىن ولشەمدەندىرۋ قۇرىلىسى مەن جاسىل دامۋدى كۇشەيتۋ. زاپاس تولىق، اڭىسى تەز، توتەپ بەرۋ قۋاتى كۇشتى شۇعىل زات اينالىمى جۇيەسىن جەدەل ورناتۋ.

  ءتورتىنشى تاراۋشا ىشكى ءىرى اينالىمدى جەبەيتىن ساياسات جۇيەسىن كەمەلدەندىرۋ

  قازىنالىق شىعىستىڭ ۇيلەسىمدى تەبىنى مەن قىزىل سيفر مولشەرى دەڭگەيىن ساقتاۋ، باجىنى كەمەيتىپ، اقىنى ازايتۋ ساياساتىن كەمەلدەندىرىپ، كاسىپورىنداردىڭ قارجىلاندىرۋ كولەمىن كەڭەيتۋگە، زەرتتەۋ - اشۋ قوسىلىمىن ارتتىرۋعا، كىرىس ءبولىسىن رەتتەۋگە، تۇتىنۋشىلاردىڭ اۋىرتپالىعىن جەڭىلدەتۋگە ءتيىمدى باجى ءتۇزىمىن ورناتۋ. جىلجىمالىلىقتىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن، مولدىعىن، اقشا ۇسىنىمى مەن قوعامدىق قارجى قۇراۋ كولەمىنىڭ ارتۋ قارقىنىنىڭ اتامالى ەكونوميكانىڭ ارتۋ قارقىنىمەن نەگىزىنەن سايكەسۋىن ساقتاۋ، قۇرىلىمدىق ساياسات قۇرالىندا جاڭالىق اشۋ، فينانس قۇرىلىمدارىن ءتۇيىندى سالالار مەن ءالسىز بۋىندارعا قولداۋ كورسەتۋ تەبىنىن ارتتىرۋعا جەتەكتەۋ، تۇتىنۋ سەنىمدىلىك قارىزىن ارناعا ءتۇسىرىپ دامىتۋ. شارۋاشىلىق ساياساتىنىڭ جالپىعا ءتيىمدى بولۋىن جانە فۋنكتسيالىق بۇرىلىس جاساۋىن ىلگەرىلەتۋ، باسەكە ساياساتىنىڭ نەگىزدىك ورنىن كۇشەيتىپ، تەحنيكادا جاڭالىق اشۋ مەن قۇرىلىمنىڭ دارەجەسىن جوعارىلاتۋعا قولداۋ كورسەتۋ. ەكونوميكانىڭ دامۋ ورەسىنە ۇيلەسەتىن كىرىس ءبولىسى، قوعامدىق قامتاماسىزداندىرۋ جانە الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ ءتۇزىمىن اقاۋسىزداندىرۋ.

  ون ءۇشىنشى تاراۋ ىشكى جانە حالىقارالىق قوس اينالىمدى جەبەۋ

  ىشكى ءىرى اينالىمدى تياناق ەتىپ، قۋاتتى ىشكى بازار مەن ساۋدادا قۇدىرەتتى ەل بولۋ قۇرىلىسىن سايكەستى ىلگەرىلەتىپ، الەمدىك بايلىق فاكتورلارىن بارىنشا باۋرايتىن ءورىس قالىپتاستىرىپ، ىشكى سۇرانىم مەن سىرتقى سۇرانىمنىڭ، يمپورت جانە ەكسپورتتىڭ، شەتەل قارجىسى مەن شەتەلگە قارجى قوسۋدىڭ سايكەستى دامۋىن جەبەۋ، حالىقارالىق سەلبەستىك پەن باسەكەگە قاتىناسۋدىڭ تىڭ باسىمدىلىعىن جەدەل جەتىلدىرۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا يمپورت - ەكسپورتتىڭ سايكەستى دامۋىن ىلگەرىلەتۋ

  ىشكى - سىرتقى ساۋدانى ءبىر تۇلعالاندىرىپ تىزگىندەۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرىپ، ىشكى - سىرتقى ساۋدا زاڭدارى، زاڭ - ەرەجەلەرى، باقىلاۋ - باسقارۋ ءتۇزىلىسى، شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ تولىمدىلىعى، ساپا ولشەمى، تەكسەرۋ - كارانتيندەۋ، كۋالاندىرۋ - تانۋ سياقتىلاردىڭ ءوزارا ۇشتاسۋىن جەبەپ، ءوندىرىس جەلىسىن، ولشەمىن، ساپاسىن ءبىر ىزگە كەلتىرۋدى ىلگەرىلەتۋ. يمپورت كەدەن باجىسى مەن تۇزىمدىك وزىندىك قۇندى تومەندەتۋ، ساپالى تۇتىنۋ بۇيىمدارى، وزىق تەحنيكا، ماڭىزدى جابدىقتار، ەنەرگيا بايلىعى سياقتىلار يمپورتىن كەڭەيتىپ، يمپورت كوزدەرىنىڭ كوپ نەگىزدەنۋىن جەبەۋ. ەكسپورت ساياساتىن كەمەلدەندىرىپ، ەكسپورت تاۋارلارىنىڭ ساپاسى مەن قۇرىلىمىن ساپالىلاندىرىپ، ەكسپورت قوسىمشا قۇنىن ورنىقتى جوعارىلاتۋ. حالىقارالىق بازاردىڭ ورنالاسىمىن ساپالىلاندىرىپ، كاسىپورىنداردى ءداستۇرلى ەكسپورت بازارىن بەكەمدەۋگە، جاڭادان گۇلدەنگەن بازاردى كەڭەيتۋگە جەتەكتەۋ، توڭىرەكتەگى ەلدەرمەن ساۋدا كولەمىن كەڭەيتۋ، حالىقارالىق بازار ۇلەسىن ورنىقتىرۋ. مانەرلەۋ ساۋداسىنىڭ تيبىن وزگەرتىپ، دارەجەسىن جوعارىلاتۋدى ىلگەرىلەتۋ، سىرتقى ساۋدانىڭ تيبىن وزگەرتىپ، دارەجەسىن جوعارىلاتۋ بازاسى، كەدەن ەرەكشە باقىلاۋ - باسقارۋ اۋماعى، ساۋدا جەبەۋ تەكشەسى، حالىقارالىق تيجارات - ساتۋعا قىزمەت وتەۋ تورابى قۇرىلىسىن تەرەڭدەتۋ، شەكارا ارالىق ەلەكتروندى ساۋدا، بازاردا ساتىپ الۋ ساۋداسى سياقتى جاڭا ۇلگىنى جەدەل دامىتۋ، شەتەلدە قامبالار قۇرۋعا دەم بەرىپ، سىرتقى ساۋدا شارۋاشىلىق تىزبەگى مەن ۇسىنىم تىزبەگىنىڭ ىركىلىسسىز اينالىمىن قامتاماسىزداندىرۋ. قىزمەت وتەۋ ساۋداسىندا جاڭالىق اشىپ جانە ونى دامىتىپ، قىزمەت وتەۋ ساۋداسىندا جاڭالىق اشا وتىرىپ دامۋدى تۇيىندە سىناق ەتۋ تەكشەسى قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتىپ، ساۋدانىڭ سيفرلانۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ. ساۋدا مەن قارجى قوسۋدى توعىستىرۋ ينجەنەرياسىن اتقارۋ. جۇڭگو حالىقارالىق يمپورت كورمەسى، جۇڭگو يمپورت - ەكسپورت تاۋارلار جارمەنكەسى، جۇڭگو حالىقارالىق قىزمەت وتەۋ ساۋدا جارمەنكەسى سياقتى كورمەلەردى جاقسى وتكىزۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا حالىقارالىق قوس باعىتتا قارجى قوسۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ

  سىرتتان ەنگىزۋ مەن سىرتقا شىعۋعا تەڭ ءمان بەرۋگە تاباندى بولىپ، جوعارى ورەدەگى قوس باعىتتا قارجى قوسۋ ارقىلى الەمدىك بايلىق فاكتورى مەن بازار كەڭىستىگىنەن ۇتىمدى پايدالانىپ، شارۋاشىلىق تىزبەگى مەن ۇسىنىم تىزبەگىن قامتاماسىزداندىرۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرۋ، شارۋاشىلىقتىڭ باسەكەلىك قۋاتىن جوعارىلاتۋدى جەبەۋ. شەتەل قارجىسىن بارىنشا باۋراپ جانە ودان اناعۇرلىم زور تەبىنمەن پايدالانۋ، تەلەگراف، ينتەرنەت، وقۋ - اعارتۋ، مادەنيەت، ەمدەۋ سياقتى سالالارداعى قاتىستى كاسىپتەردى اشىق ۇستاۋدى تارتىپپەن ىلگەرىلەتۋ. شەتەل ساۋداگەرلەرىنىڭ قارجى قوسۋىنا قىزمەت وتەۋدى جاپپاي ساپالىلاندىرىپ، شەتەل ساۋداگەرلەرىن قارجى قوسۋعا جەبەۋ جانە ونى قورعاۋدى كۇشەيتۋ، شەتەل قارجىلاندىرعان ءىرى نىسانداردىڭ ۇلگى كورسەتۋ اسەرىن ساۋلەلەندىرىپ، شەتەل قارجىسىنىڭ ورتا، جوعارى ورەلى جاساۋ كاسىبى، جوعارى، جاڭا تەحنيكا، ءداستۇرلى جاساۋ كاسىبىنىڭ تيبىن وزگەرتىپ، دارەجەسىن جوعارىلاتۋ، وسى زامانعى قىزمەت وتەۋ سياقتى سالالار مەن ورتا، باتىس بولىكتەگى رايوندارعا قارجى قوسۋىنا قولداۋ كورسەتۋ. شەتەل قارجىسىندىق كاسىپورىنداردىڭ زەرتتەۋ - اشۋ ورتالىعىن قۇرۋىنا جانە مەملەكەتتىڭ عىلىم - تەحنيكا جوسپارى نىساندارىن ۇستىنە الۋعا قاتىناسۋىنا قولداۋ كورسەتۋ. شەتەل قارجىسىندىق كاسىپورىنداردىڭ تاپقان پايداسىن قايتالاي قارجى رەتىندە قوسۋىنا دەم بەرۋ. كاسىپورىننىڭ نەگىزگى تۇلعاسىنا تاباندى بولىپ، شەتەلدە قارجى قوسۋ تاسىلىندە جاڭالىق اشۋ، شەتەلدە قارجى قوسۋ قۇرىلىمى مەن ورنالاسۋىن ساپالىلاندىرىپ، حاۋىپ - قاتەردەن ساقتانۋ قۋاتى مەن تابىس دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ. شەكارا سىرتىنداعى وندىرىستىك قىزمەت وتەۋ تورابى مەن اينالىم جۇيەسىن كەمەلدەندىرۋ، فينانس، اقىل - كەڭەس بەرۋ، بۇعالتىرلىق، زاڭ سياقتى وندىرىستىك قىزمەت وتەۋ كاسىبىنىڭ حالىقارالانىپ دامۋىن جەدەلدەتىپ، جۇڭگونىڭ ونىمدەرىن، قىزمەت وتەۋىن، تەحنيكاسىن، ماركاسىن، ولشەمىن سىرتقا شىعارۋدى ىلگەرىلەتۋ. كاسىپورىنداردىڭ الەمدىك شارۋاشىلىق تىزبەگى مەن ۇسىنىم تىزبەگىنە توعىسۋىن قولداپ، ەل ارالىق شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ قابىلەتى مەن دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ. كاسىپورىنداردى ەرەجەگە ۇيلەسىمدى باسقارۋدى كۇشەيتۋگە جەتەكتەپ، شەكارا سىرتىنداعى ساياسي، ەكونوميكا، حاۋىپسىزدىك سياقتى ءتۇرلى حاۋىپ - قاتەرلەردەن ساقتانۋ جانە ونى جويۋ. كوپ جاقتى، ەكى جاقتى قارجى قوسۋ سەلبەستىك مەحانيزمى قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتۋ، شەتەلدە قارجى قوسۋ ساياساتى مەن قىزمەت وتەۋ جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرىپ جانە قامتاماسىزداندىرىپ، شەتەلدە قارجى قوسۋ جونىندە زاڭ شىعارۋدى ىلگەرىلەتۋ.

  ون ءتورتىنشى تاراۋ كەمەلدەنگەن ىشكى سۇرانىم جۇيەسىن جەدەل جەتىلدىرۋ

  ىشكى سۇرانىمدى كەڭەيتۋ ستراتەگياسىن ىشكەرىلەي اتقارىپ، تۇتىنۋدىڭ ەكونوميكانىڭ دامۋىنداعى نەگىزدىك رولى مەن قارجىلاندىرۋدىڭ ۇسىنىم قۇرىلىمىن ساپالىلاندىرۋداعى شەشۋشى رولىن كۇشەيتىپ، تۇتىنۋ مەن قارجىلاندىرۋ سۇرانىمى قۋاتتى ىشكى بازار قۇرۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا تۇتىنۋدى جاپپاي جەبەۋ

  تۇرعىنداردىڭ تۇتىنۋ دارەجەسىن ءوسىرۋ اۋقىمىنا سايكەسىپ، تۇتىنۋدى كەڭەيتۋدى حالىقتىڭ تۇرمىس ساپاسىن جاقسارتۋمەن ۇشتاستىرىپ، تۇتىنۋدىڭ جاسىل، اقاۋسىز، حاۋىپسىز دامۋىن جەبەپ، تۇرعىنداردىڭ تۇتىنۋ دەڭگەيىن ورنىقتى جوعارىلاتۋ. ءداستۇرلى تۇتىنۋدىڭ دارەجەسىن جوعارىلاتىپ، اۆتوكولىك سياقتى تۇتىنۋ بۇيىمدارىن ساتىپ الۋدى باسقارۋدان پايدالانۋدى باسقارۋعا قاراي بۇرىلىس جاساۋدى ىلگەرىلەتۋ، ءماجبۇري جاراقسىز ەتۋ ءتۇزىمى مەن كونە ءۇي ەلەكتر جابدىقتارى، تۇتىنىلاتىن ەلەكتروندى بۇيىمدار سياقتى شىدامدى تۇتىنۋ بۇيىمدارىن جيىپ الىپ ءبىر جاقتى ەتۋ جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرۋ، تۇرعىن ءۇي تۇتىنۋىنىڭ اقاۋسىز دامۋىن جەبەۋ. جاڭاشا تۇتىنۋدى جەتىلدىرىپ، ينفورماتسيا تۇتىنۋ، سيفرلى تۇتىنۋ، جاسىل تۇتىنۋدى دامىتۋ، تاپسىرىس بەرۋ، سەزىنۋ، زەردەلى، مودالىق تۇتىنۋ سياقتى جاڭا ۇلگىلەر مەن جاڭا كاسىپ قالىپتارىنىڭ دامۋىنا دەم بەرۋ. قىزمەت وتەۋ تۇتىنۋىن دامىتىپ، قىزمەت وتەۋ تۇتىنۋى سالاسىنىڭ بازارعا كىرۋ رۇقساتىن كەڭەيتۋ، ءبىلىم بەرۋ، كۋرستان وتكىزۋ، ەمدەۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، قارتتاردى كۇتىمدەۋ، بالالاردى باعىپ - كۇتۋ، مادەنيەت، ساياحات، دەنە تاربيە سياقتى تۇتىنۋلاردىڭ ساپاسىن جوعارىلاتىپ، مازمۇنىن مولايتۋ، جەلىدە، جەلى سىرتىندا توعىسا دامۋدى جەدەلدەتۋ. الەۋمەتتىك تۇتىنۋدى لايىقتى ارتتىرىپ، الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ شىعىسىنىڭ ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ. دەمالىس - مەرەكەلىك تۇتىنۋدى ۇلعايتىپ، مەرەكەلىك دەمالىس ءتۇزىمىن كەمەلدەندىرىپ، ەڭبەكاقىلى دەمالىس ءتۇزىمىن جاپپاي تياناقتاندىرۋ. حالىقارالىق تۇتىنۋ ورتالىعىندىق قالالاردى جەتىلدىرۋ جانە قۇرۋ، وڭىرلىك تۇتىنۋ ورتالىقتارىنان ءبىر توبىن قۇرۋ. قالا مەن اۋىلدىڭ توعىسپالى تۇتىنۋ تورابىن كەمەلدەندىرىپ، ەلەكتروندى ساۋدانى اۋىل - قىستاققا جەتكىزۋ كولەمىن كەڭەيتۋ، اۋدان كولەمىندىك تۇتىنۋ ورتاسىن جاقسارتىپ، اۋىل - قىستاق تۇتىنۋىنىڭ ساتىلى جوعارىلاۋىن جەبەۋ. قالا ىشىندەگى باجىسىز دۇكەندەر ساياساتىن كەمەلدەندىرىپ، جۇڭگوشا قالا ىشىندەگى باجىسىز دۇكەندەردىڭ ءبىر توبىن جوبالاپ قۇرۋ. تۇرعىندار كىرىسىن ارتتىرۋ مەن اۋىرتپالىعىن جەڭىلدەتۋدى قاتار جۇرگىزۋ سياقتى شارالاردى قولدانىپ، ورتاشا كىرىستەگىلەر توبىن ۇزدىكسىز كەڭەيتىپ، تۇتىنۋ كومەسكى كۇشىن ۇزدىكسىز جارىققا شىعارۋ. تۇتىنۋشىلاردىڭ ۇقىق - مۇددەسىن قورعاۋدى كۇشەيتىپ، ساپالىق ولشەم مەن كەيىنگى باعالاۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرۋ، كەمىستىگى بار ونىمدەردى قايتارىپ الۋ، ءونىمنىڭ زاقىمداۋىن باقىلاۋ - ولشەۋ، ءونىم ساپاسىنا كەپىلدىك بەرۋ سياقتى تۇزىمدەردى اقاۋسىزداندىرۋ، كوپ نەگىزدى تۇتىنۋ ۇقىعىن قورعاۋ مەحانيزمى مەن داۋ - شارلاردى شەشۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا قارجىلاندىرۋ كەڭىستىگىن كەڭەيتۋ

  قارجى قوسۋ قۇرىلىمىن ساپالىلاندىرىپ، قارجى قوسۋ ونىمدىلىگىن جوعارىلاتىپ، قارجى قوسۋدىڭ ۇيلەسىمدى ارتۋىن ساقتاۋ. نەگىزدىك قۇرىلعىلار، قالا ىستەرى قۇرىلىسى، اۋىل شارۋاشىلىعى، اۋىل - قىستاق، الەۋمەتتىك حاۋىپسىزدىك، ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ، الەۋمەتتىك دەنساۋلىق ساقتاۋ، زات زاپاسى، اپاتتان ساقتانۋ، اپات زيانىن جەڭىلدەتۋ، حالىق تۇرمىسىن قامتاماسىزداندىرۋ سياقتى سالالارداعى ولقىلىقتاردى جەدەل تولىقتاۋ، كاسىپورىنداردىڭ جابدىقتارىن جاڭالاۋدى جانە تەحنيكالىق جاقتان قايتا قۇرۋدى ىلگەرىلەتىپ، جاڭادان گۇلدەنگەن ستراتەگيالىق شارۋاشىلىققا قوسىلاتىن قارجىنى ۇلعايتۋ. ءارى تۇتىنۋدى جەبەپ، حالىققا تيىمدىلىك جەتكىزەتىن، ءارى قۇرىلىمدى رەتتەپ، تەبىندى ارتتىراتىن جاڭاشا نەگىزدىك قۇرىلعىلار، جاڭاشا قالا - قالاشىقتاندىرۋ، قاتىناس، سۋ يگىلىگى سياقتى كەلەلى ينجەنەريالىق قۇرىلىستاردى ىلگەرىلەتۋ. مەملەكەتتىڭ كەلەلى ستراتەگياسىنا قىزمەت وتەۋدى بەتكە الا وتىرىپ، سىچۋان - شيزاڭ تەمىر جولى، باتىس بولىكتەگى قۇرلىق - تەڭىز جاڭا ارناسى، مەملەكەتتىك سۋ تورابى، يارلۋزاڭبۋ وزەنىنىڭ تومەنگى اعارىنداعى سۋ ەلەكتر ەنەرگياسىن اشۋ، جۇلدىزدار ارا بارلاۋ - ولشەۋ، بەيدوۋ جاساندى سەرىگىن شارۋاشىلىقتاندىرۋ سياقتى كەلەلى ينجەنەريالاردى اتقارۋ، كەلەلى عىلمي زەرتتەۋ قۇرىلعىلارى، كەلەلى ەكولوگيالىق جۇيەنى قورعاۋ، قالپىنا كەلتىرۋ، الەۋمەتتىك دەنساۋلىق ساقتاۋدى شۇعىل قامتاماسىزداندىرۋ، كەلەلى سۋ باستاۋ، تاسقىننان ساقتانىپ، اپات زيانىن جەڭىلدەتۋ، ەلەكتر، گاز جەتكىزۋ، شەكارا، وزەن، تەڭىز جاعالاۋىنداعى قاتىناس سياقتى ءبىر توپ نەگىزدى كۇشەيتىپ، يقۋاتتى ارتتىرىپ، ۇزاق بولاشاقتىق تيىمدىلىك جەتكىزەتىن كەلەلى نىساندار قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتۋ، قارجىلاندىرۋ، قارجى قۇراۋ ءتۇزىلىس رەفورماسىن تەرەڭدەتىپ، ۇكىمەت قارجىسىنىڭ قوزعاۋشىلىق رولىن ساۋلەلەندىرىپ، حالىقتىق قارجىلاندىرۋدىڭ ومىرشەڭدىگىن جانداندىرىپ، قارجىلاندىرۋدىڭ بازار جەتەكشىلىگىندەگى ىشكى ارتۋ مەحانيزمىن قالىپتاستىرۋ. نىسانداردى جوبالاۋ، زاپاس ساقتاۋ، ىلگەرىلەتۋ مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرۋ، قارجى، جەردەن پايدالانۋ سياقتى فاكتورلاردى قامتاماسىزداندىرۋ تەبىنىن ارتتىرىپ، قارجىلاندىرۋ نىساندارىنىڭ تياناقتانىپ، ءونىم بەرۋىن تەزدەتۋ. ۇكىمەت پەن قوعامدىق كاپيتال سەلبەستىگىن )PPP( جۇيەگە ءتۇسىرىپ، تارتىپپەن ىلگەرىلەتۋ، نەگىزدىك قۇرىلعىلار سالاسىنداعى جىلجىمايتىن مۇلىكتى قارجىلاندىرۋ سەنىمدىلىك قورىنىڭ (REITs) اقاۋسىز دامۋىن ىلگەرىلەتىپ، زاپاس مال - مۇلىكتى ءونىمدى ىسكە قوسىپ، زاپاس مال - مۇلىك پەن تىڭنان قوسىلعان قارجىنىڭ تاماشا اينالىمىن قالىپتاستىرۋ.

  بەسىنشى ءبولىم سيفرلاندىرىپ دامۋدى تەزدەتىپ، سيفرلى جۇڭگو قۇرۋ

  سيفرلى ءداۋىردى كۇتىپ الىپ، دەرەك فاكتورلارىنىڭ كومەسكى قۋاتىن جانداندىرىپ، ينتەرنەتتە قۇدىرەتتى ەل بولۋ قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتۋ، سيفرلى ەكونوميكا، سيفرلى قوعام، سيفرلى ۇكىمەت قۇرۋدى جەدەلدەتىپ، سيفرلاندىرۋ ارقىلى تيبىن وزگەرتىپ، ءوندىرىس، تۇرمىس جانە باسقارۋ ءتاسىلىن تۇتاس تۇلعالىق جاڭالاۋدى جەبەۋ.

  ون بەسىنشى تاراۋ سيفرلى ەكونوميكانىڭ تىڭ باسىمدىلىعىن قالىپتاستىرۋ

  ىرعىن دەرەك پەن مول قولدانىلمالى كورىنىس ابزالدىلىعىن تولىق ساۋلەلەندىرىپ، سيفرلى تەحنيكا مەن تۇلعالىق شارۋاشىلىقتىڭ ىشكەرىلەي توعىسۋىن جەبەپ، ءداستۇرلى شارۋاشىلىقتىڭ تيبىن وزگەرتىپ، دارەجەسىن جوعارىلاتۋدى جەدەلدەتىپ، جاڭا شارۋاشىلىقتىڭ، جاڭا كاسىپ قالىبىنىڭ، جاڭا ۇلگىنىڭ قالىپتاسۋىن جەبەپ، ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا قوزعالتقىشىن ۇلعايتۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا شەشۋشى سيفرلى تەحنيكادا جاڭالىق اشۋدى، قولدانۋدى كۇشەيتۋ

  نازاردى جوعارى دەڭگەيلى چيپ، مەڭگەرۋ جۇيەسى، جاساندى زەردەنىڭ ماڭىزدى امالى، سەزگى سياقتى شەشۋشى سالالارعا شوعىرلاندىرۋ، نەگىزدىك نازاريا، نەگىزدىك امال، جابدىق ماتەريال سياقتىلاردى زەرتتەۋ - اشۋدا قامال الۋ مەن بۋىن اۋىستىرىپ قولدانۋدى جەدەل ىلگەرىلەتۋ. جالپىلىق وڭدەۋىش، بۇلت ەسەپ جۇيەسى جانە جۇمساق بولشەك وزەكتى تەحنيكالارىن ءبىر تۇلعالاندىرىپ زەرتتەۋ - اشۋدى كۇشەيتۋ. كۆانتتىق ەسەپتەۋ، كۆانتتىق حابارلاسۋ، نەيروندى چيپ، DNA ساقتاۋ سياقتى الدىڭعى لەكتىك تەحنيكالاردى جەدەل ورنالاستىرۋ، ينفورماتسيا عىلىمى مەن تىرشىلىك عىلىمى، ماتەريال قاتارلى نەگىزدىك پاندەردى توعىستىرا جاڭالىق اشۋدى كۇشەيتۋ، سيفرلى تەحنيكانىڭ ءتۇپ كودتى اشۋ سياقتى جاڭالىق اشۋ بىرلەستىكتەرىنىڭ دامۋىنا قولداۋ كورسەتۋ، اشىق العاشقى كود ءبىلىم مەنشىك ۇقىعى مەن زاڭ جۇيەسىن كەمەلدەندىرىپ، كاسىپورىنداردى جۇمساق بولشەك العاشقى كودىن، قاتتى بولشەكتى جوبالاۋىن جانە قولدانىلمالى قىزمەت وتەۋدى اشىق ۇستاۋعا شابىتتاندىرۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا سيفرلى شارۋاشىلىقتانۋدى جەدەل ىلگەرىلەتۋ

  جاساندى زەردە، ءىرى ساندى دەرەك، بلوكچين، بۇلت ەسەپ، ينتەرنەت حاۋىپسىزدىگى سياقتى جاڭا گۇلدەنگەن سيفرلى شارۋاشىلىقتاردى جەتىلدىرىپ، ۇلعايتۋ، حابارلاسۋ جابدىقتارى، وزەكتى ەلەكتروندىق ۇساق بولشەكتەر مەن تۇلعالىق بولشەكتەر، شەشۋشى جۇمساق بولشەك سياقتى شارۋاشىلىقتاردىڭ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ. 5Gدى نەگىز ەتكەن قولدانىلمالى كورىنىس جانە شارۋاشىلىق ەكولوگياسىن قۇرىپ، زەردەلى قاتىناس، پاراساتتى زات اينالىمى، پاراساتتى ەنەرگيا، پاراساتتى ەمدەۋ سياقتى ءتۇيىندى سالالاردا تۇيىندە سىناق ەتۋدەن ۇلگى كورسەتۋ. كاسىپورىنداردى ىزدەۋ، ەلەكتروندىق ساۋدا، الەۋمەتتىك پاراقشا سياقتى دەرەكتەردى اشىق ۇستاۋعا شابىتتاندىرىپ، ءۇشىنشى جاق ءىرى دەرەك قىزمەت وتەۋ كاسىبىن دامىتۋ. تەڭ يگىلىكتەنەتىن ەكونوميكانىڭ، تەكشە ەكونوميكاسىنىڭ اقاۋسىز دامۋىن جەبەۋ.

  ءۇشىنشى تاراۋشا شارۋاشىلىقتى سيفرلاندىرىپ تيبىن وزگەرتۋدى ىلگەرىلەتۋ

  ”بۇلت ەسەپتى، سيفرلاندىرۋدى، زەردەلىلەندىرۋدى قولدانۋ“ ارەكەتىن اتقارىپ، تۇتاس شارۋاشىلىق تىزبەگىن دەرەك ارقىلى سايكەستىرىپ تيبىن وزگەرتۋدى ىلگەرىلەتۋ. ءتۇيىندى سالالار مەن وڭىرلەردە حالىقارالىق ورەدەگى ءبىرقانشا ونەركاسىپ ينتەرنەت تەكشەسىن جانە سيفرلاندىرىپ تيبىن وزگەرتۋدى جەبەۋ ورتالىعىن قۇرۋ، زەرتتەۋ - اشۋ، جوبالاۋ، ءوندىرۋ - جاساۋ، تيجارات ەتۋ، باسقارۋ، بازارلىق قىزمەت وتەۋ سياقتى بۋىنداردا سيفرلانعان قولدانۋدى ىشكەرىلەتۋ، دارالىقپەن بەلگىلەۋ، يكەمدى جاساۋ سياقتى جاڭا ۇلگىلەردى جەتىلدىرىپ جانە دامىتىپ، شارۋاشىلىق باقشاسى رايونىن سيفرلاندىرىپ قايتا قۇرۋدى جەدەلدەتۋ. قىزمەت وتەۋ كاسىبىن سيفرلاندىرىپ تيبىن وزگەرتۋدى ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتىپ، كوپ بولىپ كوتەرمەگە الىپ جوبالاۋ، پاراساتتى زات اينالىمى، جاڭاشا بولشەك ساتۋ سياقتى تىڭ ارتۋ تۇيىندەرىن جەتىلدىرۋ. پاراساتتى اۋىل شارۋاشىلىعىن جەدەل دامىتىپ، اۋىل شارۋاشىلىق ءوندىرىس تيجاراتى مەن باسقارۋ، قىزمەت وتەۋدى سيفرلاندىرىپ قايتا قۇرۋدى ىلگەرىلەتۋ.

  

ون التىنشى تاراۋ سيفرلى قوعام قۇرىلىسىنىڭ اياق الىسىن تەزدەتۋ

  سيفرلى تەحنيكانىڭ قوعامدىق بارىس - كەلىس جانە كۇندەلىكتى تۇرمىستىڭ جاڭا اۋقىمىمەن جالپى بەتتىك توعىسۋىنا سايكەسىپ، الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ مەن قوعامدىق اينالىم تاسىلىندە جاڭالىق اشۋدى جەبەپ، جالپى حالىق تەگىس يگىلىكتەنەتىن سيفرلى تۇرمىس قالىپتاستىرۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا پاراساتتى، قولايلى الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋدى ۇسىنۋ

  نازاردى وقۋ - اعارتۋ، ەمدەۋ، قارتتاردى كۇتىمدەۋ، بالالاردى باعۋ، جۇمىستاندىرۋ، مادەنيەت، دەنە تاربيە، مۇگەدەكتەرگە كومەكتەسۋ سياقتى ءتۇيىندى سالالارعا شوعىرلاندىرىپ، سيفرلانعان قىزمەت وتەۋدىڭ جالپىعا ءتيىمدى قولدانىلۋىن ىلگەرىلەتىپ، بۇقارانىڭ تابىس سەزىمىن ۇزدىكسىز جوعارىلاتۋ. مەكتەپ، شيپاحانا، قارتتار كۇتىمحاناسى سياقتى الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ قۇرىلىمدارىنىڭ بايلىعىنىڭ سيفرلانۋىن ىلگەرىلەتىپ، اشىق، تەڭ يگىلىكتەنۋ جانە قولدانۋ تەبىنىن ارتتىرۋ. جەلىدە، جەلى سىرتىندا الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋدىڭ بىرگە دامۋىن، ىشكەرىلەي توعىسۋىن ىلگەرىلەتۋ، ينتەرنەتتىك ساباقحانا، ينتەرنەت شيپاحاناسى، پاراساتتى كىتاپحانا سياقتىلاردى بەلسەنە دامىتۋ، جوعارى دەڭگەيدەگى الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ قۇرىلىمدارىنىڭ نەگىزگى ساتىعا، شەكارا، شالعاي جانە دامىماعان وڭىرلەرگە ۇشتاسۋىنا قولداۋ كورسەتۋ، ساپالى الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ بايلىعىنىڭ قامتۋ كولەمىن كەڭەيتۋ. پاراساتتى سوت مەكەمەسى قۇرىلىسىن كۇشەيتۋ. قوعامدىق كۇشتەردىڭ ”ينتەرنەت + الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋگە“ قاتىناسۋىنا دەم بەرىپ، قىزمەت وتەۋ ۇلگىسىندە جانە ونىمدەرىندە جاڭالىق اشۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا پاراساتتى قالا جانە سيفرلى اۋىل - قىستاق قۇرۋ

  قالا مەن اۋىلدىڭ دامۋى مەن جونگە سالۋ ۇلگىسىندە جاڭالىق اشۋعا دەم بەرىپ، جۇمىس ونىمدىلىگى مەن قونىستانۋعا جايلى بولۋ دارەجەسىن جاپپاي جوعارىلاتۋ. جاڭاشا پاراساتتى قالا قۇرىلىسىن دارەجەگە، تۇرگە ءبولىپ ىلگەرىلەتۋ، زات تورابىنىڭ سەزىنۋ قۇرىلعىلارى، حابارلاسۋ جۇيەسى سياقتىلاردى الەۋمەتتىك نەگىزدىك قۇرىلعىلاردى ءبىرتۇتاس پلانداۋ قۇرىلىسىنا ەنگىزىپ، قالا ىستەرى جالپىلىق قۇرىلعىلارى، قۇرىلىس سياقتىلاردى زات تورابىندا پايدالانۋ جانە زەردەلەندىرىپ قايتا قۇرۋدى ىلگەرىلەتۋ. قالا ينفورماتسيا مودەلى تەكشەسى مەن اينالىم - باسقارۋعا قىزمەت وتەۋ تەكشەسىن كەمەلدەندىرۋ، قالا دەرەك بايلىعى جۇيەسىن ورناتىپ، قالا دەرەك ۇلكەن ميى قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتۋ. سيفرلى ەگىز قالا قۇرۋ جونىندە ىزدەنىس جاساۋ. سيفرلى اۋىل - قىستاق قۇرىلىسىن جەدەل ىلگەرىلەتىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىنا، اۋىل - قىستاققا باعىتتالعان كەشەندى ينفورماتسيالىق قىزمەت وتەۋ جۇيەسىن قۇرۋ، اۋىل شارۋاشىلىعىنا ساياتىن ينفورماتسيالىق جالپىعا ءتيىمدى قىزمەت وتەۋ مەحانيزمىن ورناتىپ، اۋىل - قىستاق باسقارۋعا قىزمەت وتەۋدى سيفرلى ىلگەرىلەتۋ.

  ءۇشىنشى تاراۋشا تاماشا سيفرلى تۇرمىس جاڭا كورىنىسىن قالىپتاستىرۋ

  زات ساتىپ الۋ، تۇتىنۋ، وتباسى تۇرمىسى، ساياحات، سەيىل - سەرۋەن، قاتىناس، جولاۋشىلاۋ سياقتى ءتۇرلى كورىنىستەردى سيفرلاندىرۋدى ىلگەرىلەتىپ، پاراساتتان تەڭ يگىلىكتەنەتىن، تاتۋ - ءتاتتى، بىرگە باسقارىلاتىن جاڭاشا سيفرلى تۇرمىس قالىپتاستىرۋ. پاراساتتى الەۋمەتتىك اۋماق قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتىپ، الەۋمەتتىك اۋماقتىڭ سيفرلانعان تەكشەسىنە جانە جەلى سىرتىنداعى الەۋمەتتىك اۋماق قىزمەت وتەۋ قۇرىلىمىنا سۇيەنىپ، حالىققا قولايلى، ءتيىمدى پاراساتتى قىزمەت وتەۋ شەڭبەرىن قۇرىپ، جەلىدە جانە جەلى سىرتىندا توعىسپالى الەۋمەتتىك اۋماقتا تۇرمىستىق قىزمەت وتەۋ، الەۋمەتتىك اۋماقتى باسقارۋ جانە الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ، شاعىن مەكەنجايدى زەردەلىلەندىرۋ سياقتى قىزمەت وتەۋلەر ۇسىنۋ. سيفرلى تۇرمىس كەشىرۋ مازمۇنىن بايىتىپ، سيفرلى وتباسىن دامىتۋ. جالپى حالىقتىق سيفرلى تەحنيكالىق ءبىلىم بەرۋ مەن كۋرستان وتكىزۋدى كۇشەيتىپ، ازاماتتاردىڭ سيفرلىق ساپاسىن جالپىلاستىرۋ، جوعارىلاتۋ. ينفورماتسيانى ىركىلىسسىزدەندىرۋ قۇرىلىسىن جەدەلدەتىپ، قارتتار، مۇگەدەكتەر قاتارلىلاردىڭ سيفرلى تۇرمىستان بىرگە يگىلىكتەنۋىنە كومەكتەسۋ.

  ون جەتىنشى تاراۋ سيفرلى ۇكىمەت قۇرىلىسىنىڭ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ

  سيفرلى تەحنيكانى ۇكىمەتتىڭ باسقارۋىنا قىزمەت وتەۋگە كەڭىنەن قولدانىپ، ۇكىمەتتىڭ باسقارۋ ءتارتىبىن جاڭالاۋ جانە ۇلگىسىن ساپالىلاندىرۋدى ىلگەرىلەتىپ، شەشىمنىڭ عىلميلىعى مەن قىزمەت وتەۋ ونىمدىلىگىن ۇزدىكسىز جوعارىلاتۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا الەۋمەتتىك دەرەكتەردى اشىق ۇستاۋدى، ورتاق يگىلىكتەنۋدى كۇشەيتۋ

  مەملەكەتتىڭ الەۋمەتتىك دەرەك بايلىعى جۇيەسىن ورناتىپ جانە كەمەلدەندىرىپ، الەۋمەتتىك دەرەكتىڭ حاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك ەتىپ، دەرەكتىڭ تاراۋ، دارەجە، ءوڭىر اتتاپ شوعىرلانۋىن، توعىسۋىن جانە ىشكەرىلەي پايدالانىلۋىن ىلگەرىلەتۋ. دەرەك بايلىعى ءتىزىمى مەن جاۋاپكەرشىلىك ءتىزىمى ءتۇزىمىن اقاۋسىزداندىرىپ، مەملەكەتتىڭ دەرەكتەن تەڭ يگىلىكتەنۋ، اۋىستىرۋ تەكشەسىنىڭ يقۋاتىن جوعارىلاتىپ، مەملەكەتتىڭ جان سانى، زاڭدىق تۇلعا، كەڭىستىك جاعراپياسى سياقتى نەگىزدىك ينفورماتسيا بايلىعىنان بىرگە يگىلىكتەنۋدى، پايدالانۋدى تەرەڭدەتۋ. نەگىزدىك الەۋمەتتىك ينفورماتسيا دەرەكتەرىنىڭ حاۋىپسىز، تارتىپپەن اشىق ۇستالۋىن كەڭەيتۋ، الەۋمەتتىك دەرەككە قىزمەت وتەۋدى الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ جۇيەسىنە ەنگىزۋ جونىندە ىزدەنىس جاساپ، مەملەكەتتىڭ ءبىر تۇتاس الەۋمەتتىك دەرەكتەرىن اشىق ۇستاۋ تەكشەسىن جانە اشىپ پايدالانۋ وتكەلىن قۇرىپ، كاسىپورىنداردى تىزىمدەۋ، باقىلاۋ - باسقارۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ، قاتىناس، اۋا رايى سياقتى جوعارى قۇندى دەرەكتەردى شوعىرلاندىرىپ، الدىمەن قوعامعا اشىق ۇستاۋدى ىلگەرىلەتۋ. ۇكىمەت دەرەكتەردى ۇقىق بەرىپ ىسكە سالۋدى تۇيىندە سىناق ەتۋدى ورىستەتۋ، ءۇشىنشى جاقتى الەۋمەتتىك دەرەكتەردى اشىپ پايدالانۋدى ىشكەرىلەتۋگە ىنتالاندىرۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا اكىمشىلىك ىستەردى ينفورماتسيالاندىرۋدى بىرگە قۇرۋ، بىرگە پايدالانۋدى ىلگەرىلەتۋ

  اكىمشىلىك ىستەردى ينفورماتسيالاندىرۋ قۇرىلىسىن ءبىر تۇتاس جوسپارلاۋ تەبىنىن ارتتىرىپ، اكىمشىلىك ىستەردى ينفورماتسيالاندىرۋ تۇرلەرى ءتىزىمىن اقاۋسىزداندىرۋ، اكىمشىلىك ىستەر ينفورماتسيا جۇيەسىن رەتتەۋدى ۇزدىكسىز تەرەڭدەتىپ، بيلىك جۇرگىزۋ قابىلەتى، مەملەكەتتى زاڭمەن باسقارۋ، ەكونوميكانى جونگە سالۋ، بازاردى باقىلاۋ - باسقارۋ، الەۋمەتتىك حاۋىپسىزدىك، ەكولوگيالىق ورتا سياقتى كەلەلى ينفورماتسيا جۇيەسىن قۇرۋدى ورنالاستىرىپ، تاراۋلار ارا سەلبەسىپ باسقارۋ قابىلەتىن جوعارىلاتۋ. مەملەكەتتىك ەلەكتروندىق اكىمشىلىك توراپتارىن كەمەلدەندىرۋ، اكىمشىلىك ىستەر بۇلت تەكشەسى مەن دەرەك ورتالىعى جۇيەسىن شوعىرلى قۇرىپ، اكىمشىلىك ىستەر ينفورماتسيا جۇيەسى بۇلتىن كوشىرۋدى ىلگەرىلەتۋ. اكىمشىلىك ىستەردى ينفورماتسيالاندىرۋ قۇرىلىسىن جەدەل ىلگەرىلەتىپ، اكىمشىلىك ىستەر ينفورماتسيا جۇيەسىن اۋىستىرىپ، جەدەل ورنالاستىرۋ قابىلەتى مەن سەرپىندى كەڭەيتۋ قابىلەتىن كۇشەيتۋ.

  ءۇشىنشى تاراۋشا سيفرلانعان اكىمشىلىك قىزمەت وتەۋ ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ

  ۇكىمەتتىڭ ءىس جۇرگىزۋ ءتاسىلىن، كاسىپ ءتارتىبىن جانە قىزمەت وتەۋ ۇلگىسىن سيفرلاندىرۋدى، زەردەلىلەندىرۋدى جاپپاي ىلگەرىلەتۋ. ”ينتەرنەت + اكىمشىلىك ىستەرگە قىزمەت وتەۋدى“ تەرەڭدەتىپ، تۇتاس بارىستى ءبىرتۇلعالاندىرىپ، جەلىدە قىزمەت وتەۋ تەكشەسىنىڭ يقۋاتىن جوعارىلاتۋ. سيفرلى تەحنيكا ارقىلى ۇكىمەتتىڭ شەشىم جاساۋىن سۇيەمەلدەۋ مەحانيزمىن جەدەل ورناتىپ، جوعارى جيىلىكتى، ءىرى دەرەكتەردى نەگىز ەتكەن دالمە - ءدال يكەمدى باقىلاۋ - ولشەۋ، الدىن الا بولجاۋ، الدىن الا ساقتاندىرۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ. سيفرلى تەحنيكانىڭ الەۋمەتتىك دەنساۋلىق ساقتاۋ، جاراتىلىستىق اپات، شىرعالاڭ اپاتى، قوعام حاۋىپسىزدىگى سياقتى توسىن الەۋمەتتىك وقيعالارعا توتەپ بەرۋدە قولدانىلۋىن كۇشەيتىپ، ساقتاندىرۋ جانە شۇعىل جاعدايعا توتەپ بەرۋ، ءبىر جاقتى ەتۋ قابىلەتىن جاپپاي جوعارىلاتۋ.

  ون سەگىزىنشى تاراۋ تاماشا سيفرلى ەكولوگيا قالىپتاستىرۋ

  ىرىق بەرۋ مەن باسقارۋعا تەڭ ءمان بەرۋگە تاباندى بولىپ، دامۋ مەن جۇيەلى باسقارۋدىڭ بىرلىككە كەلۋىن جەبەپ، سيفرلى ەرەجە جۇيەسىن ورناتىپ، اشىق، اقاۋسىز، حاۋىپسىز سيفرلى ەكولوگيا قالىپتاستىرۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا دەرەك فاكتورى بازارى قاعيداسىن ورناتۋ جانە اقاۋسىزداندىرۋ

  دەرەك اشۋ، پايدالانۋ، جەكە قۇپيالىقتى قورعاۋ جانە الەۋمەتتىك حاۋىپسىزدىكتى ءبىرتۇتاس جوسپارلاپ، دەرەك بايلىعى مەنشىك ۇقىعى، ساۋدا اينالىمى، شەكارا اتتاپ جەتكىزۋ جانە حاۋىپسىزدىكتى قورعاۋ سياقتى نەگىزدىك تۇزىمدەر مەن ولشەم - نورمالاردى جەدەل ورناتۋ. دەرەك مەنشىك ۇقىعى ساۋداسى مەن سالالىق ءوزىن تەجەۋ مەحانيزمىن ورناتۋ جانە اقاۋسىزداندىرۋ. جۇيەلى دەرەك ساۋدا تەكشەسى مەن بازار سۋبيەكتتەرىن جەتىلدىرىپ، دەرەك مۇلكىن باعالاۋ، تىزىمگە الىپ ەسەپ جابۋ، ساۋداعا شىعىستىرۋ، تالاس - تارتىسقا تورەلىك ايتۋ سياقتى بازار اينالىم جۇيەسىن دامىتۋ. مەملەكەتتىڭ مۇددەسىنە، ساۋدا قۇپيالىعىنا، جەكەلەردىڭ سىرىنا ساياتىن دەرەكتەردى قورعاۋدى كۇشەيتۋ، دەرەك حاۋىپسىزدىگىن، جەكەلىك ينفورماتسيانى قورعاۋ سياقتى سالالارداعى نەگىزدىك زاڭ شىعارۋدى جەدەل ىلگەرىلەتىپ، دەرەك بايلىعىنىڭ ءومىر پەريودىندىق حاۋىپسىزدىگىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ. ءىرى دەرەكتىڭ ورتادا قولدانىلاتىن دەرەكتەردى تۇرگە، دارەجەگە ءبولىپ قورعاۋ ءتۇزىمىن كەمەلدەندىرۋ. دەرەك حاۋىپسىزدىگىن باعالاۋدى كۇشەيتىپ، دەرەكتىڭ شەكارا ارالىق حاۋىپسىز، ءتارتىپتى اينالىمىن ىلگەرىلەتۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا جۇيەلى، ءتارتىپتى ساياساتتىق ورتا قالىپتاستىرۋ

  سيفرلى ەكونوميكانىڭ دامۋىنا سايكەسەتىن ساياسات، زاڭدىق ەرەجە جۇيەسىن قۇرۋ. تەڭ يگىلىكتەنەتىن ەكونوميكا، تەكشە ەكونوميكاسى جانە جاڭا جەكەشە شارۋاشىلىقتى باسقارۋ ولشەمىن اقاۋسىزداندىرۋ، ۇيلەسىمسىز اكىمشىلىك رۇقسات، بىلىكتىلىك، تولىمدىلىق ىستەرىن اداقتاپ، تەكشە كاسىپورىندارىنىڭ جاڭالىق اشا دامۋىن قولداپ، حالىقارالىق باسەكەلىك قۋاتىن ارتتىرۋ. ينتەرنەت تەكشەسى ەكونوميكاسىن باقىلاۋ - باسقارۋدى زاڭ، ەرەجە بويىنشا كۇشەيتىپ، تەكشە كاسىپورىنداردىڭ ورنى مەن باقىلاۋ - باسقارۋ ەرەجەسىن ايقىنداپ، مونوپوليا دەپ تانۋ زاڭ ولشەمىن كەمەلدەندىرىپ، مونوپوليالاۋعا جانە جوسىقسىز باسەكەگە سوققى بەرۋ. اۆتوكولىكتى شوفەرسىز جۇرگىزۋ، جەلىدە ەمدەۋ، فينانستىق عىلىم - تەحنيكا، زەردەلى دايىنداپ جەتكىزۋ سياقتى باقىلاۋ - باسقارۋ جۇلگەسىن ورناتۋ جونىندە ىزدەنىس جاساۋ، قاتىستى زاڭدىق ەرەجەلەر مەن ەتيكالىق تەكسەرۋ ەرەجەسىن كەمەلدەندىرۋ. سيفرلى ەكونوميكا ساناعىن باقىلاۋ - تەكسەرۋ جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرۋ.

  ءۇشىنشى تاراۋشا توراپ حاۋىپسىزدىگىن قورعاۋدى كۇشەيتۋ

  مەملەكەتتىڭ توراپ حاۋىپسىزدىگى زاڭدارى، زاڭدىق ەرەجەلەرى مەن تۇزىمدىك ولشەمدەرىن اقاۋسىزداندىرىپ، ماڭىزدى سالالارداعى ساندى مالىمەت بايلىعىن، ماڭىزدى توراپ جانە ينفورماتسيا جۇيەسىنىڭ حاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىزداندىرۋدى كۇشەيتۋ. شەشۋشى ينفورماتسيا نەگىزدىك قۇرىلعىلارىن قورعاۋ جۇيەسىن ورناتىپ جانە اقاۋسىزداندىرىپ، حاۋىپسىزدىك بويىنشا ساقتانۋ - قورعاۋ جانە ساياسي حاۋىپسىزدىكتى قورعاۋ قابىلەتىن جوعارىلاتۋ. توراپ حاۋىپسىزدىگى حاۋىپ - قاتەرىن مەجەلەۋ مەن تەكسەرۋدى كۇشەيتۋ. توراپ حاۋىپسىزدىگى نەگىزدىك قۇرىلعىلار قۇرىلىسىن كۇشەيتىپ، سالا اتتاعان توراپ حاۋىپسىزدىگى ينفورماتسياسىنان تەڭ يگىلىكتەنۋ مەن قىزمەت سەلبەستىگىن كۇشەيتىپ، توراپ حاۋىپسىزدىگى قاتەرىن بايقاۋ، باقىلاۋ - تەكسەرۋ، ساقتاندىرۋ، شۇعىل جاعدايعا توتەپ بەرۋگە قولباسشىلىق ەتۋ، توراپ شابۋىلىنىڭ تەگىن تەكتەۋ قابىلەتىن جوعارىلاتۋ. توراپ حاۋىپسىزدىگى شەشۋشى تەحنيكاسىن زەرتتەۋ - اشۋدى كۇشەيتىپ، جاساندى زەردە حاۋىپسىزدىگى تەحنيكاسىندا جاڭالىق اشۋدى تەزدەتىپ، توراپ حاۋىپسىزدىگى كاسىبىنىڭ جالپىلىق باسەكەلىك قۋاتىن جوعارىلاتۋ. توراپ حاۋىپسىزدىگى ۇگىت - تاربيەسى مەن دارىندىلاردى جەتىلدىرۋدى كۇشەيتۋ.

  ءتورتىنشى تاراۋشا توراپ كەڭىستىگى تاعدىرلاس ورتاق تۇلعاسىن قۇرۋدى ىلگەرىلەتۋ

  توراپ كەڭىستىگى حالىقارالىق اۋىس - ءتۇيىسى مەن سەلبەستىگىن ىلگەرىلەتىپ، بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىن نەگىزگى ارنا، بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ ۋستاۆىن نەگىزگى پرينسيپ ەتىپ، سيفر جانە توراپ كەڭىستىگى حالىقارالىق ەرەجەسىن جاساۋدى ىلگەرىلەتۋ. الەمدىك ينتەرنەتتى باسقارۋدىڭ كوپ جاقتى، دەموكراتيالى، جاريا جۇيەسىن ورناتۋدى ىلگەرىلەتىپ، اناعۇرلىم ءادىل، ۇيلەسىمدى توراپتىق نەگىزدىك قۇرىلعىلار مەن بايلىقتى باسقارۋ مەحانيزمىن ورناتۋ. ساندى مالىمەت حاۋىپسىزدىگى، سيفرلى اقشا، سيفرلى باجى سياقتى حالىقارالىق ەرەجەلەر مەن سيفرلى تەحنيكالىق ولشەمدەردى جاساۋعا بەلسەنە قاتىناسۋ. الەمدىك توراپ حاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىزداندىرۋدىڭ سەلبەستىك مەحانيزمى قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتىپ، دەرەك فاكتورلارىن قورعايتىن، توراپ حاۋىپسىزدىگى وقيعالارىن ءبىر جاقتى ەتەتىن، توراپ قىلمىستارىنا سوققى بەرەتىن حالىقارالىق سايكەستىرۋ - سەلبەسۋ مەحانيزمىن ورناتۋ. دامىماعان ەلدەرگە تەحنيكا، جابدىق، قىزمەت وتەۋ سياقتىلار بويىنشا سيفر اياسىندا كومەك كورسەتىپ، ءار ەلدى سيفر ءداۋىرىنىڭ پايداسىنان تەڭ يگىلىكتەندىرۋ. توراپتىق مادەنيەت اۋىس - ءتۇيىسى مەن ءوزارا ۇلگى الۋدى بەلسەنە ىلگەرىلەتۋ.

  التىنشى ءبولىم رەفورمانى جاپپاي تەرەڭدەتىپ، جوعارى دەڭگەيدەگى سوتسياليستىك بازار شارۋاشىلىعى ءتۇزىلىسىن ورناتۋ

  سوتسياليستىك نەگىزگى ەكونوميكالىق تۇزىمگە تاباندى بولىپ جانە ونى كەمەلدەندىرىپ، بازاردىڭ بايلىقتى ورنالاستىرۋداعى شەشۋشى رولىن تولىق ساۋلەلەندىرىپ، ۇكىمەتتىڭ رولىن اناعۇرلىم ويداعىداي ساۋلەلەندىرىپ، ۇتىمدى بازار مەن ىسكەر ۇكىمەتتىڭ اناعۇرلىم ويداعىداي ۇشتاسۋىن ىلگەرىلەتۋ.

  ون توعىزىنشى تاراۋ ءتۇرلى بازار سۋبيەكتتەرىنىڭ ومىرشەڭدىك قۋاتىن تاسقىنداتۋ

  جالپىلىق مەنشىكتەگى شارۋاشىلىقتى تيتتەي دە اۋىتقىماستان بەكەمدەپ جانە دامىتىپ، جالپىلىق مەنشىككە جاتپايتىن شارۋاشىلىقتىڭ دامۋىنا بۇلجىماي دەم بەرىپ، قولداۋ كورسەتىپ، جەتەكشىلىك ەتىپ، اناعۇرلىم ومىرشەڭدىك، جاسامپازدىق جانە باسەكەلىك قۋاتقا يە بازار سۋبيەكتتەرىن جەتىلدىرۋ.

     ءبىرىنشى تاراۋشا مەملەكەت مەنشىگىندەگى شارۋاشىلىقتىڭ ورنالاسۋىن ساپالىلاندىرۋدى جانە قۇرىلىمىن رەتتەۋدى جەدەلدەتۋ

  مەملەكەت ستراتەگياسىنا قىزمەت وتەۋدى توڭىرەكتەي وتىرىپ، ەنگىزۋگە دە، شەگىندىرۋگە دە بولۋعا، ىستەۋگە تيىستىلەرىن ىستەۋگە، ىستەمەۋگە تيىستىلەرىن ىستەمەۋگە تاباندى بولىپ، مەملەكەت مەنشىگىندەگى شارۋاشىلىقتىڭ ورنالاسۋىن ساپالىلاندىرۋدى، قۇرىلىمىن رەتتەۋدى جانە ستراتەگيالىق قايتا قۇرۋدى جەدەلدەتۋ، مەملەكەت مەنشىگىندەگى شارۋاشىلىقتىڭ باسەكەلىك قۋاتىن، جاڭالىق اشۋ قۋاتىن، مەڭگەرۋ قۋاتىن، ىقپال كۇشىن، حاۋىپ - قاتەرگە توتەپ بەرۋ قۋاتىن ارتتىرۋ، مەملەكەت مەنشىگىندەگى كاپيتال مەن مەملەكەت مەنشىگىندەگى كاسىپورىنداردى كۇشەيتۋ، ساپالىلاندىرۋ، ۇلعايتۋ. مەملەكەت مەنشىگىندەگى شارۋاشىلىقتىڭ ستراتەگيالىق تىرەكتىك رولىن ساۋلەلەندىرىپ، مەملەكەت مەنشىگىندەگى شارۋاشىلىقتىڭ نازاردى ستراتەگيالىق حاۋىپسىزدىككە، شارۋاشىلىق ارقىلى جەتەكتەۋگە، مەملەكەت جوسپارى مەن حالىق تۇرمىسىنا، الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋگە اناعۇرلىم شوعىرلاندىرۋ فۋنكتسيالارىن ىلگەرىلەتۋ، زاپاس مال - مۇلىكتى ىسكە قوسۋ، جانداندىرۋ، كاپيتال ورنالاستىرۋدى ساپالىلاندىرۋ جانە ارتتىرۋ، مەملەكەت حاۋىپسىزدىگىنە، حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ جان جۇيەسىنە قاتىستى ماڭىزدى سالالارعا، الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ، شۇعىل جاعدايعا توتەپ بەرۋ قابىلەتى قۇرىلىسى جانە الەۋمەتتىك يگىلىك قاتارلى مەملەكەت جوسپارى مەن حالىق تۇرمىسىنا قاتىستى ماڭىزدى سالالارعا، بولجامپازدىق، ستراتەگيالىق سيپاتتى جاڭادان گۇلدەنگەن شارۋاشىلىققا شوعىرلاندىرۋ. تولىق باسەكە سالاسىنداعى مەملەكەت مەنشىگىندەگى شارۋاشىلىق جونىنەن كاپيتال ارقىلى پايدا تابۋ نىساناسى مەن قازىنالىق قاتاڭ تەجەمدى كۇشەيتىپ، اينالىمدىق سيپاتىن ارتتىرىپ، مەملەكەت مەنشىگىندەگى كاپيتالدى ساپالى ورنالاستىرۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرۋ. قۇرىلىمدى رەتكە سالۋدىڭ باياندى مەحانيزمىن ورناتىپ، مەملەكەت مەنشىگىندەگى شارۋاشىلىقتىڭ ورنالاسۋىن ساپالىلاندىرۋ مەن قۇرىلىمدى رەتكە سالۋعا جەتەكشىلىك ەتۋدى اۋقىمدىق جاريالاپ وتىرۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا مەملەكەت مەنشىگىندەگى كاسىپورىنداردىڭ جۇڭگوشا وسى زامانعى كاسىپورىن ءتۇزىمىن كەمەلدەندىرۋىن ىلگەرىلەتۋ

  پارتيانىڭ مەملەكەت مەنشىگىندەگى كاسىپورىندارعا بولعان جالپى بەتتىك باسشىلىعىنا تاباندى بولۋ، پارتيانىڭ باسشىلىعىن كۇشەيتۋ مەن سەرىكتەستىكتەردى باسقارۋدى كەمەلدەندىرۋدىڭ بىرلىككە كەلۋىن جەبەپ، ۇقىق پەن جاۋاپكەرشىلىك زاڭدا بەلگىلەنگەن، ۇقىق پەن جاۋاپكەرشىلىك اشىق ۇستالعان، سايكەستى اينالىم جاسايتىن، ءونىمدى تەڭگەرەتىن سەرىكتەستىكتى باسقارۋ مەحانيزمىن جەدەل ورناتۋ. جورالار القاسى قۇرىلىسىن كۇشەيتىپ، جورالار القاسىنىڭ قىزمەت ۇقىعىن تياناقتاندىرىپ، جورالار القاسىن كاسىپورىننىڭ تيجارات باسقارۋ جونىنەن شەشىم جاساۋ تۇلعاسىنا اينالدىرۋ. باسقارۋدى كەمەلدەندىرۋ، ىنتالاندىرۋدى كۇشەيتۋ، نەگىزگى كاسىپتى كورنەكتىلەندىرۋ، ونىمدىلىكتى جوعارىلاتۋ تالابى بويىنشا، مەملەكەت مەنشىگىندەگى كاسىپورىنداردىڭ ارالاس مەنشىك ءتۇزىمى رەفورماسىن تەرەڭدەتىپ، شارۋاشىلىق جۇرگىزۋ مەحانيزمىن ىشكەرىلەي اۋىستىرىپ، ارالاس مەنشىكتەگى كاسىپورىندار مەملەكەت مەنشىگىندەگى دەربەس قارجىلى، تولىق قارجىلى سەرىكتەستىكتەردەن پارىقتى بولاتىن باسقارۋ مەحانيزمى مەن باقىلاۋ - باسقارۋ ءتۇزىمى جونىنەن ىزدەنىس جاساۋ جانە ونى اتقارۋ. مەڭگەرۋشىلەر جىگى مۇشەلەرىنىڭ مىندەت وتەۋ مەرزىمى ءتۇزىمى مەن توقتام بويىنشا باسقارۋدى جولعا قويىپ، بازارلانعان ەڭبەكاقى ءبولىس مەحانيزمىن كەمەلدەندىرىپ، كوپ ءتۇرلى فورماداعى ورتا، ۇزاق مەرزىمدىك شابىتتاندىرۋدى يكەمدى ورىستەتۋ.

  ءۇشىنشى تاراۋشا كاپيتالدى نەگىز ەتكەن مەملەكەت مەنشىگىندەگى مال - مۇلىكتى باقىلاۋ - باسقارۋ ءتۇزىلىسىن اقاۋسىزداندىرۋ

  ۇقىق بەرۋدى باقىلاۋ - باسقارۋمەن ۇشتاستىرۋعا، جانداندىرۋمەن ويداعىداي باسقارۋدىڭ بىرلىككە كەلۋىنە تاباندى بولىپ، مەملەكەت مەنشىگىندەگى مال - مۇلىكتى باقىلاۋ - باسقارۋ ۇستانىمى، ءتۇيىنى، ءتاسىلى سياقتى كوپ جاقتى بۇرىلىستى كۇش سالا ىلگەرىلەتۋ. كاپيتال باسقارۋ ءتاسىلىن ساپالىلاندىرىپ، ءتىزىم بويىنشا باسقارۋدى جالپى بەتتىك جولعا قويىپ، تۇرگە ايىرىپ ۇقىق بەرۋدى، ۇقىقتى تومەنگە بەرۋدى جاپپاي اتقارىپ، زاڭدىق تۇلعانىڭ باسقارۋ قۇرىلىمى ارقىلى مىندەت وتەۋىنە ءمان بەرىپ، ءىس بارىسىنداعى، ىستەن كەيىنگى باقىلاۋ - باسقارۋدى كۇشەيتۋ. مەملەكەت مەنشىگىندەگى كاپيتالمەن قارجىلاندىرۋ، اينالىمعا سالۋ سەرىكتەستىگى رەفورماسىن تەرەڭدەتۋ، ۇكىمەت جانە مەملەكەت مەنشىگىندەگى مال - مۇلىكتى باقىلاۋ - باسقارۋ قۇرىلىمدارىنىڭ، مەملەكەت مەنشىگىندەگى كاپيتالمەن قارجىلاندىرۋ، اينالىمعا سالۋ سەرىكتەستىكتەرىنىڭ جانە جارنانى ۇستاپ وتىرعان كاسىپورىنداردىڭ ۇقىق شەكاراسىن عىلمي، ۇيلەسىمدى بەلگىلەۋ. سايكەستى، جوعارى ءونىمدى باقىلاۋ مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرىپ، جاۋاپكەرشىلىكتى قۋزاستىرۋدى قاتايتىپ، مەملەكەت مەنشىگىندەگى مال - مۇلىكتىڭ زايا بولۋىنان شىنايى ساقتانۋ. مەملەكەت مەنشىگىندەگى تيجاراتتىق مال - مۇلىكتى شوعىرلى ءبىر تۇتاس باقىلاۋ - باسقارۋدى جەدەل ىلگەرىلەتۋ.

  ءتورتىنشى تاراۋشا حالىقتىق كاسىپورىنداردىڭ دامۋ ورتاسىن ساپالىلاندىرۋ

  حالىقتىق كاسىپورىنداردىڭ دامۋىن قولدايتىن زاڭمەن باسقارۋ ورتاسىن، ساياسات ورتاسىن جانە بازار ورتاسىن اقاۋسىزداندىرىپ، حالىقتىق كاسىپورىنداردىڭ مال - مۇلىك ۇقىعى مەن كاسىپورىنشىلاردىڭ ۇقىق - مۇددەسىن زاڭ بويىنشا تەڭ قورعاۋ. حالىقتىق كاسىپورىنداردىڭ بايلىق فاكتورلارىنان زاڭ بويىنشا تەڭ پايدالانۋىن، باسەكەگە اشىق، ءادىل، ادىلەتتى قاتىناسۋىن، تەڭ دارەجەدە زاڭنىڭ قورعاۋىندا بولۋىن قامتاماسىزداندىرۋ. حالىقتىق كاسىپورىنداردىڭ بازارعا كىرۋ رۇقساتىن ونان ارى كەڭەيتىپ، مەردىگەر شاقىرۋ، مەردىگەرلىككە مالىمدەلۋ سياقتى سالالارداعى تۇرلىشە بوگەتتەردى جويۋ. حالىقتىق كاسىپورىندارعا فينانستىق قولداۋ كورسەتەتىن ساياسات قۇرالدارىن جاڭالاپ، قارجى قۇراۋ، سەنىمدىلىك ارتتىرۋ، قولداۋ جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرىپ، حالىقتىق كاسىپورىنداردىڭ سەنىمدىلىگىن باعالاۋدا، زايوم تاراتۋدا تەڭ مامىلە جاساپ، جالپىلىق قارجى قۇراۋدىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋ. ورتاشا، شاعىن، ۇساق كاسىپورىنداردىڭ جانە جەكە ونەركاسىپشىلەر مەن ساۋداگەرلەردىڭ دامۋىن جەبەيتىن ساياسات جۇيەسىن كەمەلدەندىرىپ، باجىدا جەڭىلدىك بەرۋ جانە سەنىمدىلىك قارىز جاعىنان قولداۋ تەبىنىن ارتتىرۋ. ۇكىمەت پەن ساۋدا اراسىندا ەتەنە، پاك قاتىناس ورناتىپ، ۇكىمەت پەن كاسىپورىننىڭ قارىم - قاتىناسىن قالىپقا ءتۇسىرۋ ارناسىن قالىپتاستىرۋ. ورتاشا، شاعىن كاسىپورىنداردىڭ قارىزىن كەشەۋىلدەتۋدەن ساقتانۋدىڭ جانە ونى شەشۋدىڭ باياندى مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرۋ.

  بەسىنشى تاراۋشا حالىقتىق كاسىپورىنداردىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن جەبەۋ

  حالىقتىق كاسىپورىنداردى رەفورما جۇرگىزۋگە، جاڭالىق اشۋعا شابىتتاندىرىپ، تيجارات قابىلەتى مەن باسقارۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ. شارت - جاعدايى بار حالىقتىق كاسىپورىنداردى وسى زامانعى كاسىپورىن ءتۇزىمىن ورناتۋعا جەتەلەۋ. حالىقتىق كاسىپورىنداردىڭ نەگىزدىك زەرتتەۋ جۇرگىزۋىنە جانە عىلىم - تەحنيكادا جاڭالىق اشۋىنا، شەشۋشى وزەكتى تەحنيكالاردى زەرتتەۋ - اشۋعا جانە مەملەكەتتىڭ كەلەلى عىلىم - تەحنيكا نىساندارىنان قامال الۋعا ات سالىسۋىنا قولداۋ كورسەتۋ. حالىقتىق كاسىپورىنداردىڭ مەملەكەتتىڭ كەلەلى ستراتەگياسىن اتقارۋعا قاتىناسۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرۋ. حالىقتىق كاسىپورىنداردىڭ زاڭعا بويسۇنىپ، ەرەجەگە ساي تيجارات جۇرگىزۋىن ىلگەرىلەتىپ، حالىقتىق كاسىپورىنداردى قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىگىن بەلسەنە اتقارۋعا، قوعامدىق الەۋمەتتىك يگىلىك پەن مەيىر ارناۋ ىستەرىنە ات سالىسۋعا شابىتتاندىرۋ. كاسىپورىنشىلار رۋحىن ساۋلەلەندىرىپ، جاڭا ۇرپاق حالىقتىق كاسىپورىنشىلاردىڭ اقاۋسىز جەتىلۋىن جەبەۋ جوسپارىن اتقارۋ.

  جيىرمانشى تاراۋ جوعارى ولشەمدى بازار جۇيەسىن قۇرۋ

  جوعارى ولشەمدى بازار جۇيەسى قۇرىلىسى ارەكەتىن اتقارىپ، بازار جۇيەسى نەگىزگى ءتۇزىمىن كەمەلدەندىرىپ، تەڭ تۇرعىدان بازارعا كىرۋگە، ءادىل باقىلاۋ - باسقارۋعا، اشىق، ءتارتىپتى بولۋعا، زاڭعا ادال بولۋعا تاباندى بولىپ، جوعارى ءونىمدى، جۇيەلى، ءادىل باسەكەلەسەتىن ەل ءىشى ءبىر تۇتاس بازارىن قالىپتاستىرۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا مال - مۇلىك ۇقىعى ءتۇزىمىن جاپپاي كەمەلدەندىرۋ

  قاراستىلىعى ايقىن، ۇقىق پەن جاۋاپكەرشىلىگى انىق، قورعاۋى قاتاڭ، اينالىمى ىركىلىسسىز وسى زامانعى مال - مۇلىك ۇقىعى ءتۇزىمىن اقاۋسىزداندىرۋ. ازاماتتىق ىستەر زاڭناماسىن اتقارىپ، زات ۇقىعى، الاشاق ۇقىعى، جارنا ۇقىعى سياقتى مال - مۇلىك ۇقىعى جونىندەگى زاڭداردى، زاڭ ەرەجەلەردى جاساپ جانە وزگەرىس ەنگىزىپ، مال - مۇلىك ۇقىعىنىڭ قاراستىلىعىن ايقىنداپ، مال - مۇلىك ۇقىعىنىڭ ۇقىق - فۋنكتسياسىن كەمەلدەندىرۋ. ادىلدىكتى پرينسيپ ەتكەن مال - مۇلىك ۇقىعىن قورعاۋ ءتۇزىمىن اقاۋسىزداندىرىپ، مەملەكەت مەنشىگىندەگى، حالىقتىق، شەتەل قارجىلاندىرعان كاسىپورىندار سياقتى ءتۇرلى مەنشىكتەگى كاسىپورىنداردىڭ مال - مۇلىك ۇقىعىن زاڭ بويىنشا تەڭ قورعاۋ. مال - مۇلىك ۇقىعىن زاڭ اتقارۋ، ءادىليا جاعىنان قورعاۋ ءتۇزىمىن اقاۋسىزداندىرۋ، كاسىپورىندارعا ساياتىن مال - مۇلىك ۇقىعى دەلولارىندا ارىزدانۋ، قايتا تەكسەرۋ، قايتا قاراۋ مەحانيزمدەرىن قورعاۋدى كەمەلدەندىرىپ، كاسىپورىندارعا ساياتىن ناقاق، قاتە دەلولاردى زاڭ بويىنشا سارالاپ تۇزەتۋدىڭ ۇدايىلانۋىن، مەحانيزمدەنۋىن ىلگەرىلەتىپ، ۇكىمەتتىڭ مال - مۇلىك ۇقىعىنا ساياتىن داۋ - شارلاردى اڭىس ەتۋ جانە ءبىر جاقتى ەتۋ ارناسىن ىركىلىسسىزدەندىرۋ. دەرەك، ءبىلىم، ورتا سياقتى سالالارداعى مال - مۇلىك ۇقىعى ءتۇزىمى قۇرىلىسىن كۇشەيتىپ، تابيعي بايلىق مال - مۇلىك ۇقىعى ءتۇزىمى جانە زاڭدار مەن زاڭ ەرەجەلەردى اقاۋسىزداندىرۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا ماڭىزدى فاكتورلاردى بازارلاندىرىپ ورنالاستىرۋ رەفورماسىن ىلگەرىلەتۋ

  قالا مەن اۋىلدىڭ بىرلىككە كەلگەن قۇرىلىسقا پايدالانىلاتىن جەر بازارىن قۇرىپ جانە اقاۋسىزداندىرىپ، اۋىل - قىستاقتاردان جەر الۋ، كوللەكتيۆتىك تيجارات سيپاتىنداعى قۇرىلىسقا پايدالانىلاتىن جەردىڭ بازارعا سالىنۋى، قورا - جايلىق جەر ءتۇزىمى رەفورماسىن ءبىر تۇتاس ىلگەرىلەتۋ. جەردى جوسپارلى باسقارۋ تاسىلىنە رەفورما جۇرگىزىپ، ولكە دارەجەلى ۇكىمەتكە جەردەن دەربەس پايدالاناتىن اناعۇرلىم زور ۇقىق بەرىپ، بۇكىل مەملەكەت سيپاتىنداعى قۇرىلىسقا پايدالانىلاتىن جەردى، ەگىستىك جەردى تولىقتاۋ كورسەتكىشىن ءوڭىر اتتاپ ساۋدالاۋ مەحانيزمىن ورناتۋ جونىندە ىزدەنىس جاساۋ. تۇرلىشە شارۋاشىلىققا پايدالانىلاتىن جەر ءتۇرىن ۇيلەسىمدى اۋىستىرۋ مەحانيزمىن ورناتىپ، ارالاس شارۋاشىلىققا پايدالانىلاتىن جەرمەن قامداۋدى ارتتىرۋ. ءبىر تۇتاس ارناعا تۇسكەن ادام كۇشى بايلىعى بازارى جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرىپ، ەڭبەككۇش پەن دارىندىلاردىڭ قالا - اۋىل، ءوڭىر جانە تۇرلىشە مەنشىكتەگى ورىندار اراسىنداعى اۋىس - ءتۇيىس كەدەرگىسىن الاستاپ، كادرلار ارحيۆىن باسقارۋداعى ۇيلەسىمسىز شەكتەمەلەردى ازايتۋ. تەحنيكا جانە دەرەك ماڭىزدى فاكتورلارى بازارىن دامىتۋ. ماڭىزدى فاكتورلار بازارى اينالىم مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرىپ، ساۋدا ەرەجەسى مەن قىزمەت وتەۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرۋ. الەۋمەتتىك بايلىق ساۋدا تەكشەلەرىن بىرىكتىرۋدى، ودان تەڭ يگىلىكتەنۋدى تەرەڭدەتۋ.

  ءۇشىنشى تاراۋشا باسەكە ساياساتىنىڭ نەگىزدىك ورنىن كۇشەيتۋ

  باسەكەلەسۋگە دەم بەرۋگە، مونوپوليالاۋعا قارسى تۇرۋعا تاباندى بولىپ، باسەكە ساياساتى جۇلگەسىن كەمەلدەندىرىپ، ىستەن بۇرىنعى، ءىس بارىسىنداعى، ىستەن كەيىنگى بارلىق بۋىندى قامتىعان باسەكە ساياساتىن اتقارۋ مەحانيزمىن ورناتۋ. ارتۋ مولشەرىن تەكسەرۋ مەن زاپاس اداقتاۋدى ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ جاقسى ىستەۋ، ءادىل باسەكەلەسۋدى تەكسەرۋ ءتۇزىمىنىڭ بۇلجىماس تەجەمىن كۇشەيتىپ، ءادىل باسەكەلەسۋدى تەكسەرۋدىڭ ەگجەي - تەگجەيلى ەرەجەسىن كەمەلدەندىرىپ، بۇكىل ەل بويىنشا بىرلىككە كەلگەن بازار مەن ءادىل باسەكەگە كەدەرگى بولاتىن بەلگىلەمەلەردى جانە ادىستەردى ۇزدىكسىز اداقتاۋ، كۇشىنەن قالدىرۋ. بازار باسەكەسى جاعدايىن باعالاۋ ءتۇزىمىن كەمەلدەندىرىپ، شاعىم ايتۋ، اشكەرەلەۋ جانە ءبىر جاقتى ەتۋ جونىنەن جاۋاپ قايتارۋ مەحانيزمىن ورناتۋ. مونوپوليالاۋعا قارسى تۇرۋ جانە ورىنسىز باسەكەگە قارسى تۇرۋ جونىندە زاڭ اتقارۋ، ءادىليا جۇرگىزۋ تەبىنىن ارتتىرىپ، كاپيتالدىڭ ءتارتىپسىز كەڭەيۋىنىڭ الدىن الۋ. ەنەرگيا، تەمىر جول، تەلەگراف، الەۋمەتتىك ىستەر سياقتى شارۋاشىلىقتاعى باسەكەلىك سيپات الاتىن بۋىنداردى بازارلاندىرۋ رەفورماسىن ىلگەرىلەتىپ، باسەكەلىك سيپاتتى كاسىپتەردىڭ بازارعا كىرۋىنە رۇقسات ەتۋدى ەركىنە قويا بەرىپ، بازار باسەكەسى مەحانيزمىن ونان ارى ەنگىزىپ، تابيعي مونوپوليالىق كاسىپتەردى باقىلاۋ - باسقارۋدى كۇشەيتۋ.

  ءتورتىنشى تاراۋشا قوعامدىق سەنىمدىلىك جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرۋ

  سەنىمدىلىك جونىندەگى زاڭ، زاڭ ەرەجە، ولشەم جۇيەسىن ورناتىپ جانە اقاۋسىزداندىرىپ، الەۋمەتتىك سەنىمدىلىك ينفورماتسياسى ءتىزىمى مەن سەنىمسىزدىكتى جازالاۋ - تيۋ شارالارى ءتىزىمىن جاساپ، سەنىمىنەن ايرىلعان تۇلعانىڭ سەنىمدىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرۋ. سەنىمدىلىك ۋادەسى ءتۇزىمىن جالپىلاستىرۋ. سەنىمدىلىك ينفورماتسياسىن جيناقتاۋدى، تەڭ يگىلىكتەنۋدى، جاريا ۇستاۋدى جانە قولدانۋدى كۇشەيتىپ، حالىققا ءتيىمدى، كاسىپورىندارعا قولايلى سەنىمدىلىك ونىمدەرى مەن قىزمەت وتەۋدى جالپىلاستىرۋ. الەۋمەتتىك سەنىمدىلىك ينفورماتسياسى مەن فينانس ينفورماتسياسىنان تەڭ يگىلىكتەنەتىن بىرىككەن مەحانيزم ورناتۋ. حالىقارالىق باسەكەلىك قۋاتقا يە كاسىپورىنداردىڭ سەنىمدىلىك الۋ قۇرىلىمى مەن سەنىمدىلىك دارەجەسىن باعالاۋ قۇرىلىمىن جەتىلدىرىپ، سەنىمدىلىك الۋداعى باقىلاۋ - باسقارۋدى كۇشەيتىپ، سەنىمدىلىك جونىنەن قىزمەت وتەۋ بازارىنىڭ اقاۋسىز دامۋىن ىلگەرىلەتۋ. سەنىمدىلىك ينفورماتسياسىنىڭ حاۋىپسىزدىگىن باسقارۋدى كۇشەيتىپ، سەنىمدىلىك تۇلعالارىنىڭ زاڭدى ۇقىق - مۇددەسىن قامتاماسىزداندىرۋ. ۇكىمەتتىڭ سەنىمسىزدىك جاۋاپكەرشىلىگىن قۋزاستىرۋ ءتۇزىمىن ورناتۋ جانە اقاۋسىزداندىرۋ.

  جيىرما ءبىرىنشى تاراۋ وسى زامانعى قازىنا - باجى، فينانس ءتۇزىلىسىن ورناتۋ

  قازىنانىڭ مەملەكەتتى باسقارۋداعى نەگىزدىك جانە ماڭىزدى تىرەكتىك رولىن اناعۇرلىم ويداعىداي ساۋلەلەندىرىپ، فينانستىڭ تۇلعالىق شارۋاشىلىققا قىزمەت وتەۋ قابىلەتىن ارتتىرىپ، جوعارى ساپالى دامۋ تالابىنا ۇيلەسەتىن قازىنا - باجى، فينانس ءتۇزىمىن اقاۋسىزداندىرۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا وسى زامانعى قازىنا ءتۇزىمىن جەدەل ورناتۋ

  مەجە ەسەپ باسقارۋ ءتۇزىمى رەفورماسىن تەرەڭدەتىپ، مەجە ەسەپتى جاساۋعا ماكرولىق جاقتان جەتەكشىلىك ەتۋ مەن تەكسەرۋ - باقىلاۋدى كۇشەيتۋ. قازىنا بايلىعىن ءبىر تۇتاس جوسپارلاۋدى كۇشەيتىپ، قازىنالىق شىعىستى ولشەمدەندىرۋدى ىلگەرىلەتىپ، مەجە ەسەپتى تەجەۋ مەن ونىمدىلىگىن باسقارۋدى كۇشەيتۋ. جىل اتتاعان مەجە ەسەپتى تەڭگەرۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرىپ، ورتا مەرزىمدىك قازىنا جوباسىن باسقارۋدى كۇشەيتىپ، مەملەكەتتىڭ كەلەلى ستراتەگيالىق مىندەتتەرىن قازىنالىق قۋات جاعىنان قامتاماسىزداندىرۋدى كۇشەيتۋ. ورتالىق پەن جەرگىلىكتى ورىنداردىڭ ۇقىق پەن جاۋاپكەرشىلىگى ايقىن، قازىنالىق قۋاتى سايكەسىمدى، وڭىرلەر ارا تەپە - تەڭ قازىنا قاتىناسىن ورناتۋ، ورتالىقتىڭ ءبىلىم مەنشىك ۇقىعىن قورعاۋ، زەينەتكەرلىك قامسىزداندىرۋ، ءوڭىر اتتاعان ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ قاتارلى جاقتارداعى ءىس ۇقىعىن لايىقتى كۇشەيتۋ، ورتالىق پەن جەرگىلىكتى ورىنداردىڭ ورتاق ءىس ۇقىعىن ازايتۋ جانە ارناعا ءتۇسىرۋ. ولكەدەن تومەنگى قازىنا ءتۇزىلىسىن اقاۋسىزداندىرىپ، نەگىزگى ساتىلاردىڭ الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ بويىنشا قامتاماسىزداندىرۋ قۋاتىن كۇشەيتۋ. قازىنادان اۋدارىپ تولەۋ ءتۇزىمىن كەمەلدەندىرىپ، اۋدارىپ تولەۋ قۇرىلىمىن ساپالىلاندىرىپ، اۋدارىپ تولەۋ نىساندارىن ارناعا ءتۇسىرۋ. ۇقىق پەن جاۋاپكەرشىلىكتىڭ جارىققا شىعۋى تۇزىمىندەگى ۇكىمەتتىڭ جالپىلىق قازىنالىق مالىمەت بەرۋ ءتۇزىمىن كەمەلدەندىرۋ. ۇكىمەتتىڭ ارناعا تۇسكەن قارىزدانۋ، قارجى قۇراۋ مەحانيزمىن ورناتۋ جانە اقاۋسىزداندىرۋ.

   ەكىنشى تاراۋشا وسى زامانعى باجى كىرىسى ءتۇزىمىن كەمەلدەندىرۋ

  باجى ءتۇزىمى قۇرىلىمىن ساپالىلاندىرىپ، تىكەلەي باجى جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرىپ، تىكەلەي باجى سالىستىرماسىن لايىقتى جوعارىلاتۋ. جەكەلەر تابىس باجىسى ءتۇزىمىن كەمەلدەندىرىپ، جالپىلىق باجى الۋ كولەمىن كەڭەيتۋدى ىلگەرىلەتىپ، باجى مولشەرى قۇرىلىمىن ساپالىلاندىرۋ. نازاردى جاساۋ كاسىبىن ورنىقتىرۋعا قولداۋ كورسەتۋگە، شارۋاشىلىق تىزبەگى مەن ۇسىنىم تىزبەگىن بەكەمدەۋگە شوعىرلاندىرىپ، ارتقان قۇن باجىسى ءتۇزىمىن اناعۇرلىم ساپالىلاندىرۋ. تۇتىنۋ باجىسىن الۋ كولەمى مەن باجى مولشەرىن رەتتەپ جانە ساپالىلاندىرىپ، باجى الۋ بۋىندارىنىڭ ارتقا جىلجۋىن جانە جەرگىلىكتى ورىندارعا ورنىقتى تۇردە ءتۇسىرىلۋىن ىلگەرىلەتۋ. باجى كىرىسىندە جەڭىلدىك جاساۋدى ارناعا ءتۇسىرۋ جانە كەمەلدەندىرۋ. قورا - جاي باجىسى جونىندە زاڭ شىعارۋدى ىلگەرىلەتىپ، جەرگىلىكتى باجى جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرىپ، جەرگىلىكتى باجى ساياساتىن باسقارۋ ۇقىعىن بىرتىندەپ كەڭەيتۋ. باجى كىرىسىن الۋ - باسقارۋ ءتۇزىمى رەفورماسىن تەرەڭدەتىپ، پاراساتتى باجى ىستەرىن قۇرىپ، باجى كىرىسىن الۋ - باسقارۋدىڭ وسىزاماندانۋىن ىلگەرىلەتۋ.

   ءۇشىنشى تاراۋشا فينانستىڭ ۇسىنىم جاعىنداعى قۇرىلىمدىق رەفورماسىن تەرەڭدەتۋ

  جوعارى ۇيلەسىمدىلىككە، باسەكەلىك قۋاتقا، جالپىلىق تيىمدىلىككە يە وسى زامانعى فينانس جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرىپ، تۇلعالىق ەكونوميكاعا فينانس جاعىنان ءونىمدى قولداۋ كورسەتەتىن ءتۇزىلىس - مەحانيزمىن ورناتۋ. وسى زامانعى ورتالىق بانكە ءتۇزىمىن ورناتىپ، اقشامەن قامداۋدى رەتتەۋ - مەڭگەرۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرۋ. سيفرلى اقشانى زەرتتەۋ - اشۋدى ورنىقتى ىلگەرىلەتۋ. بازارلانعان ءوسىم مولشەرىن قالىپتاستىرۋ جانە جەتكىزۋ مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرىپ، ورتالىق بانكەنىڭ ساياساتتىق ءوسىم مولشەرى جۇيەسىن كەمەلدەندىرىپ، قارىز اقشا بازارىنىڭ باعا كەسۋ ءوسىم مولشەرىنىڭ ولشەمدىك رولىن اناعۇرلىم ويداعىداي ساۋلەلەندىرۋ. فينانس جۇيەسى قۇرىلىمىن ساپالىلاندىرىپ، مەملەكەت مەنشىگىندەگى ساۋدا بانكەلەرى رەفورماسىن تەرەڭدەتىپ، ورتاشا، شاعىن بانكەلەر مەن اۋىل - قىستاق امانات - قارىز كووپەراتيۆتەرىن باسقارۋ قۇرىلىمىن كەمەلدەندىرۋدى تەزدەتىپ، بانكەگە جاتپايتىن فينانس قۇرىلىمدارىن دامىتۋدى ارناعا ءتۇسىرىپ، فينانستىڭ جالپىلىق تيىمدىلىگىن كۇشەيتۋ. ساياساتتىق فينانستى رەفورمالاپ جانە ونى ساپالىلاندىرىپ، مەملەكەتكە قىزمەت وتەۋ ستراتەگياسى مەن جوبالاۋ قابىلەتىن كۇشەيتۋ. قامسىزداندىرۋ سەرىكتەستىگى رەفورماسىن تەرەڭدەتىپ، ساۋدا قامسىزداندىرۋىنىڭ قامتاماسىزداندىرۋ قابىلەتىن جوعارىلاتۋ. فينانس قۇرىلىمدارى سەرىكتەستىكتەرىن باسقارۋدى اقاۋسىزداندىرىپ، جارناگەرلەردىڭ جارنا ۇقىعى مەن ىلىكتەستىك ساۋداسىن باقىلاۋ - باسقارۋدى كۇشەيتۋ. كاپيتال بازارى نەگىزدىك ءتۇزىمىن كەمەلدەندىرىپ، كوپ ساتىلى كاپيتال بازارى جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرىپ، قۇرىلىمدىق قارجى قوسۋشىلاردى بارىنشا دامىتىپ، تىكەلەي قارجى قۇراۋدىڭ، اسىرەسە، جارنا ۇقىعىمەن قارجى قۇراۋدىڭ سالىستىرماسىن جوعارىلاتۋ. جارنا بەلەتىن تاراتۋ - تىركەۋ ءتۇزىمىن جاپپاي اتقارىپ، بازاردان شەگىنۋدىڭ ۇدايىلانعان مەحانيزمىن ورناتىپ، جارناسى بازارعا سالىنعان سەرىكتەستىكتەردىڭ ساپاسىن جوعارىلاتۋ. جاڭا ءۇشىنشى جارنا بازارى رەفورماسىن تەرەڭدەتۋ. بازارلانعان زايوم تاراتۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرىپ، زايوم بازارىنىڭ كولەمىن ورنىقتى كەڭەيتىپ، زايوم تۇرلەرىن مولايتىپ، ۇزاق مەرزىمدىك زايومدى جانە نەگىزدىك قۇرىلعىلار ۇزاق مەرزىمدىك زايومىن تاراتۋ. قارجىلاندىرۋشىلاردى قورعاۋ ءتۇزىمى مەن امانات اقشانى قامسىزداندىرۋ ءتۇزىمىن كەمەلدەندىرۋ. وسى زامانعى فينانس باقىلاۋ - باسقارۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرىپ، باقىلاۋ - باسقارۋ تۇزىمىندەگى ولقىلىقتاردى تولىقتاۋ، بايىپتىلىقپەن باقىلاۋ - باسقارۋ العى شارتىندا فينانستا جاڭالىق اشۋدى تارتىپپەن ىلگەرىلەتىپ، حاۋىپ - قاتەردى تولىق قامتىعان باقىلاۋ - باسقارۋ جۇلگەسىن اقاۋسىزداندىرىپ، فينانستى باقىلاۋ - باسقارۋدىڭ جاريالىلىعى مەن زاڭمەن باسقارۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ. فينانستىق عىلىم - تەحنيكانى ورنىقتى دامىتىپ، فينانس قۇرىلىمدارىنىڭ سيفرلانۋعا بۇرىلىس جاساۋىن جەدەلدەتۋ. باقىلاۋ - باسقارۋ عىلىم - تەحنيكاسىنان پايدالانۋدى جانە فينانستا جاڭالىق اشۋ حاۋىپ - قاتەرىن مەجەلەۋدى كۇشەيتىپ، جاڭالىق اشۋ ارقىلى ونىمدەردىڭ ءمىنىن تۇزەتۋ جانە ۋاقىتشا توقتاتۋ مەحانيزمى جونىندە ىزدەنىس جاساۋ.

  جيىرما ەكىنشى تاراۋ ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكا باسقارۋ قابىلەتىن جوعارىلاتۋ

  ۇكىمەت فۋنكتسياسىندا بۇرىلىس جاساۋدى تەزدەتىپ، ۇكىمەتتىڭ مىندەتى ايقىن، زاڭ بويىنشا اكىمشىلىك جۇرگىزەتىن باسقارۋ جۇيەسىن قۇرىپ، ماكرولىق رەتتەۋ - مەڭگەرۋدە جاڭالىق اشىپ جانە ونى كەمەلدەندىرىپ، ۇكىمەتتىڭ باسقارۋ ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا ماكرولىق ەكونوميكانى باسقارۋدى كەمەلدەندىرۋ

  مەملەكەتتىڭ دامۋ جوباسىن ستراتەگيالىق باعدار، قازىنا ساياساتى مەن اقشا ساياساتىن نەگىزگى ءتاسىل ەتكەن، جۇمىستاندىرۋ، شارۋاشىلىق، قارجىلاندىرۋ، تۇتىنۋ، ورتانى قورعاۋ، ءوڭىر قاتارلى جاقتارداعى ساياساتتار تىعىز سايكەسكەن، نىساناسى ساپالى، جۇمىس ءبولىسى ۇيلەسىمدى، جوعارى ءونىمدى سايكەسكەن ماكرولىق ەكونوميكانى باسقارۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرۋ. مەملەكەتتىڭ دامۋ جوباسىنىڭ الەۋمەتتىك مەجە ەسەپ، مەملەكەت جەر بايلىعىن اشۋ، بايلىقتى ورنالاستىرۋ ساياساتتارىنا ماكرولىق جاقتان جەتەكشىلىك ەتۋ، ءبىر تۇتاس سايكەستىرۋ فۋنكتسياسىن كۇشەيتۋ، ماكرولىق ساياسات بەلگىلەۋ جانە اتقارۋ مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرىپ، مەجەلى باسقارۋ مەن جەتەكتەۋگە ءمان بەرۋ، ەكونوميكانىڭ ارتۋى، جۇمىستاندىرۋ، باعا، حالىقارالىق كىرىس - شىعىس قاتارلىلاردى رەتتەۋ - مەڭگەرۋ نىساناسىن ۇيلەسىمدى يگەرىپ، وڭىرلەر ارا رەتتەۋ - مەڭگەرۋ نەگىزىندە باعىتتامالى رەتتەۋ - مەڭگەرۋدى، جاعدايعا قاراي رەتتەۋ - مەڭگەرۋدى جانە دالمە - ءدال رەتتەۋ - مەڭگەرۋدى كۇشەيتۋ. ماكرولىق رەتتەۋ - مەڭگەرۋ ساياساتى جۇيەسىن كەمەلدەندىرىپ، اينالىم اتتاعان ساياساتتىق جوبالاۋدى ويداعىداي ىستەپ، كەرى پەريودتى رەتتەۋ قابىلەتىن جوعارىلاتىپ، ەكونوميكانىڭ جالپى مولشەرىنىڭ تەڭ، قۇرىلىمىنىڭ ساپالى، ءىشى - سىرتىنىڭ بىردەي بولۋىن جەبەۋ. ماكرولىق ەكونوميكانى باسقارۋ دەرەك قويماسى قۇرىلىستارىن كۇشەيتىپ، ءىرى دەرەك سياقتى وسى زامانعى تەحنيكالىق تاسىلدەردىڭ كومەكشى باسقارۋ قابىلەتىن جوعارىلاتىپ، ساناقتى وسى زامانداندىرۋ رەفورماسىن ىلگەرىلەتۋ. ماكرولىق ەكونوميكا ساياساتىن مەجەلەۋ - باعالاۋ ءتۇزىمى مەن اۋىر حاۋىپ - قاتەردى پارىقتاۋ - ساقتاندىرۋ مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرىپ، ساياسات بەلگىلەۋگە قاتىناسۋ ارناسىن ىركىلىسسىزدەندىرىپ، شەشىمنىڭ عىلميلانۋ، دەموكراتيالانۋ، زاڭمەن باسقارۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا ماڭداي الدى تيجارات - ساۋدا ورتاسىن قالىپتاستىرۋ

  ۇكىمەت ورىندارىن ىقشامداپ، ۇقىقتى تومەنگە بەرۋ، ۇقىقتى تومەنگە بەرۋ مەن باسقارۋدى ۇشتاستىرۋ، قىزمەت وتەۋدى ساپالىلاندىرۋ رەفورماسىن تەرەڭدەتىپ، ۇكىمەتتىڭ ۇقىق - جاۋاپكەرشىلىك ءتىزىمى ءتۇزىمىن جاپپاي اتقارىپ، بازارلانعان، زاڭمەن باسقارىلاتىن، حالىقارالانعان تيجارات - ساۋدا ورتاسىن ۇزدىكسىز ساپالىلاندىرۋ. مەملەكەت بويىنشا بىرلىككە كەلگەن بازارعا كىرۋگە رۇقسات ەتىلمەيتىندەر ءتىزىمى ءتۇزىمىن اتقارىپ، بازارعا كىرۋدەگى تىزىمنەن تىسقارى كومەسكى بوگەتتەردى جويىپ، قىزمەت وتەۋ كاسىبىن ءتۇيىن ەتىپ، بازارعا كىرۋگە رۇقسات ەتۋ شەكتەمەسىن اناعۇرلىم جەڭىلدەتۋ. اكىمشىلىك رۇقسات ىستەرىن ىقشامداپ، قابىلەت، تولىمدىلىق رۇقساتتارىن ازايتىپ جانە بىرىكتىرىپ، قاجەتسىز ەستەلىككە الۋ، تىزىمدەۋ جانە جىلدىق تەكسەرىپ بەكىتۋلەرىن كۇشىنەن قالدىرىپ، كاسىپورىندارعا قاتىستى تەكسەرۋلەردى ارناعا ءتۇسىرۋ. ”رۇقسات كۋالىگى مەن تيجارات كۋالىگىن ايىرۋ“، ”تيجارات كۋالىگى بەرىلگەننەن كەيىن رۇقسات كۋالىگىن ازايتۋ“ رەفورماسىن جاپپاي جۇرگىزىپ، ينجەنەريالىق قۇرىلىس نىساندارىن تەكسەرىپ بەكىتۋ ءتۇزىمى رەفورماسىن جاپپاي ورىستەتۋ. وندىرۋگە رۇقسات ەتۋ تۇزىمىنە رەفورما جۇرگىزىپ، ونەركاسىپ ونىمدەرىن تەكسەرىپ بەكىتۋ ءتارتىبىن ىقشامداپ، كاسىپورىندارعا ساياتىن تيجاراتتىق رۇقسات تۇرلەرى ءتىزىمىن باسقارۋدى اتقارۋ. بازار سۋبيەكتتەرىنىڭ قولايلى، جوعارى ءونىمدى، ءتارتىپتى شەگىنۋ ءتۇزىمىن ورناتىپ، ادەتتەگى تىزىمنەن ءوشىرۋ ءتارتىبىن ىقشامداپ، كاسىپورىننىڭ كۇيرەۋى مەن تابيعي يەنىڭ كۇيرەۋى ءتۇزىمىن ورناتۋ جانە كەمەلدەندىرۋ. اكىمشىلىك قىزمەت وتەۋ تاسىلىندە جاڭالىق اشىپ، تەكسەرىپ - بەكىتۋ جونىنەن قىزمەت وتەۋدىڭ حالىققا قولايلى بولۋىن ىلگەرىلەتۋ. حالىقارالىق ساۋداداعى ”ءبىر كوزدەن وتكىزۋ“ قۇرىلىسىن تەرەڭدەتۋ. تيجارات - ساۋدا ورتاسىن باعالاۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرۋ.

  ءۇشىنشى تاراۋشا باقىلاۋ - باسقارۋ قابىلەتىن وسىزامانداندىرۋدى ىلگەرىلەتۋ

  ”كەز كەلگەن ۋاقىتتا تەكسەرۋ، كەز كەلگەن ۋاقىتتا تەكسەرۋشى جىبەرۋ، ءبىردى اشىق جاريالاۋ“ باقىلاۋ - باسقارۋى مەن ”ينتەرنەت + باقىلاۋ - باسقارۋدى“ نەگىزگى ءتاسىل، ءتۇيىندى باقىلاۋ - باسقارۋدى تولىقتاۋشى، سەنىمدىلىكتى باقىلاۋ - باسقارۋدى نەگىز ەتكەن جاڭاشا باقىلاۋ - باسقارۋ مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرىپ، جەلىدە جانە جەلىدەن تىس ءبىر تۇلعالانعان باقىلاۋ - باسقارۋدى ىلگەرىلەتۋ. بازاردى، ساپانى، حاۋىپسىزدىكتى باقىلاۋ - باسقارۋدى قاتايتىپ، ازىق - تۇلىك، ءدارى - دارمەك، ەرەكشە جابدىق جانە توراپ ساۋداسى، ساياحات، جارناما، دەلدالدىق، قوجالىق سياقتىلاردى باقىلاۋ - باسقارۋدى كۇشەيتىپ، ماڭىزدى فاكتورلار بازارى ساۋداسىن باقىلاۋ - باسقارۋدى نىعايتىپ، جاڭا كاسىپكە، جاڭا كاسىپ قالىبىنا كەڭ پەيىلدىلىكپەن، بايىپتىلىقپەن باقىلاپ - باسقارۋدى اتقارۋ. بازاردى باقىلاۋ - باسقارۋدىڭ جالپىلىق اكىمشىلىك زاڭ اتقارۋ رەفورماسىن تەرەڭدەتىپ، سالا، تاراۋ اتتاپ بىرلەسىپ زاڭ اتقارۋ، سايكەسىپ باقىلاۋ - باسقارۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرۋ. كاسىپتىك قوعامدار، ساۋدا قوعامدارى جانە دەلدالدىق قۇرىلىمدار رەفورماسىن تەرەڭدەتۋ. قوعامدىق جۇرتشىلىقتىڭ، اقپارات مەديالارىنىڭ باقىلاۋىن كۇشەيتۋ.

  جەتىنشى ءبولىم اۋىل شارۋاشىلىعىن، اۋىل - قىستاقتى الدىمەن دامىتۋعا تاباندى بولىپ، اۋىل - قىستاقتى گۇلدەندىرۋدى جاپپاي ىلگەرىلەتۋ

  جۇڭگوشا سوتسياليستىك اۋىل - قىستاقتى گۇلدەندىرۋ جولىمەن ءجۇرىپ، اۋىل - قىستاقتى گۇلدەندىرۋ ستراتەگياسىن جاپپاي اتقارۋ، ونەركاسىپ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعىن تولىقتاۋدى، قالا ارقىلى اۋىلدى جەتەكتەۋدى كۇشەيتىپ، ونەركاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءبىرىن - ءبىرى جەبەيتىن، قالا مەن اۋىل ءبىرىن - ءبىرى تولىقتايتىن، سايكەستى داميتىن، بىرگە گۇلدەنىپ - كوركەيەتىن جاڭاشا ونەركاسىپ - اۋىل شارۋاشىلىعى، قالا - اۋىل قاتىناسىنىڭ قالىپتاسۋىن ىلگەرىلەتىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىن، اۋىل - قىستاقتى وسىزامانداندىرۋدى جەدەلدەتۋ.

  جيىرما ءۇشىنشى تاراۋ اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ساپاسىن، ونىمدىلىگىن جانە باسەكەلىك قۋاتىن جوعارىلاتۋ

  اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزدىك ورنىن ۇزدىكسىز كۇشەيتىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇسىنىم جاعىنداعى قۇرىلىمدىق رەفورماسىن تەرەڭدەتىپ، ساپا بەتالىسىن كۇشەيتىپ، اۋىل - قىستاق شارۋاشىلىعىنىڭ گۇلدەنۋىن ىلگەرىلەتۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپىلىق ءوندىرىس قۋاتىن ارتتىرۋ

  استىق ءوندىرىس قۋاتىنىڭ نەگىزىن بەكەمدەپ، استىق، ماقتا، ماي، قانت، ەت، ءسۇت سياقتى ماڭىزدى اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىمەن قامداۋ حاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىزداندىرۋ. ەگىستىك جەردى قورعاۋدىڭ ەڭ قاتاڭ تۇزىمىنە تاباندى بولۋ، ەگىستىك جەر سانىن قورعاۋ مەن ساپاسىن جوعارىلاتۋدى كۇشەيتىپ، ءبىر ميلليارد 800 ميلليون مۋ ەگىستىك جەر قىزىل سىزىعىن قاتاڭ ساقتاۋ، ەگىستىك جەردىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنان باسقاعا پايدالانىلۋىن تىزگىندەپ، استىق ەگۋدەن باسقاعا پايدالانۋىنان ساقتانۋ، يەلەنگەن ەگىستىك جەردى تولىقتاپ بەرىپ تەڭگەرۋدى ارناعا ءتۇسىرىپ، يەلەنگەن جارامدى جەردى جارامسىز جەرمەن تولىقتاۋعا، يەلەنگەن سۋلى ەگىنجايلاردى ءشول جەرلەرمەن تولىقتاۋعا قاتاڭ تيىم سالۋ. استىق وندىرىلەتىن فۋنكتسيالىق وڭىرلەر مەن ماڭىزدى اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرەتىن قورعاۋ وڭىرلەرىن ءتۇيىن ەتىپ، مەملەكەتتىڭ استىق حاۋىپسىزدىگى شارۋاشىلىق بەلدەۋىن قۇرىپ، جوعارى ولشەمدى ەگىنجاي قۇرىلىسى ينجەنەرياسىن اتقارىپ، ءبىر ميلليارد 75 ميلليون مۋلىق شوعىرلى ءبىر تۇتاس جوعارى ولشەمدى ەگىنجايلارىن قۇرۋ. قارا توپىراقتى قورعاۋ ينجەنەرياسىن اتقارىپ، شىعىس سولتۇستىكتىڭ قارا توپىراعىن قورعاۋ مەن جەر قۇنارىنىڭ قالپىنا كەلۋىن كۇشەيتۋ. ءىرى، ورتاشا سۋارمالى وڭىرلەردى سۋ ۇنەمدەۋ بويىنشا وزگەرتۋدى جانە تاپتەشتەي باسقارۋدى ىلگەرىلەتىپ، سۋدى ۇنەمدەپ سۋاراتىن تىرەكتى قۇرىلىستاردى سالىپ، سۋ باعاسى جالپىلىق رەفورماسىن قاتار ىلگەرىلەتۋ. ءىرى، ورتاشا، زەردەلىلەنگەن، كۇردەلى اۋىل شارۋاشىلىق ماشينالارىن زەرتتەپ اشۋدى، قولدانۋدى كۇشەيتىپ، ەگىس داقىلدارىندا جەر جىرتۋ، تۇقىم ءسىڭىرۋ، ءونىمىن جيناۋدىڭ جالپىلىق ماشينالاسۋ مولشەرىن %75كە جوعارىلاتۋ. ساپالى تۇقىم بايلىعىن قورعاۋ، پايدالانۋ جانە تۇقىم قويماسى قۇرىلىسىن كۇشەيتىپ، تۇقىم قاينارىنىڭ حاۋىپسىزدىگىنە كەپىلدىك ەتۋ. اۋىل شارۋاشىلىعىندا ساپالى تۇقىم تەحنيكاسىنان قامال الۋدى كۇشەيتىپ، بيولوگيالىق تۇقىم جەتىلدىرۋدىڭ شارۋاشىلىقتانۋىن، پايدالانىلۋىن تارتىپپەن ىلگەرىلەتىپ، حالىقارالىق باسەكەلىك قۋاتقا يە تۇقىم شارۋاشىلىعىندىق باستاماشى كاسىپورىنداردى جەتىلدىرۋ. اۋىل شارۋاشىلىق عىلىم - تەحنيكاسىندا جاڭالىق اشۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرىپ، اۋىل شارۋاشىلىق تەحنيكاسىن جالپىلاستىرۋعا قىزمەت وتەۋ ءتاسىلىن جاڭالاپ، پاراساتتى اۋىل شارۋاشىلىعىن قۇرۋ. حايۋاناتتاردا بولاتىن ىندەتتەردەن ساقتانۋ مەن ەگىس داقىلدارى دەرت - دەربەزدەرىنەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋدى كۇشەيتىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىنا اۋا رايى جاعىنان قىزمەت وتەۋدى نىعايتۋ.

  سۋرەت 2: استىق وندىرىلەتىن فۋنكتسيالىق وڭىرلەر مەن ماڭىزدى اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرى وندىرىلەتىن قورعاۋ وڭىرلەرىنىڭ ورنالاسۋ سحەماسى.

   ەكىنشى تاراۋشا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ قۇرىلىمىن رەتكە سالۋدى تەرەڭدەتۋ

  اۋىل شارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ ورنالاسۋىن ساپالىلاندىرىپ، ابزال اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرى كاسىپتىك بەلدەۋىن جانە ەرەكشە اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ باسىمدىلىققا يە وڭىرلەرىن قۇرۋ. استىقتىڭ، تەحنيكالىق داقىلدار مەن جەمدىك داقىلداردىڭ ءبىر تۇتاس جوسپارلانۋىن، ەگىن، ورمان، مال، بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ سايكەسۋىن ىلگەرىلەتىپ، ەگىنشىلىك قۇرىلىمىن ساپالىلاندىرىپ، وسى زامانعى مال شارۋاشىلىعىن زور كۇشپەن دامىتىپ، سۋ ونىمدەرى ەكولوگيالىق اقاۋسىز باعىمشىلىعىن جەبەۋ. قۇرىلعىلى اۋىل شارۋاشىلىعىن بەلسەنە دامىتىپ، جەمىس ورمان شارۋاشىلىعىن جەرگىلىكتى جاعدايعا قاراي دامىتۋ. ساپالى استىق ينجەنەرياسىن ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتۋ. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جاسىل تيپكە بۇرىلىس جاساۋىن ىلگەرىلەتىپ، وندىرىستىك جەردىڭ ورتاسىن قورعاۋدى، باسقارۋدى كۇشەيتىپ، سۋ ۇنەمدەلەتىن جانە قۋاڭشىلىققا ءتوزىمدى اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتىپ، ەگىس دارىلەرىنىڭ، حيميالىق تىڭايتقىشتىڭ بەرىلۋ مولشەرىن ازايتۋ ارەكەتىن ىشكەرىلەي اتقارىپ، ەگىنجاي جارعاعىنان لاستانۋدى تىزگىندەپ، ەگىنجاي جارعاقتارىن جيناپ الىپ پايدالانۋ مولشەرىن جوعارىلاتىپ، سابان - توپاننان جان - جاقتى پايدالانۋ جانە مالدىڭ دايراعىن، قۇستىڭ ساڭعىرىعىن بايلىققا اينالدىرىپ پايدالانۋدى ىلگەرىلەتۋ. جاسىل اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ولشەم جۇيەسىن كەمەلدەندىرىپ، جاسىل ازىق - تۇلىك، ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرى جانە جاعراپيالىق بەلگى اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن كۋالاندىرۋ، باسقارۋدى كۇشەيتۋ. اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ تۇتاس بارىستاعى ساپا حاۋىپسىزدىگىن باقىلاۋ - باسقارۋدى كۇشەيتىپ، تەكتەۋ جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرۋ. وسى زامانعى اۋىل شارۋاشىلىق كاسىپ باقشاسى وڭىرلەرى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ وسىزاماندانۋىنان ۇلگى كورسەتۋ وڭىرلەرىن قۇرۋ.

  ءۇشىنشى تاراۋشا اۋىل - قىستاقتاردىڭ شارۋاشىلىق قالىبىن بايىتۋ

  اۋدان وڭىرىندىك ەكونوميكانى دامىتىپ، اۋىل - قىستاقتاردىڭ 1 -، 2 -، 3 - شارۋاشىلىقتارىنىڭ توعىسپالى دامۋىن ىلگەرىلەتىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ شارۋاشىلىق تىزبەگىن ۇزارتىپ، وزىندىك ەرەكشەلىككە يە وسى زامانعى اۋىل - قىستاقتا حالىقتى بايىتۋ شارۋاشىلىعىن دامىتۋ. ەگىنشىلىكتى، باعىمشىلىقتى، مانەرلەۋدى ۇشتاستىرۋ مەن شارۋاشىلىق تىزبەگىن تۋىنداتۋدى ىلگەرىلەتىپ، اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن مانەرلەۋ كاسىبى مەن اۋىل شارۋاشىلىق وندىرىسىندىك قىزمەت وتەۋ كاسىبىنىڭ دامۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتىپ، ساياحاتتىق اۋىل شارۋاشىلىعى، اۋىل - قىستاق ساياحاتى، حالىقتىق تۇسەلحانا شارۋاشىلىعى سياقتى ەرەكشە كاسىپتەردى ۇلعايتۋ. اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن بالعىن كۇيىندە قامبادا ساقتاۋ جانە سۋىق كۇيدەگى زات اينالىمى قۇرىلعىلارى قۇرىلىسىن كۇشەيتىپ، اۋىل - قىستاقتاردىڭ مال - مۇلىك ۇقىعى ساۋداسى، ساۋدا اينالىمى، تەكسەرىپ - ولشەپ كۋالاندىرۋ تەكشەلەرى مەن زەردەلى ولشەمدى زاۆود ۇيلەرى قۇرىلعىلارىن اقاۋسىزداندىرىپ، اۋىل - قىستاقتاردىڭ 2 -، 3 - شارۋاشىلىقتارىنىڭ شوعىرلى دامۋىنا جەتەكشىلىك ەتۋ. مۇددەنى بىرلەستىرۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرىپ، ”بايلىقتى مال - مۇلىككە، قارجىنى جارناعا، ديقاندى جارناگەرگە اينالدىرۋ“ ارقىلى ديقانداردى شارۋاشىلىقتىڭ ارتقان قۇن پايداسىنان اناعۇرلىم كوبىرەك يگىلىكتەندىرۋ.

  جيىرما ءتورتىنشى تاراۋ اۋىل - قىستاق قۇرىلىسى ارەكەتىن اتقارۋ

  اۋىل - قىستاق قۇرىلىسىن سوتسياليستىك وسىزامانداندىرۋ قۇرىلىسىنىڭ ماڭىزدى ورنىنا قويىپ، وندىرىستىك - تۇرمىستىق ەكولوگيا كەڭىستىگىن ساپالىلاندىرىپ، قىستاق بەت - بەينەسىن جانە قونىستانۋ ورتاسىن ۇزدىكسىز جاقسارتىپ، كورىكتى، قونىستانۋعا جايلى اۋىل - قىستاق قۇرۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا اۋىل - قىستاق قۇرىلىسىن جوبالاۋدى جانە وعان جەتەكشىلىك ەتۋدى كۇشەيتۋ

  اۋدان وڭىرىندىك قالا - قالاشىقتار مەن قىستاقتاردىڭ جوبالانۋىن، قۇرىلىسىن ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ، جەردەن پايدالانۋ، شارۋاشىلىقتى دامىتۋ، تۇرعىندار ءتۇيىنى قۇرىلىسى، قونىس ورتاسىن وڭاۋ، ەكولوگيانى قورعاۋ، اپاتتان ساقتانۋ، اپات زيانىن ازايتۋ جانە تاريحي مادەنيەتكە مۇراگەرلىك ەتۋدى ءبىر تۇتاس ويلاستىرۋ. اۋدان اۋماعىنداعى قىستاقتاردىڭ ورنالاسۋ جوباسىن عىلمي جاساپ، قىستاق قۇرىلىسىن جەرلىك جاعدايعا قاراي تۇرگە ايىرىپ ىلگەرىلەتىپ، تۇتاس وڭىرلىك جەردى جان - جاقتى وڭاۋدى ارناعا ءتۇسىرىپ جانە ورىستەتىپ، ءداستۇرلى قىستاقتاردىڭ، ۇلتتىق قىستاقتاردىڭ جانە اۋىل - قىستاقتاردىڭ بەدەر - ءبىتىمىن قورعاۋ، قىستاقتاردى ءوز بىلگەنىنشە كۇشىنەن قالدىرىپ، بىرىكتىرىپ ۇلكەن الەۋمەتتىك اۋماققا اينالدىرۋعا، ديقانداردىڭ تىلەگىنە قايشى مەيىلىنشە بۇزىپ، مەيىلىنشە قۇرىلىس جۇرگىزۋگە قاتاڭ تيىم سالۋ. اۋىل - قىستاقتاردىڭ تۇرمىس اياسىنىڭ ورنالاسۋىن ساپالىلاندىرىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءوندىرىس كەڭىستىگى مەن اۋىل - قىستاقتاردىڭ ەكولوگيالىق كەڭىستىگىن قاتاڭ قورعاپ، باعىمشىلىققا ۇيلەسەتىن، باعىمشىلىق تەجەلەتىن، باعىمشىلىققا تيىم سالىناتىن وڭىرلەردى عىلمي ايىرىپ تۇراقتاندىرۋ. شارت - جاعدايى بار وڭىرلەردىڭ قولدانىلمالى قىستاق جوباسىن جاساۋىنا دەم بەرۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا اۋىل - قىستاقتىڭ نەگىزدىك قۇرىلعىلارى مەن الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ

  اۋدان ءوڭىرىن نەگىزگى بىرلىك ەتىپ، قالا مەن اۋىلدىڭ توعىسپالى دامۋىن ىلگەرىلەتىپ، اۋدان قالاشىعىنىڭ جالپىلىق قىزمەت وتەۋ قۋاتى مەن اۋىل - قالاشىقتاردىڭ ديقاندارعا قىزمەت وتەۋ فۋنكتسياسىن كۇشەيتۋ. قالا - اۋىل نەگىزدىك قۇرىلعىلارىن ءبىر تۇتاس جوبالاۋ، ءبىر تۇتاس قۇرۋ، ءبىر تۇتاس باسقارۋ - قورعاۋ مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرۋ، قالا الەۋمەتتىك قۇرىلعىلارىنىڭ قالا ماڭىنداعى اۋىل - قىستاقتارعا جانە كولەمى ءبىرشاما ۇلكەن ورتالىق قالاشىقتارعا قاراي كەڭەيۋىن ىلگەرىلەتىپ، اۋىل - قىستاقتاردىڭ سۋ، ەلەكتر، جول، گاز، پوچتا - حابارلاسۋ، راديو - تەلەۆيزيا، زات اينالىمى سياقتى نەگىزدىك قۇرىلعىلارىن كەمەلدەندىرىپ، شارۋالار ءۇي قۇرىلىسىنىڭ ساپاسىن جوعارىلاتۋ. قالا مەن اۋىلدىڭ نەگىزگى الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ ولشەمىن بىرلىككە كەلتىرۋدى، ءتۇزىمدى بىرىكتىرۋدى ىلگەرىلەتۋ، اۋىل - قىستاقتاردىڭ وقۋ - اعارتۋ، ەمدەۋ، قارتتاردى كۇتىمدەۋ، مادەنيەت جاقتارىنداعى قىزمەت وتەۋ ۇسىنىمىن ارتتىرىپ، اۋدان كولەمىندەگى وقىتۋشىلاردىڭ، شيپاگەرلەردىڭ اۋىس - ءتۇيىس جاساۋىن، الماسىپ ىستەۋىن ىلگەرىلەتىپ، قوعامدىق كۇشتەردىڭ اۋىل - قىستاق الەۋمەتتىك يگىلىك ىستەرىمەن شۇعىلدانۋىنا دەم بەرۋ. ديقانداردىڭ عىلىم - تەحنيكا، مادەنيەت ساپاسىن جوعارىلاتىپ، اۋىل - قىستاق دارىندىلارىن دامىتۋدى ىلگەرىلەتۋ.

  ءۇشىنشى تاراۋشا اۋىل - قىستاقتاردىڭ قونىستىق ورتاسىن جاقسارتۋ

  اۋىل - قىستاقتاردىڭ قونىستىق ورتاسىن وڭاۋ، دارەجەسىن جوعارىلاتۋ قيمىلىن ورىستەتىپ، ”قىستاق قوقىر - قوقسىقتىڭ قورشاۋىندا قالۋ“ جانە اۋىل - قىستاقتارداعى قارا ساسىق سۋ سياقتى كورنەكتى قورشاعان ورتا ماسەلەسىن ورنىقتى شەشۋ. اۋىل - قىستاقتاردىڭ تۇرمىستىق قوقىر - قوقسىقتارىن سول جەردىڭ وزىندە تۇرگە ايىرۋ جانە بايلىققا اينالدىرىپ پايدالانۋدى ىلگەرىلەتىپ، اۋىل - قالاشىق ۇكىمەتتەرى تۇرعان جەرلەر مەن سەنترلى قىستاقتاردى ءتۇيىن ەتە وتىرىپ، اۋىل - قىستاقتاردىڭ تۇرمىستىق لاس سۋلارىن جونگە سالۋدى ساتىلى تۇردە ىلگەرىلەتۋ. اۋىل - قىستاق دارەتحانا توڭكەرىسىن جەرگىلىكتى جاعدايعا قاراي ىلگەرىلەتۋگە قولداۋ كورسەتۋ. اۋىل - قىستاق سۋ جۇيەسىن جان - جاقتى وڭاۋدى ىلگەرىلەتۋ. قىستاقتى تازالاۋ جانە جاسىلداندىرۋ قيمىلىن ىشكەرىلەي ورىستەتىپ، قىستاقتىڭ الەۋمەتتىك كەڭىستىگىنىڭ جانە اۋلا - ۇيلەرىنىڭ، قىستاق توڭىرەگىنىڭ تازا، رەتتى بولۋىن ىسكە اسىرۋ.

  جيىرما بەسىنشى تاراۋ قالا مەن اۋىلدىڭ توعىسپالى دامۋ ءتۇزىلىس - مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرۋ

  قالا مەن اۋىل ماڭىزدى فاكتورلارى تەڭ تۇرعىدان الماساتىن، قوس باعىتتا اينالىمعا تۇسەتىن ساياسات جۇيەسىن ورناتىپ جانە اقاۋسىزداندىرىپ، ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ اۋىل - قىستاققا قاراي اناعۇرلىم كوبىرەك اعىلۋىن جەبەپ، اۋىل شارۋاشىلىعى مەن اۋىل - قىستاقتىڭ دامۋ ومىرشەڭدىگىن ارتتىرۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا اۋىل شارۋاشىلىعى، اۋىل - قىستاق رەفورماسىن تەرەڭدەتۋ

  اۋىل - قىستاقتاردىڭ نەگىزگى تيجارات ءتۇزىمىن بەكەمدەپ، كەمەلدەندىرىپ، 2 - كەزەكتى جەردى كوتەرمەگە الۋ مەرزىمى تولعاننان كەيىن تاعى 30 جىل ۇزارتۋ ساياساتىن تياناقتاندىرىپ، اۋىل - قىستاقتاردىڭ كوتەرمەگە العان جەردى مەنشىكتەنۋ ۇقىعىن، كوتەرمەگە الۋ ۇقىعىن، تيجارات ۇقىعىن ايىرۋ ءتۇزىمىن كەمەلدەندىرىپ، تيجارات ۇقىعىن اناعۇرلىم جانداندىرۋ. ءتۇرلى فورماداعى ۇيلەسىمدى كولەمدەگى تيجاراتتى دامىتۋ، وتباسىلىق ەگىس الاڭى، ديقاندار سەلبەستىك كووپەراتيۆى سياقتى جاڭاشا اۋىل شارۋاشىلىق تيجارات تۇلعالارىن جەدەل جەتىلدىرىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ارنايىلانعان، قوعامدانعان قىزمەت وتەۋ جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرىپ، ۇساق ديقان وتباسىلارى مەن وسى زامانعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ورگانيكالى ۇشتاستىرىلۋىن ىسكە اسىرۋ. اۋىل - قىستاقتاردىڭ قورا - جايلىق جەر ءتۇزىمى رەفورماسىن تۇيىندە سىناق ەتۋدى تەرەڭدەتىپ، ءۇي - جەر ءبىر تۇلعالانعان قورا - جايلىق جەر ۇقىعىن ايقىنداپ كۋالىك بەرۋدى تەزدەتىپ، قورا - جايلىق جەردىڭ مەنشىكتەنۋ ۇقىعىن، تولىمدىلىق ۇقىعىن، پايدالانۋ ۇقىعىن ايىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ فورماسى جونىندە ىزدەنىس جاساۋ. اۋىل - قىستاقتاردىڭ كوللەكتيۆ تيجارات سيپاتىنداعى قۇرىلىسقا پايدالانىلاتىن جەردى بازارعا سالۋ ءتۇزىمىن اتقارۋى جونىندە بەلسەنە ىزدەنىس جاساۋ. اۋىل - قىستاق كوللەكتيۆىنىڭ ديقانداردىڭ ەرىكتى بولۋى العى شارتىندا، اقىلى قايتارىپ الىنعان قورا - جايلىق جەردى، كوللەكتيۆتىك الەۋمەتتىك يگىلىكتىك قۇرىلىسقا پايدالانىلاتىن بوس جاتقان جەردى زاڭ بويىنشا كوللەكتيۆتىك تيجارات سيپاتىنداعى قۇرىلىسقا پايدالانىلاتىن جەر رەتىندە بازارعا سالۋىنا رۇقسات ەتۋ. جەر الۋداعى الەۋمەتتىك مۇددەنى تۇراقتاندىرۋ مەحانيزمىن ورناتىپ، جەر الۋ كولەمىن تارايتۋ. اۋىل - قىستاقتاردىڭ كوللەكتيۆتىك مال - مۇلىك ۇقىعى ءتۇزىمى رەفورماسىن تەرەڭدەتىپ، مال - مۇلىك ۇقىعىندىق ۇقىق پەن مىندەتتى كەمەلدەندىرۋ، تيجاراتتىق مال - مۇلىكتى كوللەكتيۆتىك شارۋاشىلىق ۇيىمدارىنىڭ مۇشەلەرىنە دەيىن ءبولىپ تياناقتاندىرىپ، جاڭاشا اۋىل - قىستاق كوللەكتيۆتىك شارۋاشىلىعىن دامىتۋ، زورايتۋ. قىستاق دارەجەلى ۇيىمداردىڭ اۋىرتپالىعىن شىنايى جەڭىلدەتۋ. مەملەكەتتىڭ قالا مەن اۋىلدىڭ توعىسپالى دامۋ سىناق وڭىرلەرىنىڭ، اۋىل - قىستاق رەفورماسى سىناق وڭىرلەرىنىڭ ۇلگى كورسەتۋ، جەتەكتەۋ رولىن ساۋلەلەندىرۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ، اۋىل - قىستاقتاردىڭ دامۋىنداعى ماڭىزدى فاكتورلار مەن قامتاماسىزداندىرۋدى كۇشەيتۋ

      اۋىل شارۋاشىلىعىنا، اۋىل - قىستاققا قوسىلىم جاعىنداعى قامتاماسىزداندىرۋ ءتۇزىمىن اقاۋسىزداندىرىپ، ورتالىق قازىنادان اۋدارىپ تولەۋ، جەردى وتكەرمەلەۋ كىرىسى، جەرگىلىكتى ۇكىمەت زايومى ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعىنا، اۋىل - قىستاققا قولداۋ كورسەتۋ تەبىنىن ارتتىرۋ. اۋىل شارۋاشىلىعىن قولداۋ، قورعاۋ ءتۇزىمىن اقاۋسىزداندىرىپ، استىق وندىرەتىن نەگىزگى وڭىرلەردىڭ مۇددەسىنە تولىقتاما تولەم بەرۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرىپ، جاڭاشا اۋىل شارۋاشىلىعىنا قوسىمشا قاراجات بەرۋ ساياسات جۇيەسىن ورناتىپ، استىقتىڭ ەڭ تومەنگى ساتىپ الۋ باعاسى ساياساتىن كەمەلدەندىرۋ. قامداۋ - ساتۋ كووپەراتيۆى رەفورماسىن تەرەڭدەتۋ. اۋىل - قىستاقتاردىڭ جەردەن پايدالانۋىن قامتاماسىزداندىرۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرىپ، قۇرىلعىلى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن اۋىل - قىستاقتارداعى شارۋاشىلىقتىڭ دامۋىنا ۇيلەسىمدى پايدالانىلاتىن جەر سۇرانىمىن قامتاماسىزداندىرۋ. اۋىل - قىستاقتارعا فينانستىق قىزمەت وتەۋ جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىنا فينانس جاعىنان قولداۋ كورسەتۋگە جىگەرلەندىرۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرىپ، اۋىل - قىستاقتاردىڭ مال - مۇلكىن كەپىلگە قويىپ قارجى قۇراۋ كولەمىن كەڭەيتىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىن قامسىزداندىرۋدى دامىتۋ. اۋىلعا بارىپ كاسىپتەنىپ، شارۋاشىلىق قۇرعانداردىڭ بۇرىنعى ءوز مەكەنىنە نەمەسە كاسىپتەنىپ شارۋاشىلىق قۇرعان جەردە نوپوسىن قوندىرۋىنا، سونداي - اق قاتىستى ۇقىق - مۇددەدەن يگىلىكتەنۋىنە جول قويۋ، عىلىم - تەحنيكا قىزمەتكەرلەرىنىڭ اۋىلعا بارىپ قوسىمشا مىندەت وتەپ، قوسىمشا ەڭبەكاقى الۋ جانە جۇمىس ورنىنان قول ءۇزىپ شارۋاشىلىق قۇرۋ ءتۇزىمىن ورناتۋ.

  جيىرما التىنشى تاراۋ كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ جەتىستىكتەرىن بەكەمدەۋ - كەڭەيتۋ مەن اۋىل - قىستاقتى گۇلدەندىرۋدىڭ ۇتىمدى ۇشتاستىرىلۋىن جۇزەگە اسىرۋ

  اۋىل - قىستاقتارداعى تومەن كىرىستىلەر مەن دامي الماعان وڭىرلەردى سۇيەمەلدەۋ مەحانيزمىن ورناتىپ جانە كەمەلدەندىرىپ، نەگىزگى سۇيەمەلدەۋ ساياساتى مەن قازىنالىق قوسىلىم تەبىنىنىڭ جالپى تۇلعالىق ورنىقتىلىعىن ساقتاپ، كەدەيلىكتەن ارىلعان وڭىرلەردىڭ دامۋىن ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ جەتىستىكتەرىن بەكەمدەۋ جانە بيىككە جەتكىزۋ

  ”قالپاق الىنعانىمەن جاۋاپكەرشىلىكتى تاستاماۋ، قالپاق الىنعانىمەن ساياساتتى توقتاتپاۋ، قالپاق الىنعانىمەن كومەكتەسۋ - سۇيەمەلدەۋدى توقتاتپاۋ، قالپاق الىنعانىمەن باقىلاۋ - باسقارۋدى توقتاتپاۋ“ تالابىن قاتاڭ تياناقتاندىرىپ، كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ جەتىستىكتەرىن بەكەمدەۋدىڭ، كەڭەيتۋدىڭ باياندى مەحانيزمىن ورناتۋ، اقاۋسىزداندىرۋ. قايتا كەدەيلەسۋدىڭ الدىن الۋ تۇرعىسىنان اۋقىمدىق باقىلاۋ جانە دالمە - ءدال سۇيەمەلدەۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرۋ، وڭاي قايتا كەدەيلەسكەندەرگە، كەدەيلەسكەندەرگە ۇنەمىلىك باقىلاۋ جۇرگىزىپ، تەز بايقاۋ، ءۇن قوسۋ مەحانيزمىن ورناتىپ جانە كەمەلدەندىرىپ، ولاردى ساتىلار، تۇرلەر بويىنشا دەر كەزىندە سۇيەمەلدەۋ ساياساتى كولەمىنە ەنگىزۋ. اۋىل - قىستاقتاردىڭ قوعامدىق قامتاماسىزداندىرۋ جانە قۇتقارۋ - كومەكتەسۋ ءتۇزىمىن كەمەلدەندىرىپ، اۋىل - قىستاقتارداعى تومەن كىرىستىلەردى ۇنەمىلىك سۇيەمەلدەۋ مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرۋ. كەدەيلىكتەن ارىلعان وڭىرلەر جونىنەن قالا - اۋىلداردىڭ قۇرىلىسقا پايدالاناتىن جەرىن ارتتىرۋ - ازايتۋدى ۇشتاستىرۋدان قالعان ىركىندى كورسەتكىشىن ولكە كولەمىندە ساۋدالاۋ ساياساتىن، ولكە ارالىق ساۋدانى رەتتەۋ - كەمەلدەندىرۋ ساياساتىن ۇزدىكسىز اتقارۋ. كەدەيلەردى سۇيەمەلدەۋ نىساندارى قارجىسىن، مال - مۇلكىن باسقارۋ - باقىلاۋدى كۇشەيتىپ، ەرەكشە كاسىپتەردىڭ باياندى دامۋىن ىلگەرىلەتۋ. جىلۋ اتاۋدىڭ ورنىنا جۇمىس تاۋىپ بەرۋ ءتاسىلىن جالپىلاستىرىپ، كەدەيلەردى سول جەردە، جاقىن ماڭدا جۇمىستانۋعا جەتەكتەۋ. كەدەيلەردى قونىس اۋدارتىپ سۇيەمەلدەۋ بويىنشا كوشىرگەننەن كەيىنگى سۇيەمەلدەۋدى جالعاستى ويداعىداي ىستەپ، كولەمدى كوشىرىپ ورنالاستىرۋ وڭىرلەرىنىڭ جاڭاشا قالا - قالاشىقتاندىرۋ قۇرىلىسىن كۇشەيتۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا كەدەيلىكتەن ارىلعان وڭىرلەردىڭ جالپى تۇلعالىق دامۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ

  كەدەيلىكتەن ارىلعان وڭىرلەردىڭ ەرەكشە ەگىنشىلىك، باعىمشىلىق كاسىبىن جوعارىلاتۋ ارەكەتىن اتقارىپ، اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋ مەن ساتۋدى ۇشتاستىرۋ قيمىلىن كەڭ كولەمدە ورىستەتىپ، تۇتىنۋ جاعىنان كومەكتەسۋ - سۇيەمەلدەۋدى تەرەڭدەتۋ، ۇلعايتۋ. باتىس بولىك وڭىرلەرىندەگى كەدەيلىكتەن ارىلعان اۋدانداردىڭ ىشىندەگى اۋىل - قىستاقتاردى گۇلدەندىرۋدە ءتۇيىندى سۇيەمەلدەنەتىن ءبىر توپ اۋدانعا شوعىرلى قولداۋ كورسەتۋ، قازىنا، فينانس، جەر، دارىندى، نەگىزدىك قۇرىلعىلار، الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ جاقتارىنان شوعىرلى قولداۋ كورسەتىپ، ولاردىڭ كەدەيلىكتەن ارىلۋ جەتىستىكتەرىن جانە ىشكى دامۋ قابىلەتىن بەكەمدەۋ. شىعىس، باتىس بولىكتەر سەلبەسۋ جانە سالالار بويىنشا كومەكتەسۋ، ورتالىقتاعى ورىندار ءتۇيىندى سۇيەمەلدەۋ، قوعامدىق كۇشتەر سۇيەمەلدەۋگە ات سالىسۋ مەحانيزمىنە تاباندى بولۋ جانە ونى كەمەلدەندىرۋ، شىعىس، باتىس بولىكتەردىڭ سەلبەسۋ، جۇپ قۇراپ كومەكتەسۋ - سۇيەمەلدەۋ قاتىناسى مەن سۇيەمەلدەۋ ءتاسىلىن رەتتەپ جانە ساپالىلاندىرىپ، شارۋاشىلىق سەلبەستىگى مەن ەڭبەك سەلبەستىگىن كۇشەيتۋ.

  سەگىزىنشى ءبولىم جاڭاشا قالا - قالاشىقتاندىرۋ ستراتەگياسىن كەمەلدەندىرىپ، قالا - قالاشىقتاندىرۋدىڭ دامۋ ساپاسىن جوعارىلاتۋ

  جۇڭگوشا ەرەكشەلىككە يە جاڭاشا قالا - قالاشىقتاندىرۋ جولىمەن جۇرۋگە تاباندى بولىپ، ادامدى وزەك ەتكەن جاڭاشا قالا - قالاشىقتاندىرۋ ستراتەگياسىن ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتىپ، قالالار شوعىرىن، ورتالىق قالالار شەڭبەرىن سۇيەنىش ەتىپ، ءىرى، ورتاشا، شاعىن قالالار مەن شاعىن قالا - قالاشىقتاردىڭ سايكەستى ىقپالداستىعىن، ەرەكشەلەنگەن دامۋىن جەبەپ، اناعۇرلىم كوپ حالىق بۇقاراسىن ونان ارى جوعارى ساپالى قالا تۇرمىسىنان يگىلىكتەندىرۋ.

  جيىرما جەتىنشى تاراۋ اۋىل شارۋاشىلىعىنان اۋىسقان حالىقتىڭ قالا تۇرعىنىنا اينالۋىن تەزدەتۋ

  زاپاس مولشەرىن الدىمەن ەسكەرۋگە، مولشەرىن ارتتىرۋعا جەتەكشىلىك ەتۋگە تاباندى بولىپ، نوپوس ءتۇزىمى رەفورماسى مەن قالا - قالاشىقتاردىڭ نەگىزگى الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋىنىڭ تۇراقتاپ تۇراتىن حالىقتى تولىق قامتۋىن ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ ىلگەرىلەتىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىنان اۋىسقان حالىقتىڭ قالا تۇرعىنىنا اينالۋىنداعى سايكەستى ساياسات جۇيەسىن اقاۋسىزداندىرىپ، اۋىل شارۋاشىلىعىنان اۋىسقان حالىقتىڭ قالاعا جاپپاي توعىسۋىن جەدەل ىلگەرىلەتۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا نوپوس ءتۇزىمى رەفورماسىن تەرەڭدەتۋ

  ءىشىنارا ەرەكشە ءىرى قالالاردان باسقا نوپوس قوندىرۋ شەكتەمەسىن ەركىنە قويا بەرىپ نەمەسە كەڭەيتىپ، تۇراقتاپ تۇراتىن جەرىنە نوپوسىن قوندىرۋ ءتۇزىمىن سىناق رەتىندە اتقارۋ. قالا وڭىرىندە تۇراقتاپ تۇراتىن حالىق سانى 3 ميلليوننان تومەنگى قالالاردىڭ نوپوس قوندىرۋ شەكتەمەسىن جاپپاي كۇشىنەن قالدىرىپ، سىرت جەرلەرگە سول جەردەگى اۋىل شارۋاشىلىعىنان اۋىسقان حالىق سانىنىڭ قالاعا كىرىپ نوپوس قوندىرۋ ولشەمىمەن بىردەي مامىلە جاسالۋىنا كەپىلدىك ەتۋ. قالا وڭىرىندە تۇراقتاپ تۇراتىن حالىق سانى 3 ميلليوننان 5 ميلليونعا دەيىنگى I تيپتەگى ءىرى قالالارعا نوپوس قوندىرۋ شارتتارىن جاپپاي جەڭىلدەتۋ. قالا وڭىرىندە تۇراقتاپ تۇراتىن حالىق سانى 5 ميلليوننان اساتىن اسا ءىرى، ەرەكشە ءىرى قالالارعا ءنومىر جيناپ نوپوس قوندىرۋ ساياساتىن كەمەلدەندىرۋ، ءنومىر جيناۋ تۇرلەرىن ىقشامداپ، قوعامدىق قامسىزداندىرۋ اقىسىن تاپسىرۋ جىل شەگى مەن قالادا تۇرۋ جىل شەگى ءنومىرىنىڭ نەگىزگى سالىستىرمانى يەلەۋىنە شىنايى كەپىلدىك ەتىپ، جىلدىق نوپوسقا قوندىرۋ سان شەكتەمەسىن كۇشىنەن قالدىرۋعا دەم بەرۋ. قونىستانۋ كۋالىگىن دانەكەر ەتكەن، قونىستانۋ جىل شەگى قاتارلى شارتتارمەن بايلانىستىرىلعان نەگىزگى الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرۋ، جەرگىلىكتى ۇكىمەتتەردىڭ اناعۇرلىم كوپ نەگىزگى الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋمەن قامداۋىنا جانە جۇمىس ءبىتىرۋ جونىنەن قولايلىلىق جاراتۋىنا دەم بەرىپ، قونىستانۋ كۋالىگى بارلاردىڭ قالا - قالاشىقتاردىڭ مىندەتتى وقۋ - اعارتۋ، تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىزداندىرۋ سياقتى قىزمەت وتەۋىنەن ناقتى يگىلىكتەنۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا اۋىل شارۋاشىلىعىنان اۋىسقان حالىقتى قالا تۇرعىنىنا اينالدىرۋ مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرۋ

  قازىنادان اۋدارىپ تولەۋدى اۋىل شارۋاشىلىعىنان اۋىسقان حالىقتى قالا تۇرعىنىنا اينالدىرۋمەن بايلانىستىرۋداعى قاتىستى ساياساتتاردى كەمەلدەندىرۋ، تەڭگەرىلمەلى اۋدارىپ تولەۋ بولىسىندەگى تۇراقتى حالىق سانىنا سىندىرىپ ەسەپتەۋ سالىستىرماسىن جوعارىلاتۋ، ورتالىق قازىنادان قالا تۇرعىنىنا اينالدىرۋعا بەرىلەتىن سيلىق قارجىسىن ۇلەستىرۋدە، نەگىزىنەن، ولكە اتتاپ نوپوسقا قوندىرىلاتىن جان سانىنا قاراي بەلگىلەۋ. قازىنالىق قۇرىلىس قارجىسىنىڭ نوپوسقا قابىلداۋى ءبىرشاما كوپ بولعان قالالاردىڭ نەگىزدىك قۇرىلعىلارعا قارجى قوسۋىنا كومەك بەرۋ مەحانيزمىن ورناتىپ، ورتالىقتىڭ مەجە ەسەپ كولەمىندە قارجى قوسىپ قولداۋ تەبىنىن ارتتىرۋ. قالا - قالاشىق قۇرىلىسىنا پايدالانىلاتىن جەر جىلدىق كورسەتكىشىن ءبولۋ نەگىزىن رەتتەپ، اۋىل شارۋاشىلىعىنان اۋىسقان حالىقتى نوپوسقا قابىلداۋ سانىمەن جانە قامتاماسىزداندىرۋ سيپاتتى تۇرعىن ۇيمەن قامداۋ كولەمىمەن بايلانىستىرۋ مەحانيزمىن ورناتۋ. حالىق سانىنىڭ اعىلۋ امالياتىنا ساي، حالىق سانى قوسىلعان - كەمەيگەن وڭىرلەردىڭ وقىتۋشى، شيپاگەر قاتارلى شتات سانىن بەلگىلەۋ مەن نەگىزگى الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ قۇرىلعىلارىنىڭ ورنالاسۋىن رەتكە سالۋ. قالاعا كىرىپ نوپوسى قوندىرىلعان ديقانداردىڭ اۋىل - قىستاقتاعى جەرىن كوتەرمەگە الۋ ۇقىعىن، قورا - جايلىق جەردەن پايدالانۋ ۇقىعىن، كوللەكتيۆتىك پايدا ءبولىسى ۇقىعىن زاڭ بويىنشا قامتاماسىزداندىرۋ، اۋىل - قىستاقتاردىڭ مال - مۇلىك ۇقىعىن اينالىمعا سالۋ بازارى جۇيەسىن ورناتىپ، ديقانداردىڭ ”ءۇش ۇقىعىن“ بازارلاندىرۋ بويىنشا شەگىنىپ شىعۋ مەحانيزمى مەن سايكەستى ساياساتتى اقاۋسىزداندىرۋ.

  جيىرما سەگىزىنشى تاراۋ قالا - قالاشىقتانۋ كەڭىستىگىنىڭ ورنالاسۋىن كەمەلدەندىرۋ

  قالا شوعىرى مەن ورتالىق قالا شەڭبەرىن دامىتىپ جانە زورايتىپ، ءىرى، ورتاشا، شاعىن قالالاردىڭ دامۋ بەتالىسى مەن قۇرىلىس تۇيىنىنە تۇرگە ءبولىپ جەتەكشىلىك ەتىپ، تىعىزدىعى مەن سيرەكتىگى ۇيلەسىمدى، جۇمىس ءبولىسى بويىنشا سەلبەسەتىن، فۋنكتسياسى كەمەلدەنگەن قالا - قالاشىقتاندىرۋ كەڭىستىك جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا قالالار شوعىرىنىڭ ءبىر تۇلعالانىپ دامۋىن ىلگەرىلەتۋ

  قالالار شوعىرىنىڭ دامۋىن جەبەۋدى تۇتقا ەتىپ، ”ەكى كولدەنەڭ، ءۇش تىك“ قالا - قالاشىقتاندىرۋ ستراتەگيالىق جۇيەسىن جاپپاي قالىپتاستىرۋ. بەيجيڭ - تيانجين - حىبەي، چاڭجياڭ اتىراۋى، جۋجياڭ اتىراۋى، چىڭدۋ - چۇڭچيڭ، چاڭجياڭ وزەنى ورتا اعارى سياقتى وڭىرلەردەگى قالالار شوعىرىن ساپالىلاندىرۋ، دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ، شاندۇڭ تۇبەگى، گۋاڭدۇڭ، فۋجيان، جىجياڭ تەڭىز جاعالاۋى، ورتا جازىق، گۋانجۇڭ جازىعى، سولتۇستىك شىعاناق سياقتى وڭىرلەردەگى قالالار شوعىرىن دامىتۋ، زورايتۋ، حاربين - چاڭچۇن، لياۋنيڭنىڭ ورتا، وڭتۇستىك بولىگى، سانشيدىڭ ورتا بولىگى، گۇيجوۋدىڭ ورتا بولىگى، يۇنناننىڭ ورتا بولىگى، كوححوت - باۋتوۋ - وردوس - يۇيلين، لانجوۋ - شينيڭ، نيڭشيا حۋاڭحى وزەنىنىڭ جاعالاۋى، تيانشان تاۋىنىڭ سولتۇستىك بوكتەرى سياقتى وڭىرلەردەگى قالالار شوعىرىن جەتىلدىرۋ جانە دامىتۋ. قالالار شوعىرىن ءبىر تۇلعالاندىرىپ سايكەستى دامىتۋ مەحانيزمىن جانە وزىندىك قۇندى ورتاق كوتەرۋ، مۇددەدەن تەڭ يگىلىكتەنۋ مەحانيزمىن ورناتىپ جانە كەمەلدەندىرىپ، نەگىزدىك قۇرىلعىلاردى سايكەستى ورنالاستىرۋدى، كاسىپتىك جۇمىس ءبولىسى بويىنشا سەلبەسۋدى، الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋدەن تەڭ يگىلىكتەنۋدى، ەكولوگيالىق ورتانى بىرگە گۇلدەندىرۋ، بىرگە وڭاۋدى ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ ىلگەرىلەتۋ. قالا شوعىرىنىڭ ىشكى كەڭىستىك قۇرىلىمىن ساپالىلاندىرىپ، ەكولوگيالىق جانە حاۋىپسىزدىك قالتقىسىن تۇلعالاپ، كوپ وزەكتى، كوپ ساتىلى، كوپ ءتۇيىندى توراپتىق قالا شوعىرىن قالىپتاستىرۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا وسىزاماندانعان ورتالىق قالا شەڭبەرىن قۇرۋ

  ىقپال جاساۋ، جەتەكتەۋ قۋاتى ءبىرشاما كۇشتى ورتالىق قالالارعا سۇيەنىپ، ءبىر ساعاتتىق تاسىمال شەڭبەرىنىڭ سايكەستى دامۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتىپ، قالالاسۋ دەڭگەيى جوعارى ءبىر توپ وسىزاماندانعان ورتالىق قالا شەڭبەرىن جەتىلدىرۋ جانە دامىتۋ. قالا ارالىق تەمىر جولدار مەن قالا اۋماعى (قالا ماڭى) تەمىر جولى قاتارلى رەليستى قاتىناستى تىرەك ەتىپ، ءتۇرلى ”تۇيىق جولدى“، ”قىسپاق جولدى“ اشىپ، قالا ءىشى - سىرتىنداعى قاتىناستىڭ ۇتىمدى ۇشتاسۋىن جانە رەليستى قاتىناستىڭ ”ءتورت تورابىنىڭ توعىسۋىن“ ىلگەرىلەتىپ، ورتالىق قالا شەڭبەرىنىڭ نەگىزدىك قۇرىلعىلارىنىڭ ۇلاسپالىلىعىن، تۇتاستىرىلۋىن ىلگەرىلەتۋ. ورتالىق قالا شەڭبەرىن قوعامدىق قامسىزداندىرۋ جانە نوپوسقا قوندىرۋ ءۇشىن ءنومىر جيناۋ جاعىنان ءبىرىن - ءبىرى تانۋعا، وقۋ - اعارتۋ جانە ەمدەۋ بايلىعىنان تەڭ يگىلىكتەنۋگە شابىتتاندىرىپ، عىلىم - تەحنيكادا جاڭالىق اشۋ بەلەتىنىڭ بىردەي تياناقتانۋىن، بىردەي قولدانىلۋىن، كاسىپ باقشاسى رايونى مەن عىلمي زەرتتەۋ تەكشەسىن سەلبەسىپ بىرگە قۇرۋىن ىلگەرىلەتۋ. شارت - جاعدايى بار ورتالىق قالا شەڭبەرلەرىنىڭ بىرلىككە كەلگەن جوبالاۋ كوميتەتىن قۇرۋىنا دەم بەرىپ، جوبانى ءبىر تۇتاس جاساۋدى، ءبىر تۇتاس اتقارۋدى جۇزەگە اسىرىپ، جەردى، حالىق سانىن ءبىر تۇتاس باسقارۋدى ىلگەرىلەتۋ جونىندە ىزدەنىس جاساۋ.

  ءۇشىنشى تاراۋشا اسا ءىرى، ەرەكشە ءىرى قالالار ورتالىعى اۋماعىنىڭ فۋنكتسياسىن ساپالىلاندىرۋ، جوعارىلاتۋ

  ەكونوميكا، تۇرمىس، ەكولوگيا، حاۋىپسىزدىك سياقتى كوپ نەگىزدى قاجەتتىلىكتى ءبىرتۇتاس جوسپارلاپ جانە وعان تەڭ ءمان بەرىپ، اسا ءىرى، ەرەكشە ءىرى قالالاردى اشۋ - گۇلدەندىرۋ تاسىلىنە بۇرىلىس جاساپ، اسا ءىرى، ەرەكشە ءىرى قالالاردى باسقارۋ بارىسىنداعى حاۋىپ - قاتەردەن ساقتانۋ - تىزگىندەۋدى كۇشەيتىپ، جوعارى ساپالى، باياندى دامۋدى جەبەۋ. ورتالىق قالا وڭىرلەرىندەگى ادەتتەگى جاساۋ كاسىبى، وڭىرلىك زات اينالىمى بازاسى، ارناۋلى بازار قاتارلىلاردىڭ فۋنكتسياسى مەن قۇرىلعىلارىن، سونداي - اق شەكتەن تىس شوعىرلانعان ەمدەۋ جانە جوعارى وقۋ - اعارتۋ سياقتى الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ بايلىقتارىن تارتىپپەن سەيىلتىپ، اشۋ كۇشەمەلىلىگى مەن حالىق سانىنىڭ تىعىزدىعىن ۇيلەسىمدى تومەندەتۋ. الەمدىك بايلىقتى ورنالاستىرۋ، عىلىم - تەحنيكادا جاڭالىق اشۋ قاينارى، جوعارى دەڭگەيدەگى شارۋاشىلىققا جەتەكشىلىك ەتۋ فۋنكتسياسىن كۇشەيتۋ، وسى زامانعى قىزمەت وتەۋ كاسىبىن نەگىزگى تۇلعا، وزىق جاساۋ كاسىبىن تىرەك ەتكەن كاسىپ قۇرىلىمىن الدىمەن قالىپتاستىرىپ، جالپىلىق قۋات دەڭگەيى مەن حالىقارالىق باسەكەلىك قۋاتتى جوعارىلاتۋ. شارۋاشىلىق پەن قالانى توعىستىرۋعا تاباندى بولىپ، قالا ماڭى وڭىرلەرىنىڭ جاڭا قالا فۋنكتسياسىن كەمەلدەندىرىپ، كوپ وزەكتى، توپتىق فورماداعى دامۋدى جۇزەگە اسىرۋ.

  ءتورتىنشى تاراۋشا ءىرى، ورتاشا قالالاردىڭ قونىستانۋعا، كاسىپكە قولايلى بولۋ فۋنكتسياسىن كەمەلدەندىرۋ

  جالپىلىق وزىندىك قۇننىڭ سالىستىرمالى تومەن بولۋ ابزالدىلىعىنان تولىق پايدالانىپ، اسا ءىرى، ەرەكشە ءىرى قالالاردىڭ كاسىپتە بۇرىلىس جاساۋى مەن فۋنكتسياسىن سەيىلتۋىن ىرىقتىلىقپەن قابىلداپ، تۇلعالىق شارۋاشىلىقتىڭ دامۋ نەگىزىن بەكەمدەۋ. ەرەكشە بايلىق جانە كاسىپ نەگىزىن تياناق ەتىپ، جاساۋ كاسىبىنىڭ پارىقتى ورنىن تۇراقتاندىرىپ، جاساۋ كاسىبىنىڭ كولەمدەنىپ، شوعىرلانىپ دامۋىن ىلگەرىلەتىپ، جەرگىلىكتى جاعدايعا قاراي وزىق جاساۋ كاسىبى بازاسىن، ساۋدا - زات اينالىمى ورتالىعىن جانە وڭىرلىك كاسىپتىك قىزمەت وتەۋ ورتالىعىن قۇرۋ. قالا الەۋمەتتىك قۇرىلعىلارىنىڭ ورنالاسۋى مەن فۋنكتسياسىن ساپالىلاندىرۋ، 3 - دارەجەلى شيپاحانالار مەن جوعارى مەكتەپتەردىڭ ءىرى، ورتاشا قالالاردا ورنالاسۋىن قولداپ، مادەنيەت، دەنە تاربيە بايلىعىمەن قامداۋدى ارتتىرىپ، وسى زامانعى جاڭاشا تۇتىنۋ ورتاسىن جاراتىپ، قالانىڭ تۇرمىس ساپاسىن جوعارىلاتۋ.

  بەسىنشى تاراۋشا اۋدان قالاشىعىن ماڭىزدى دانەكەر ەتكەن قالا - قالاشىقتاندىرۋ قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتۋ

  اۋدان قالاشىقتارىنىڭ ولقىلىقتارىن تولىقتاۋدى، ءالسىز بۋىندارىن كۇشەيتۋدى جەدەلدەتىپ، الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ، ورتا تازالىعى، قالا ىستەرى الەۋمەتتىك قۇرىلعىلارى، شارۋاشىلىقتى جۇيەلىلەندىرۋ قۇرىلعىلارىنىڭ دارەجەسىن جوعارىلاتىپ، قۋاتىن ارتتىرۋدى ىلگەرىلەتىپ، جالپىلىق كوتەرىمدىلىك قۋاتى مەن باسقارۋ قابىلەتىن كۇشەيتۋ. شىعىس بولىكتەگى وڭىرلەردىڭ نەگىزى ءبىرشاما جاقسى اۋدان قالاشىعى قۇرىلىسىن قولداپ، ورتا، باتىس بولىكتەگى جانە شىعىس سولتۇستىكتەگى قالا - قالاشىقتاندىرۋ وڭىرلەرىنىڭ اۋدان قالاشىعى قۇرىلىسىنا ءتۇيىندى قولداۋ كورسەتىپ، اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ ءوندىرىس نەگىزگى وڭىرلەرىنىڭ، ءتۇيىندى ەكولوگيالىق فۋنكتسيالىق وڭىرلەردىڭ اۋدان قالاشىعى قۇرىلىسىنا ۇيلەسىمدى قولداۋ كورسەتۋ. اۋدان قالاشىعى قۇرىلىسىنا قارجى قوسۋ، قارجى قۇراۋ مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرىپ، قازىنالىق قارجىنىڭ رولىن اناعۇرلىم ويداعىداي ساۋلەلەندىرىپ، فينانستىق كاپيتال مەن قوعامدىق كاپيتالدى قوسىلىم تەبىنىن ارتتىرۋعا جەتەلەۋ. شارتقا ۇيلەسەتىن اۋدان، قالاشىق وڭىرىندەگى تۇراقتى قونىستانعان جان سانى 200 مىڭنان اساتىن ەرەكشە ءىرى قالاشىقتاردىڭ قالا بولىپ قۇرىلۋىن ورنىقتى، تارتىپپەن ىلگەرىلەتۋ. وڭىرلىك شارت - جاعدايىنا، بايلىق قاسيەتىنە جانە دامۋ نەگىزىنە ساي، جەرگىلىكتى جاعدايعا قاراي شاعىن قالا - قالاشىقتاردى دامىتىپ، ەرەكشەلىگى بار شاعىن قالاشىقتاردىڭ جۇيەلى، اقاۋسىز دامۋىن جەبەۋ.

   سۋرەت 3: قالا - قالاشىقتانۋ كەڭىستىك جۇيەسىنىڭ سحەماسى

  جيىرما توعىزىنشى تاراۋ قالا ساپاسىن جاپپاي جوعارىلاتۋ

  قالانىڭ دامۋ تاسىلىندە بۇرىلىس جاساۋدى تەزدەتىپ، قالانى جوبالاۋدى، قۇرۋدى، باسقارۋدى ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ، قالانى جاڭالاۋ ارەكەتىن اتقارىپ، قالانىڭ كەڭىستىك قۇرىلىمىن ساپالىلاندىرۋدى جانە ساپاسىن جوعارىلاتۋدى ىلگەرىلەتۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا قالانىڭ دامۋ تاسىلىندە بۇرىلىس جاساۋ

  بايلىق ورتاسىنىڭ كوتەرىمدىلىك قۋاتىنا قاراي قالانىڭ كولەمى مەن كەڭىستىك قۇرىلىمىن ۇيلەسىمدى بەلگىلەپ، قالا قۇرىلىسى، شارۋاشىلىقتى دامىتۋ، ەكولوگيانى قورعاۋ، نەگىزدىك قۇرىلعىلار جانە الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ ىستەرىن ءبىر تۇتاس ورنالاستىرۋ. فۋنكتسياسى بىرىككەن، جالپىلىق اشىلعان، الەۋمەتتىك قاتىناس كولىكتەرىن نەگىز ەتكەن شوعىرلى، ىقشام دامۋ ۇلگىسىن جالپىلاستىرۋ، جەر بەتى، جەر استى كەڭىستىگىنەن پايدالانۋدى ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ، جاسىلداندىرۋ تۇيىندەرى مەن الەۋمەتتىك اشىق كەڭىستىكتى ارتتىرىپ، جاڭادان سالىنعان تۇرعىن ءۇي اۋماعىنا ءمالى - ءوڭىر ءتۇزىمىن جالپىلاستىرۋ. قالانى جوبالاۋ جانە قالا كەلبەتىن باسقارۋ - مەڭگەرۋدى جولعا قويىپ، ۇيلەسىمدى، ۇنەمدى، جاسىل، كورىكتى بولۋ سىندى جاڭا ءداۋىر قۇرىلىس باعىتىن تياناقتاندىرىپ، جاڭادان سالىنعان ءزاۋلىم عيماراتتاردى باسقارۋ - مەڭگەرۋدى كۇشەيتۋ. قالانىڭ جاڭالانۋىن جەدەل ىلگەرىلەتىپ، ەسكى، توزعان شاعىن اۋماقتار، ەسكى، توزعان زاۆود اۋماعى، ەسكى، توزعان ءمالى اۋماعى جانە قالا ورتاسىنداعى قىستاق قاتارلى قالدىق اۋماقتاردىڭ فۋنكتسياسىن وزگەرتىپ جانە جوعارىلاتىپ، ەسكى، توزعان عيماراتتاردى جاڭالاۋدى ىلگەرىلەتىپ، اۆتوتۇراق، زاريادتاۋ باعانالارىن بەلسەنە كەڭەيتىپ قۇرۋ نەمەسە تىڭنان قۇرۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا جاڭاشا قالا قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتۋ

  قالا دامۋىنىڭ جاڭا ۇستانىمىنا، جاڭا بەتالىسىنا سايكەسىپ، قالانىڭ وسىزامانداندىرۋ سىناق ءتۇيىنى بويىنشا ۇلگى كورسەتۋىن ورىستەتىپ، قونىستانۋعا قولايلى، جاڭاشىل، پاراساتتى، جاسىل، گۋمانيتارلىق، ءتوزىمدى قالا قۇرۋ. قالانىڭ پاراساتتانۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتىپ، قالا عيماراتتارى، الەۋمەتتىك كەڭىستىك، جەر استى قۇبىر تورابى سياقتىلاردى ”ءبىر كارتا“ ارقىلى سيفرلاندىرىپ باسقارۋدى جانە قالا اينالىمىن ءبىر توراپپەن ءبىر تۇتاس باسقارۋدى اتقارۋ. قالانىڭ ايلانبا جاسىل بەلدەۋىن، جاسىل كاريدورىن، جاسىل مۇيىستەرىن، جاسىل جولدارىن عىلمي جوبالاپ جانە ورنالاستىرىپ، ەكولوگيانى قالپىنا كەلتىرۋ جانە يقۋاتتى كەمەلدەندىرۋ ينجەنەرياسىن ىلگەرىلەتىپ، قالا الەۋمەتتىك قاتىناسىن الدىمەن دامىتۋ، ۆەلوسيپەد جولى، جاياۋلار جولى سياقتى باياۋ ءجۇرىس جول توراپتارىن قۇرىپ، زەردەلى جاساۋدى دامىتۋ، جاسىل قۇرىلىس ماتەريالدارى، قۇراستىرمالى قۇرىلىس جانە بولات قۇرىلىمدى ءۇي قۇرىلىستارىن جالپىلاستىرىپ، تومەن كومىر قىشقىلدى قالا قۇرۋ. قالانىڭ مادەنيەت جۇلگەسىن قورعاپ جانە جالعاستىرىپ، بارىنشا بۇزىپ، بارىنشا قۇرۋدان ساقتانىپ، قالادان ەستەلىك قالدىرۋعا، تۇرعىنداردىڭ اۋىل ساعىنىشىن ەستە ساقتاۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ. سۋدىڭ ىعىسۋىن تۋ باستان ازايتاتىن، ساقتاۋ مەن ىعىستىرۋ ۇشتاسقان، تاسقىن سۋىن ىعىستىرىپ، حاۋىپ - قاتەردى جوياتىن، ولشەمنەن اسقان جاعدايدا شۇعىل توتەپ بەرەتىن قالانىڭ تاسقىننان ساقتانۋ، تاسقىن سۋىن ىعىستىرۋ جۇيەسىن قۇرىپ، قالا ىشىندەگى تاسقىن سۋىن تىزگىندەۋدە كورنەكتى ونىمدىلىككە قول جەتكىزۋدى ىلگەرىلەتۋ. الەۋمەتتىك قۇرىلعىلاردىڭ داۋىلعا، قۇرعاقشىلىققا جانە گەولوگيالىق اپاتقا توتەپ بەرۋ قۋاتىن كۇشەيتىپ، الەۋمەتتىك قۇرىلعىلار مەن عيماراتتاردىڭ قاتەردەن شۇعىل ساقتانۋ فۋنكتسياسىن كەمەلدەندىرۋ. بوگەتسىز ورتا قۇرىلىسىن كۇشەيتۋ. قالا قۇرىلىسىنىڭ قارجى قاينارى ارناسىن كەڭەيتىپ، مەرزىم شەگى سايكەسكەن، ارناسى كوپ نەگىزدى، قازىنالىق ىستەرى باياندى قارجى قۇراۋ مەحانيزمىن ورناتۋ.

  ءۇشىنشى تاراۋشا قالانى باسقارۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ

  پارتيا قۇرىلىسى ارقىلى جەتەكشىلىك ەتۋگە، ءتۇيىندى تومەنگە ويىستىرۋعا، عىلىم - تەحنيكا قابىلەتىن جەتىلدىرۋگە تاباندى بولىپ، قالانى باسقارۋدىڭ عىلميلانۋ، جىنتىكتەلۋ، زەردەلىلەنۋ دەڭگەيىن ۇزدىكسىز جوعارىلاتىپ، قالا ءوڭىرى قوعامىن باسقارۋدىڭ وسىزاماندانۋىن ىلگەرىلەتۋ. قالانى باسقارۋ تۇزىلىسىنە رەفورما جۇرگىزۋ جانە ونى كەمەلدەندىرۋ. ”ءمالى - اۋىل سىبىس بەرۋ، تاراۋلار مالىمدەۋ، ارىز تۇسكەن زامان دەرۋ ءبىر جايلى ەتۋ“ سياقتى نەگىزگى ساتىلاردى باسقارۋ مەحانيزمى تاجىريبەلەرىن جالپىلاستىرۋ، بايلىقتى، باسقارۋدى، قىزمەت وتەۋدى ءمالى، الەۋمەتتىك اۋماقتارعا بەيىمدەۋدى ىلگەرىلەتىپ، وسى زامانعى الەۋمەتتىك اۋماق قۇرىلىسىن تەزدەتۋ. سيفرلى تەحنيكا ارقىلى قالانى باسقارۋ تاسىلىندە، باسقارۋ ۇلگىسىندە، باسقارۋ ۇستانىمىندا جاڭالىق اشۋدى ىلگەرىلەتىپ، بۇقارانىڭ قاجەتىن دالمە - ءدال جوعارى ءونىمدى تۇردە قاناعاتتاندىرۋ. قوجالىق قىزمەت وتەۋدى باقىلاۋ - باسقارۋدى كۇشەيتىپ، قوجالىق قىزمەت وتەۋدىڭ قامتۋ مولشەرىن، قىزمەت وتەۋ ساپاسىن جانە ولشەمدەنۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ.

  ءتورتىنشى تاراۋشا تۇرعىن ءۇي بازارى جۇيەسى مەن تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىزداندىرۋ جۇيەسىن كەمەلدەندىرۋ

  ءۇي ساۋدالاۋعا ەمەس، تۇرۋعا ارنالعان دەگەن ۇستانىمعا تاباندى بولىپ، كوپ تۇلعالى قامداۋ، كوپ ارنامەن قامتاماسىزداندىرۋ، مايعا بەرۋ مەن ساتىپ الۋ قاتار اتقارىلاتىن تۇرعىن ءۇي ءتۇزىمىن جەدەل ورناتىپ، جالپى حالىقتىڭ تۇرعىن ءۇيى بولۋىنا، جۇمىسشى - قىزمەتكەر سانى مەن ءتۇتىن سانىنىڭ تەپە - تەڭ بولۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ. جەرگىلىكتى جاعدايعا قاراي ءىس ىستەپ، كوپ ءتۇرلى شارانى بىردەي قولدانۋعا تاباندى بولىپ، قالا ۇكىمەتىنىڭ تۇلعالىق جاۋاپكەرشىلىگىن بەكەمدەپ، جەر باعاسىن، ءۇي باعاسىن جانە مەجەلى مەرزىمىن ورنىقتىرۋ. تۇرعىن ءۇي مەن جەر ىقپالداستىعى مەحانيزمىن ورناتىپ، قورا - جايدى فينانس بويىنشا رەتتەۋ - مەڭگەرۋدى كۇشەيتىپ، تۇرعىن ءۇي باجى كىرىسىنىڭ تەڭشەۋ رولىن ساۋلەلەندىرىپ، ۇيلەسىمدى ءوزى وتىرۋ قاجەتىن قولداپ، قارجى قوسۋداعى جالداپتىق سۇرانىستى تەجەۋ. تۇرعىن ءۇيدى مايعا بەرۋ بازارىن جەدەل جەتىلدىرىپ جانە دامىتىپ، ىركىندى تۇرعىن ءۇي بايلىعىن ءونىمدى جانداندىرۋ، قالالاردا مايعا بەرىلەتىن تۇرعىن ۇيمەن قامداۋدى پارمەندى، ءتارتىپتى كەڭەيتىپ، ۇزاق ۋاقىت مايعا بەرىلەتىن ءۇي ساياساتىن كەمەلدەندىرىپ، ءۇيدى مايلاپ وتىرۋدا، ساتىپ الۋدا الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋدەن يگىلىكتەنۋ جاعىنان بىرتىندەپ تەڭ ۇقىقتى بولۋعا مۇمكىندىك جاساۋ. تۇرعىن ءۇيدى مايعا بەرۋ زاڭدىق ەرەجەلەرى قۇرىلىسىن جەدەلدەتىپ، مايعا بەرۋ - مايعا الۋ بازارىن باقىلاۋ - باسقارۋدى كۇشەيتىپ، مايعا الۋشى مەن مايعا بەرۋشىنىڭ زاڭدى ۇقىق - مۇددەسىن قامتاماسىزداندىرۋ.

  قامتاماسىزداندىرۋ سيپاتىنداعى تۇرعىن ۇيمەن قامداۋدى ءونىمدى ارتتىرىپ، تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىزداندىرۋدىڭ نەگىزدىك ءتۇزىمى مەن قولداۋ ساياساتىن كەمەلدەندىرۋ. اعىلىپ كىرگەن ادام سانى كوپ، ءۇي باعاسى جوعارى قالالاردى ءتۇيىن ەتە وتىرىپ قامتاماسىزداندىرۋ سيپاتتى مايعا بەرىلەتىن تۇرعىن ۇيمەن قامداۋدى كەڭەيتىپ، قيىنشىلىعى بار قاۋىم مەن جاڭا قالا تۇرعىندارىنىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن كۇش سالا شەشۋ. مايعا بەرىلەتىن ۇيگە پايدالانىلاتىن جەر جوسپارىن بولەك جاساپ، كوللەكتيۆتىك قۇرىلىسقا پايدالانىلاتىن جەر مەن كاسىپورىن، ءىسورىندارىنا مەنشىكتى بوس جاتقان جەردەن پايدالانىپ مايعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي سالۋ جونىندە ىزدەنىس جاساپ، قورا - جايعا جاتپايتىن ۇيلەردى قامتاماسىزداندىرۋ سيپاتىنداعى مايعا بەرىلەتىن تۇرعىن ۇيگە وزگەرتىپ سالۋعا قولداۋ كورسەتۋ. جەردى وتكەرمەلەۋ كىرىسىن ءبولۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرىپ، قازىنا - باجى، فينانس جاعىنان قولداۋ تەبىنىن ارتتىرۋ. ورتاق مەنشىكتەگى مال - مۇلىك ۇقىعىندىق تۇرعىن ۇيلەردى جەرگىلىكتى جاعدايعا قاراي دامىتۋ. نەگىزدىك قامتاماسىزداندىرۋ مەن بەي نەگىزدىك قامتاماسىزداندىرۋدىڭ قاتىناسىن دۇرىس شەشىپ، تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىزداندىرۋ ءتاسىلىن كەمەلدەندىرىپ، قامتاماسىزداندىرۋ وبيەكتىلەرى، بازارعا كىرۋگە رۇقسات ەتۋ شارتتارى، شەگىنىپ شىعۋدى باسقارۋ ساياساتتارىن اقاۋسىزداندىرۋ. تۇرعىن ءۇي الەۋمەتتىك قورى تۇزىمىنە رەفورما جۇرگىزىپ جانە ونى كەمەلدەندىرىپ، اقشا تاپسىرۋ - ساقتاۋ، ودان پايدالانۋ، ونى باسقارۋ جانە اينالىمعا سالۋ مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرۋ.

  توعىزىنشى ءبولىم وڭىرلىك ەكونوميكانىڭ ورنالاسۋىن ساپالىلاندىرىپ، وڭىرلىك سايكەستى دامۋدى جەبەۋ

  وڭىرلىك كەلەلى ستراتەگيانى، وڭىرلىك سايكەستى دامۋ ستراتەگياسىن، نەگىزگى تۇلعالىق فۋنكتسيالىق وڭىرلەر ستراتەگياسىن ىشكەرىلەي اتقارۋ، وڭىرلىك سايكەستى دامۋ ءتۇزىلىس - مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرىپ، جوعارى ساپالى دامۋداعى وڭىرلىك ەكونوميكانىڭ ورنالاسۋىن جانە مەملەكەت جەر كەڭىستىگى تىرەكتىك جۇيەسىن ورناتۋ.

  وتىزىنشى تاراۋ مەملەكەت جەر كەڭىستىگىن اشۋ، قورعاۋ جۇيەسىن ساپالىلاندىرۋ

  بايلىق ورتاسىنىڭ كوتەرىمدىلىك قۋاتىن تياناق ەتىپ، ءارقايسى وڭىرلەردىڭ سالىستىرمالى باسىمدىلىعىن ساۋلەلەندىرىپ، ءتۇرلى ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ۇيلەسىمدى اۋىسۋى مەن جوعارى ءونىمدى شوعىرلانۋىن جەبەپ، تۇلعالىق فۋنكتسياسى كورنەكتى، ابزالدىلىقتارىمەن ءبىرىن - ءبىرى تولىقتايتىن، جوعارى ساپالى داميتىن مەملەكەت جەرى كەڭىستىگىن اشۋ، قورعاۋ جاڭا جاعدايىن قالىپتاستىرۋدى ىلگەرىلەتۋ.

  ءبىرىنشى تاراۋشا نەگىزگى تۇلعالىق فۋنكتسيالىق وڭىرلەر ءتۇزىمىن كەمەلدەندىرۋ جانە تياناقتاندىرۋ

  كەڭىستىك قۇرىلىمىنىڭ وزگەرىس اۋقىمىنا سايكەسىپ، كەلەلى نەگىزدىك قۇرىلعىلاردىڭ، كەلەلى وندىرگىش كۇشتەردىڭ جانە الەۋمەتتىك بايلىقتىڭ ورنالاسۋىن ساپالىلاندىرىپ، قالالاسقان وڭىرلەردىڭ دامۋ دەڭگەيىن تۇرگە ءبولىپ جوعارىلاتىپ، اۋىل شارۋاشىلىق ءوندىرىسىنىڭ استىق وندىرىلەتىن فۋنكتسيالىق وڭىرىنە، ماڭىزدى اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرى وندىرىلەتىن قورعاۋ وڭىرىنە جانە ەرەكشە اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرى باسىمدىلىعىنا يە وڭىرلەرگە شوعىرلانۋىن ىلگەرىلەتۋ، ەكولوگيالىق حاۋىپسىزدىك قالتقىسى جۇيەسىن ساپالىلاندىرىپ، قالالانعان ءوڭىر، اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرى وندىرىلەتىن نەگىزگى ءوڭىر، ەكولوگيالىق فۋنكتسيالىق ءوڭىر سىندى ءۇش ۇلكەن كەڭىستىك جۇيەسىن بىرتىندەپ قالىپتاستىرۋ. نەگىزگى تۇلعالىق فۋنكتسيالىق وڭىرلەردى ايىرۋدى اشالاپ، نەگىزگى تۇلعالىق فۋنكتسيالىق ورنىن تۇراقتاندىرۋ بويىنشا ساياسات بىرلىگىن ايىرىپ، ءتۇيىندى اشىلاتىن وڭىرلەر، ەكولوگياسى ءالسىز وڭىرلەر، ەنەرگيا، بايلىعى مول وڭىرلەر سياقتىلارعا پارىقتى ساياسات بەلگىلەپ، تۇرلەرى بويىنشا دالمە - ءدال شارا قولدانۋ. كەڭىستىك دامۋىن ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ سايكەستىرۋدى كۇشەيتىپ، مەملەكەتتىڭ كەلەلى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ تياناقتانۋىن، اتقارىلۋىن قامتاماسىزداندىرۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا جوعارى ساپالى دامۋدىڭ ماڭىزدى قوزعاۋشى كۇش قاينارىن اشۋ

  ورتالىق قالا جانە قالا شوعىرى سياقتى ەكونوميكالىق دامۋ ابزالدىلىعى بار وڭىرلەردى ءتۇيىن ەتىپ، ەكونوميكا مەن حالىق سانىنىڭ كوتەرىمدىلىك قۋاتىن كۇشەيتىپ، بۇكىل ەلدىڭ ەكونوميكالىق ونىمدىلىگىنىڭ جالپى تۇلعالىق جاقتان جوعارىلاۋىنا قوزعاۋشىلىق ەتۋ. بەيجيڭ - تيانجين - حىبەي، چاڭجياڭ اتىراۋى، گۋاڭدۇڭ - شياڭگاڭ - اۋمىن ۇلكەن شىعاناق رايونىن ءتۇيىن ەتىپ، جاڭالىق اشۋدىڭ قاينار كوزىن اشۋ قابىلەتى مەن الەمدىك بايلىقتى ورنالاستىرۋ قابىلەتىن جوعارىلاتىپ، جوعارى ساپالى دامۋعا جەتەكشىلىك ەتەتىن ءبىرىنشى كەزەك قوسىنىن جەدەل قالىپتاستىرۋ. ورتا، باتىس بولىكتەگى شارت - جاعدايى بار وڭىرلەردە ورتالىق قالالاردى جەتەكشى ەتە وتىرىپ، قالا شوعىرىنىڭ فۋنكتسياسىن جوعارىلاتىپ، ونەركاسىپتەنۋ، قالا - قالاشىقتانۋ اياق الىسىن جەدەلدەتىپ، جوعارى ساپالى داميتىن ماڭىزدى وڭىرلەردى قالىپتاستىرۋ. بايلىق اينالىمى كەدەرگىلەرىن الاستاپ، اكىمشىلىك رايونعا ايىرۋ - قۇرۋدى ساپالىلاندىرىپ، ورتالىق قالالاردىڭ جالپىلىق كوتەرىمدىلىك قابىلەتى مەن بايلىقتى ساپالى ورنالاستىرۋ قابىلەتىن جوعارىلاتىپ، وڭىرلىك دامۋعا ىقپال جاساۋ، جەتەكتەۋ رولىن كۇشەيتۋ.

  ءۇشىنشى تاراۋشا ماڭىزدى فۋنكتسيالىق وڭىرلەردىڭ قامتاماسىزداندىرۋ قابىلەتىن جوعارىلاتۋ

  اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرەتىن نەگىزگى ءوندىرىس وڭىرلەرى، ءتۇيىندى ەكولوگيالىق فۋنكتسيالىق وڭىرلەر، ەنەرگيا، بايلىعى شوعىرلانعان وڭىرلەر جانە شەكارا وڭىرلەر قاتارلى ستراتەگيالىق فۋنكتسيانى ۇستىنە العان وڭىرلەردى تىرەك ەتىپ، مەملەكەتتىڭ استىق حاۋىپسىزدىگىن، ەكولوگيالىق حاۋىپسىزدىگىن، ەنەرگيا حاۋىپسىزدىگىن جانە شەكارا ءوڭىر حاۋىپسىزدىگىن شىنايى قورعاپ، قوزعاۋشى كۇش قاينارىندىق وڭىرلەرمەن جوعارى ساپالى دامۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشى جۇيەسىن بىرگە قالىپتاستىرۋ. اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرەتىن نەگىزگى ءوندىرىس وڭىرلەرىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىق ءوندىرىس قۋاتىن كۇشەيتۋدى قولداپ، ەكولوگيالىق فۋنكتسيالىق وڭىرلەردىڭ دامۋ ءتۇيىنىن ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋعا، ەكولوگيالىق ونىمدەرمەن قامداۋعا اۋدارۋىنا قولداۋ كورسەتىپ، ەكولوگيالىق فۋنكتسيالىق وڭىرلەردەگى حالىقتىڭ قالالانعان وڭىرلەرگە بىرتىندەپ تارتىپپەن ويىسۋىن جانە وتىرىقتانىپ قونىستانۋىن قولداۋ. ەنەرگيانى اشۋدىڭ ورنالاستىرىلۋىن جانە تاسىمال جاعدايىن ساپالىلاندىرىپ، ەنەرگيانى، بايلىقتى جان - جاقتى اشىپ پايدالانۋ بازاسى قۇرىلىسىن كۇشەيتىپ، ەل ىشىندەگى ەنەرگيامەن قامداۋدى قامتاماسىزداندىرۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ. شەكارا وڭىرلەردىڭ دامۋ قۋاتىن ارتتىرىپ، جان سانى مەن ەكونوميكالىق تىرەگىن كۇشەيتىپ، ۇلتتار ىنتىماعى مەن شەكارا ءوڭىردىڭ ورنىقتىلىعىن جەبەۋ. الەۋمەتتىك بايلىقتى ورنالاستىرۋ مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرىپ، ءتۇيىندى ەكولوگيالىق فۋنكتسيالىق وڭىرلەر، اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرەتىن نەگىزگى ءوندىرىس وڭىرلەرى، شەكارا وڭىرلەر قاتارلىلارعا ۇتىمدى اۋدارىپ تولەۋدى ۇسىنۋ.

  وتىز ءبىرىنشى تاراۋ وڭىرلىك كەلەلى ستراتەگيانى ىشكەرىلەي اتقارۋ

  نازاردى ستراتەگيالىق نىسانانى جۇزەگە اسىرۋ مەن جەتەكشىلىك ەتۋ، جەتەكتەۋ قۋاتىن جوعارىلاتۋعا شوعىرلاندىرىپ، وڭىرلىك كەلەلى ستراتەگيالاردا تىڭ شەشۋشى ىلگەرىلەۋشىلىككە قول جەتكىزۋدى ىلگەرىلەتىپ، وڭىرلەر ارا توعىسپالى ىقپالداستىق پەن قارجى اينالىمىن تولىقتاۋدى جەبەۋ.

     ءبىرىنشى تاراۋشا بەيجيڭ - تيانجين - حىبەيدىڭ سايكەستى دامۋىن جەدەل ىلگەرىلەتۋ

  بەيجيڭنىڭ استاناعا جاتپايتىن فۋنكتسيالارىن سەيىلتۋدى ”بۇيدا“ ەتۋدى مىقتى يگەرىپ، فۋنكتسيانى سەيىلتۋ ساياسات جۇيەسىن ورناتىپ، نىشاندىق سەيىلتۋ نىساندارىنان ءبىر توبىن اتقارۋ. شيۇڭان جاڭا رايونىن جوعارى ولشەممەن، جوعارى ساپامەن قۇرىپ، باستاپ سالىنعان رايون مەن نەگىزگى قالا رايونى قۇرىلىسىن جەدەلدەتىپ، باسقارۋ تۇزىلىسىندە جاڭالىق اشۋدى ىلگەرىلەتۋ. بەيجيڭ قالاسىنىڭ قوسىمشا اكىمشىلىك ورتالىعىن جوعارى ساپادا قۇرىپ، حىبەي ولكەسىنىڭ سانحى، شياڭحى، داچاڭ سياقتى ءۇش اۋدان، قالاسىنىڭ ءبىر تۇلعالانىپ دامۋىن جەبەۋ. تيانجين بينحاي جاڭا رايونىنىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتىپ، جاڭجياكوۋدىڭ استانانىڭ سۋ قاينارىن ساقتاۋ فۋنكتسيالىق ءوڭىرى جانە ەكولوگيالىق ورتاسىنىڭ تىرەكتىك ءوڭىرى قۇرىلىسىنا قولداۋ كورسەتۋ. بەيجيڭ عىلىم - تەحنيكادا جاڭالىق اشۋ ورتالىعىنىڭ نەگىزدىك زەرتتەۋ مەن العاشقى جاڭالىق اشۋ قابىلەتىن جوعارىلاتىپ، جۇڭگۋانسۇن مەملەكەتتىك دەربەس جاڭالىق اشۋ ۇلگى ءوڭىرىن الدىمەن دامىتۋ، الدىمەن سىناق ەتۋ رولىن ساۋلەلەندىرىپ، بەيجيڭ - تيانجين - حىبەيدىڭ شارۋاشىلىق تىزبەگىنىڭ جاڭالىق اشۋ تىزبەگىمەن ىشكەرىلەي توعىسۋىن ىلگەرىلەتۋ. رەليستەگى بەيجيڭ - تيانجين - حىبەيدى نەگىزىنەن قۇرىپ، اۋەجاي شوعىرى مەن كەمەجاي شوعىرىنىڭ سايكەسۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ. اتموسفەرانىڭ لاستانۋىنان بىرلەسىپ ساقتانۋ، بىرلەسىپ تىزگىندەۋ، بىرلەسىپ وڭاۋدى تەرەڭدەتىپ، سولتۇستىك جۇڭگوداعى جەر استى سۋىن شەكتەن تىس پايدالانۋدى جانە جەر بەتىنىڭ شوگىپ وتىرۋىن جان - جاقتى وڭاۋدى كۇشەيتۋ.

  سۋرەت 4: بەيجيڭ - تيانجين - حىبەي وڭىرىندەگى رەليستى قاتىناستىڭ پلان كارتاسى

  ەكىنشى تاراۋشا چاڭجياڭ ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ دامۋىن جاپپاي ىلگەرىلەتۋ

  ەكولوگيانى الدىمەن ەسكەرۋگە، جاسىل دامۋعا جانە جاپپاي قورعاۋدى تەڭ يگەرۋگە، قاۋىرت اشپاۋعا تاباندى بولىپ، ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ مەن ەكونوميكالىق دامۋدى سايكەستى ىلگەرىلەتىپ، ادامنىڭ تابيعاتپەن جاراسىم تاپقان كورىكتى جۇڭگو ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋ. ەكولوگيالىق ورتاداعى كورنەكتى ماسەلەلەردى رەتتەۋ - تۇزەتۋدى ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتىپ، چاڭجياڭ دارياسىنىڭ تۇتاس اعارىندا بولىكتەر بويىنشا جىنتىكتەپ ءبولىپ باسقارۋ - تىزگىندەۋدى ىلگەرىلەتىپ، قالا - قالاشىقتارداعى لاس سۋدى، قوقىر - قوقسىقتاردى ءبىر جاقتى ەتۋ، ونەركاسىپتىڭ لاستاۋىن، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ كولەمدىك لاستاۋىن، كەمەلەردىڭ لاستاۋىن، قالدىق كەن قامباسىنىڭ لاستاۋىن وڭاۋ سياقتى ينجەنەريالاردى اتقارۋ. جاسىل دامۋدان ۇلگى كورسەتۋدى ىشكەرىلەي ورىستەتىپ، چىشۇي وزەنى الابىنىڭ ەكولوگيالىق ورتاسىن قورعاۋدى ىلگەرىلەتۋ. چاڭجياڭ دارياسىندا بالىق اۋلاۋعا 10 جىل تيىم سالۋدى اتقارۋ. چاڭجياڭ دارياسىنىڭ جان جۇيەسىن كوركەيتۋدى ارقاۋ ەتىپ، جالپىلىق قاتىناس - تاسىمال جۇيەسىن تۇتاس تۇلعالىق جاقتان جوبالاپ، ءۇش قىساڭ تورابىن قىسپاقتىق تەجەمىنەن ارىلتىپ، چاڭجياڭ دارياسىنىڭ جاعالاۋىنداعى جوعارى قارقىندى تەمىر جول جانە جۇك تاسىمال تەمىر جول قۇرىلىسىن جەدەلدەتۋ. شارۋاشىلىقتىڭ سايكەستى ىقپالداستىعىنىڭ تۇتاس تۇلعالىق باسىمدىلىعىن ساۋلەلەندىرىپ، جاسىل شارۋاشىلىق جۇيەسىن ورناتۋ. چاڭجياڭ دارياسىنىڭ مادەني مۇرالارى مەن مادەني مۇراعاتتارىن ويداعىداي قورعاۋ.

  ءۇشىنشى تاراۋشا گۋاڭدۇڭ - شياڭگاڭ - اۋمىن ۇلكەن شىعاناق رايونى قۇرىلىسىن بەلسەندى، ورنىقتى ىلگەرىلەتۋ

  گۋاڭدۇڭ - شياڭگاڭ - اۋمىننىڭ ءوندىرىس، وقىتۋ، زەرتتەۋ ىستەرىن سايكەستى دامىتۋدى كۇشەيتىپ، گۋاڭجوۋ - شىنجىن - شياڭگاڭ، گۋاڭدۇڭ - جۋحاي - اۋمىننىڭ عىلىم - تەحنيكادا جاڭالىق اشۋ ءدالىزى مەن شىنجىن - شياڭگاڭ - حۋاڭحى ءيىنى، گۋاڭدۇڭ - اۋمىن - حىڭچين عىلىم - تەحنيكادا جاڭالىق اشۋ ۇيەگى ”ەكى ءدالىز، ەكى ۇيەك“ قۇرىلىمى جۇيەسىن كەمەلدەندىرۋ، مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسال عىلىم ورتالىعى قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتىپ، جاڭالىق اشۋ فاكتورلارىنىڭ شەكارا اتتاپ اينالىمعا تۇسۋىنە قولايلىلىق جاراتۋ. قالالار ارا تەمىر جول قۇرىلىسىن جەدەلدەتىپ، كەمەجايلار مەن اۋەجايلاردىڭ فۋنكتسيالىق ورنالاسۋىن ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ، تەڭىز تاسىمالى مەن اۋە قاتىناس بايلىعىن ورنالاستىرۋدى ساپالىلاندىرۋ. كەدەننەن ءوتۋ ۇلگىسىن رەفورمالاۋدى تەرەڭدەتىپ، ادامداردىڭ، زاتتاردىڭ، اۆتوكولىكتەردىڭ قولايلى، جوعارى ءونىمدى اينالىمىن جەبەۋ. ىشكى ولكەلەر مەن شياڭگاڭ، اۋمىننىڭ كاسىپتىك تولىمدىلىعىن ءوزارا مويىنداۋ كولەمىن كەڭەيتىپ، ءتۇيىندى سالالارداعى ەرەجەلەردى سايكەستىرۋدى، مەحانيزمدى ۇشتاستىرۋدى ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتۋ. شياڭگاڭ، اۋمىن جاستارىنىڭ ۇلكەن شىعاناق رايونىنداعى ىشكى ولكە، قالالارعا بارىپ وقۋعا تۇسۋىنە، جۇمىستانۋىنا، شارۋاشىلىق قۇرۋىنا قولايلىلىق جاراتىپ، گۋاڭدۇڭ، شياڭگاڭ، اۋمىن جاستارى مەن ورەندەرىنىڭ تاڭداۋلى اۋىس - ءتۇيىس ماركاسىن جاراتۋ.

  سۋرەت5: گۋاڭدۇڭ - شياڭگاڭ - اۋمىن ۇلكەن شىعاناق رايونىنىڭ رەليستى قاتىناسىنىڭ پلان كارتاسى

  ءتورتىنشى تاراۋشا چاڭجياڭ اتىراۋىنىڭ ءبىر تۇلعالانىپ دامۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ

  حالىقارالىق وزىق عىلىم - تەحنيكالىق جاسامپازدىق قابىلەتى مەن شارۋاشىلىق جۇيەسىن كوزدەي وتىرىپ، چاڭجياڭ اتىراۋى G60 عىلىم - تەحنيكالىق جاڭالىق اشۋ ءدالىزى مەن شاڭحاي - نانجيڭ شارۋاشىلىق بويىنشا جاڭالىق اشۋ بەلدەۋىن قۇرۋدى جەدەلدەتىپ، چاڭجياڭ اتىراۋى ءوڭىرىنىڭ دۇنيە جۇزىلىك بايلىقتى ورنالاستىرۋ قۋاتى مەن بۇكىل ەلدىڭ دامۋىنا ىقپال ەتۋ، ونى جەتەكتەۋ قۋاتىن جوعارىلاتۋ. نەگىزدىك قۇرىلعىلاردى ۇلاستىرۋ، تۇتاستىرۋدى تەزدەتىپ، چاڭجياڭ اتىراۋىنداعى ايماق دارەجەلى جانە ودان جوعارى قالالارعا تۇگەل جوعارى قارقىندى تەمىر جول سالۋدى جۇزەگە اسىرىپ، كەمەجاي شوعىرىن ءبىر تۇلعالاندىرىپ باسقارۋدى ىلگەرىلەتۋ. حۇڭچياۋ حالىقارالىق اشىق تورابىن قۇرىپ، شاڭحاي ەركىن ساۋدا سىناق رايونى لينگاڭ جاڭا بولىگىنىڭ اشىق ەكونوميكانى شوعىرلاندىرۋ فۋنكتسياسىن كۇشەيتىپ، شاڭحاي، جياڭسۋ، جىجياڭ، انحۇي ەركىن ساۋدا سىناق رايوندارىنىڭ ىقپالداسىپ دامۋىن تەرەڭدەتۋ. الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋدىڭ قولايلىلىعىنان تەڭ يگىلىكتەنۋدى جەدەلدەتىپ، ساپالى وقۋ - اعارتۋ مەن ەمدەۋ - دەنساۋلىق ساقتاۋ بايلىعىنىڭ ورنالاسۋىن ساپالىلاندىرۋ. ەكولوگيالىق ورتانى بىرگە قورعاۋدى، بىرلەسىپ وڭاۋدى ىلگەرىلەتىپ، چاڭجياڭ اتىراۋى ەكولوگياسىنىڭ جاسىل، ءبىر تۇلعالانعان دامۋىنان ۇلگى كورسەتۋ رايونىن جوعارى دەڭگەيدە قۇرۋ.

  سۋرەت 6: چاڭجياڭ اتىراۋى ءوڭىرىنىڭ رەليستى قاتىناس پلان كارتاسى

  بەسىنشى تاراۋشا حۋاڭحى وزەنى الابىنىڭ ەكولوگياسىن قورعاۋ مەن جوعارى ساپالى دامۋىن تىڭعىلىقتى ىلگەرىلەتۋ

  جوعارعى اعارداعى ءتۇيىندى ەكولوگيالىق جۇيەنى قورعاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ تەبىنىن كۇشەيتىپ، ءۇش وزەن قاينارى ”جۇڭحۋا سۋ مۇناراسىن“ بەكەمدەپ، گاننان، رويگە سياقتى وڭىرلەردىڭ سۋ قاينارىن ساقتاۋ قۋاتىن جوعارىلاتۋ. ورتا اعارداعى سارى توپىراقتى ۇستىرتتە توپىراقتىڭ شايىلۋىن وڭاۋ ۇلگىسىندە جاڭالىق اشىپ، شاعىن اعارلاردى جان - جاقتى وڭاپ، قۇرعاق ساتىلى ەگىنجاي جانە تۇنبا توسپا قۇرىلىسىن بەلسەنە ورىستەتۋ. تومەنگى اعارداعى 2 - دارەجەلى سارقىرامالى وزەندەردى باسقارۋ مەن قايراڭ وڭىرلەردى جان - جاقتى وڭاۋدى ىلگەرىلەتىپ، حۋاڭحى وزەنى اتىراۋىنداعى سازدى قورعاۋ مەن قالپىنا كەلتىرۋدى كۇشەيتۋ. فىنحى - ۋيحى جازىعى، حۋاڭحى ءيىنى سۋارمالى ءوڭىرى سياقتى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ كولەمدىك لاستانۋىن وڭاۋدى ورىستەتىپ، حۋاڭحى وزەنى جاعاسىنداعى ونەركاسىپ كاسىپورىندارىن اداقتاپ، رەتكە سالىپ، حۋاڭحى وزەنىنىڭ بويىنداعى قالا - قالاشىقتاردىڭ لاس سۋدى ءبىر جاقتى ەتۋ قۇرىلعىلارى مەن سايكەستى قۇبىر تورابى قۇرىلىسىن كۇشەيتۋ. جوعارى دارەجەدە سۋ ۇنەمدەپ، سۋدى تىزگىندەۋ ارەكەتىن اتقارىپ، سۋ بايلىعىن اشىپ پايدالانۋ كۇشەمەلىلىگىن تومەندەتۋ. كومىر اشۋ كۇشەمەلىلىگىن ۇيلەسىمدى تىزگىندەپ، ەنەرگيا بايلىعىن ءبىر تۇلعالاندىرىپ اشىپ پايدالانۋدى ىلگەرىلەتىپ، تاۋ - كەن ەكولوگياسىن قالپىنا كەلتىرۋدى كۇشەيتۋ. ورتالىق قالالار مەن قالالار شوعىرىن دامىتۋ جاعدايىن ساپالىلاندىرىپ، حۋاڭحى وزەنىنىڭ بويىنداعى اۋدان - قالاشىقتار مەن اۋىل - قىستاق قۇرىلىسىن ءبىر تۇتاس جوسپارلاۋ. حۋاڭحى وزەنى مادەني مۇرالارىن جۇيەلى قورعاۋ ينجەنەرياسىن اتقارىپ، حالىقارالىق ىقپالعا يە حۋاڭحى وزەنى مادەنيەت - ساياحات بەلدەۋىن قۇرۋ. حۋاڭحى وزەنى الابىنىڭ ەكولوگياسىن قورعاۋ مەن جوعارى ساپالى دامۋىن الدىمەن جۇزەگە اسىراتىن ءوڭىر قۇرۋ.

  وتىز ەكىنشى تاراۋ وڭىرلىك سايكەستى دامۋ ستراتەگياسىن ىشكەرىلەي اتقارۋ

  باتىس بولىكتى قاۋىرت اشۋدى، شىعىس سولتۇستىكتى جاپپاي گۇلدەندىرۋدى، ورتا بولىكتەگى وڭىرلەردى كوركەيتۋدى، شىعىس بولىكتى الدىمەن دامىتۋدى ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتىپ، ەرەكشە تيپتەگى وڭىرلەردىڭ جەدەل دامۋىن قولداپ، دامۋ بارىسىندا سالىستىرمالى تەپە - تەڭدىكتى جەبەۋ.

     ءبىرىنشى تاراۋشا باتىس بولىكتى قاۋىرت اشۋدى ىلگەرىلەتىپ، جاڭا جاعداي قالىپتاستىرۋ

  شارالاردى كۇشەيتىپ، باتىس بولىكتى قاۋىرت اشۋدى ىلگەرىلەتىپ، ساياساتتىڭ دالدىگى مەن ونىمدىلىگىن شىنايى جوعارىلاتۋ. كەلەلى ەكولوگيالىق ينجەنەريالاردان ءبىر توبىن ىشكەرىلەي اتقارىپ، ءتۇيىندى وڭىرلەردى جان - جاقتى باسقارۋدى ورىستەتۋ. ”ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول“ قۇرىلىسىمەن بەلسەنە توعىسىپ، ەسىك اشۋدىڭ ۇلكەن ارنا قۇرىلىسىن كۇشەيتىپ، ىشكى قۇرلىقتاعى كوپ ساتىلى ەسىك اشۋ تەكشەسىن قۇرۋ. باتىس بولىك وڭىرلەرىنىڭ نەگىزدىك قۇرىلعىلارىنا قوسىلىمدى ارتتىرىپ، باسىمدىلىققا يە ەرەكشە كاسىپ سالالارىن دامىتۋعا قولداۋ كورسەتىپ، كۇشتى شوعىرلاندىرا وتىرىپ كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋدىڭ جەتىستىكتەرىن بەكەمدەپ، وقۋ - اعارتۋ، ەمدەۋ - دەنساۋلىق ساقتاۋ سياقتى حالىق تۇرمىسى سالاسىنداعى ولقىلىقتاردى تولىقتاۋ. چىڭدۋ - چۇڭچيڭ وڭىرىندەگى قوس قالا ەكونوميكالىق شەڭبەرى قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتىپ، مەملەكەتتىك ىقپالعا يە ماڭىزدى ەكونوميكا ورتالىعىن، عىلىم - تەحنيكادا جاڭالىق اشۋ ورتالىعىن، رەفورمالاپ، ەسىك اشۋدىڭ تىڭ بەلەسىن تۇلعالاۋ، جوعارى ساپالى، تۇرمىسقا جايلى قونىستىق جەردى قۇرىپ، گۋانجۇڭ جازىعىنداعى قالالار شوعىرى قۇرىلىسىنىڭ دەڭگەيىن جوعارىلاتىپ، باتىس سولتۇستىك وڭىرلەر مەن باتىس وڭتۇستىك وڭىرلەردىڭ سەلبەستىگىن، ءوزارا ىقپالداستىعىن جەبەۋ. شينجياڭدا مەملەكەتتىك ”ءۇش بازا، ءبىر ارنا“ قۇرۋدى قولداپ، شيزاڭنىڭ وڭتۇستىك ازياعا ەسىك اشۋدا ماڭىزدى ارنا قالىپتاستىرۋىن قولداۋ. 400 ميلليمەترلىك جاۋىن - شاشىن سىزىعىنىڭ باتىس جاعىنداعى وڭىرلەردى قورعاۋدى، دامىتۋدى جەبەۋ.

  ەكىنشى تاراۋشا شىعىس سولتۇستىكتى گۇلدەندىرۋدى ىلگەرىلەتۋدە تىڭ تابىستارعا قول جەتكىزۋ

  مەملەكەتتىڭ قورعانىس، استىق، ەكولوگيا، ەنەرگيا، شارۋاشىلىق حاۋىپسىزدىگىن قورعاۋ ستراتەگياسى تۇرعىسىنان، ساياساتتى ءبىر تۇتاس جوسپارلاۋدى كۇشەيتىپ، تۇيىندەردە قامال الۋدى جۇزەگە اسىرۋ. ۇكىمەت فۋنكتسياسىندا بۇرىلىس جاساۋدى جەدەلدەتىپ، مەملەكەت مەنشىگىندەگى كاسىپورىندار رەفورماسىندا قامال الۋدى تەرەڭدەتىپ، تيجارات - ساۋدا ورتاسىن كۇش سالا ساپالىلاندىرىپ، حالىق باسقارۋىنداعى شارۋاشىلىقتى زور كۇشپەن دامىتۋ. لياۋنيڭنىڭ تەڭىز جاعالاۋى ەكونوميكالىق بەلدەۋىن قۇرىپ، جيلين - چاڭچۇن - تۋمىن الابىندا وركەندەتۋ، اشۋعا جەتەلەۋ رايونىن قۇرىپ، حاربيننىڭ رەسەيمەن سەلبەستىك جاساۋ، ەسىك اشۋ قابىلەتى دارەجەسىن جوعارىلاتۋ. وسى زامانعى اۋىل شارۋاشىلىعىن جەدەل دامىتىپ، مەملەكەتتىڭ استىق حاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن ”باللاس“ قالىپتاستىرۋ. ەكولوگيالىق بايلىقتى قورعاۋ تەبىنىن ارتتىرىپ، وتانىمىزدىڭ سولتۇستىك شەكاراسىندا ەكولوگيالىق حاۋىپسىزدىك قالتقىسىن بەكەمدەۋ. جابدىق جاساۋ قاتارلى ءداستۇرلى باسىمدىلىققا يە شارۋاشىلىقتى وزگەرتىپ، دارەجەسىن جوعارىلاتىپ، جاڭادان گۇلدەنگەن شارۋاشىلىقتاردى جەتىلدىرىپ، سۋىق وڭىرلەردە قار - مۇز ساياحاتى، ەكولوگيالىق ساياحات سياقتى ەرەكشە شارۋاشىلىقتاردى زور كۇشپەن دامىتىپ، حالىقارالىق ىقپالعا يە قار - مۇز ساياحات بەلدەۋىن قۇرىپ، تەڭگەرىلمەلى دامىتىلاتىن جاڭا شارۋاشىلىق قۇرىلىمى مەن باسەكەلىك باسىمدىلىعىن قالىپتاستىرۋ. اناعۇرلىم باۋراۋ قۋاتىنا يە دارىندىلاردى شوعىرلاندىرۋ شارالارىن اتقارۋ. شىعىس بولىكتەگى وڭىرلەرمەن سالالار بويىنشا سەلبەستىك جاساۋدى تەرەڭدەتۋ.

  ءۇشىنشى تاراۋشا ورتا بولىك ءوڭىرىن كوركەيتۋدىڭ جاڭا جاعدايىن قالىپتاستىرۋ

  ماڭىزدى وزىق جاساۋ كاسىبى بازاسىن كۇش سالا قۇرىپ، شەشۋشى سالالارداعى دەربەس جاڭالىق اشۋ قابىلەتىن جوعارىلاتىپ، ىشكى قۇرلىقتاعى وڭىرلەردى اشىق ۇستاۋدىڭ تىڭ ءورىسىن اشىپ، ەكولوگيالىق جاسىل دامۋ جاعدايىن بەكەمدەپ، ورتا بولىك ءوڭىرىنىڭ جەدەل كوركەيۋىن ىلگەرىلەتۋ. وزىق جاساۋ كاسىبىن ۇلعايتىپ جانە كۇشەيتىپ، چاڭجياڭ دارياسى، بەيجيڭ - گۋاڭجوۋ، لانجوۋ - ليانيۇنگاڭ، بەيجيڭ - جيۋلۇڭ قاتارلى جولداردىڭ بويىندا ءبىر توپ ورتاشا، جوعارى دەڭگەيلى شارۋاشىلىق شوعىرىن قۇرىپ، جاڭادان گۇلدەنگەن شارۋاشىلىقتاردىڭ ورنالاسۋى مەن اۋىسۋىن بەلسەنە جالعاستىرۋ. چاڭجياڭ دارياسىنىڭ ورتا اعارىنداعى قالالار شوعىرىن سايكەستى دامىتۋدى ىلگەرىلەتىپ، ۋحان، چاڭشا - جۋجوۋ - شياڭتان ورتالىق قالالار شەڭبەرى قۇرىلىسىن تەزدەتىپ، بۇكىل ەلدەگى ماڭىزدى ارتۋ ۇيەگىن قالىپتاستىرۋ. استىق ءوندىرىسىنىڭ نەگىزىن بەكەمدەپ، اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپىلىق ونىمدىلىگى مەن باسەكەلىك قۋاتىن ۇزدىكسىز جوعارىلاتىپ، وسى زامانعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىن جەدەلدەتۋ. ەكولوگيالىق ورتانى بىرگە قورعاۋدى، بىرلەسىپ وڭاۋدى كۇشەيتىپ، ەكولوگيالىق حاۋىپسىزدىك قالتقىسىن كۇش سالا قالىپتاستىرۋ.

  حۋايحى وزەنى مەن حانجياڭ وزەنى ەكولوگيالىق، ەكونوميكالىق بەلدەۋىنىڭ جوعارى - تومەنگى اعارىنىڭ سەلبەسە ىقپالداسىپ دامۋىن قولداۋ. ەسىك اشۋ ارناسى قۇرىلىسىن جەدەلدەتىپ، ىشكى قۇرلىقتاعى وڭىرلەردى اشىق ۇستاۋدىڭ جوعارى ولشەمدى، جوعارى دەڭگەيلى تەكشەسىن قۇرۋ. الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋدى قامتاماسىزداندىرۋ، اسىرەسە، ەلەۋلى توسىن تۋىلعان الەۋمەتتىك دەنساۋلىق ساقتاۋ وقيعالارىنا توتەپ بەرۋ قۋاتىن جوعارىلاتۋ.

  ءتورتىنشى تاراۋشا شىعىس بولىكتەگى وڭىرلەردىڭ وسىزاماندانۋدى جەدەل ىلگەرىلەتۋىنە دەم بەرۋ

  جاڭالىق اشۋ فاكتورلارىنىڭ شوعىرلانۋ ابزالدىلىعىن ساۋلەلەندىرىپ، جاڭالىق اشۋ ارقىلى جەتەكشىلىك ەتۋدە قامال الۋدى جەدەلدەتىپ، شىعىس بولىكتەگى وڭىرلەردىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن الدىمەن جۇزەگە اسىرۋىن ىلگەرىلەتۋ. دۇنيە جۇزىلىك وزىق جاساۋ كاسىبى شوعىرىن جەدەل جەتىلدىرىپ، جاڭادان گۇلدەنگەن شارۋاشىلىق مەن وسى زامانعى قىزمەت وتەۋ كاسىبىنىڭ دامۋىنا جەتەكشىلىك ەتىپ، ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ ونىمدىلىگىن جوعارىلاتىپ، شارۋاشىلىقتىڭ دارەجەسىن ءوسىرۋدى الدىمەن جۇزەگە اسىرۋ. حالىقارالىق ەكونوميكالىق سەلبەستىك پەن باسەكەگە اناعۇرلىم جوعارى دەڭگەيدە قاتىناسىپ، سىرتقا ەسىك اشۋدىڭ جاڭا باسىمدىلىعىن قالىپتاستىرىپ، جان - جاقتى، اشىق ەكونوميكالىق جۇيەنى الدىمەن ورناتۋ. شىنجىننىڭ جۇڭگوشا سوتسياليزمدى الدىمەن دامىتۋدان ۇلگى كورسەتۋ رايونىن قۇرۋىن، پۋدۇڭنىڭ سوتسياليستىك وسىزامانداندىرۋ قۇرىلىسىنا جەتەكشىلىك ەتۋ رايونىن قۇرۋىن، جىجياڭنىڭ تەڭ بايۋدان ۇلگى كورسەتۋ رايونىن جوعارى ساپادا دامىتىپ گۇلدەندىرۋىن قولداۋ. شاندۇڭنىڭ جاڭا - كونە قوزعاۋشى كۇشتى اۋىستىرۋ جاعىندا جالپىلىق سىناق رايونى قۇرىلىسىن ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتۋ.

   بەسىنشى تاراۋشا ەرەكشە تيپتەگى وڭىرلەردىڭ دامۋىن قولداۋ

  بايىرعى توڭكەرىستىك بازالاردى گۇلدەندىرۋدى ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ، ىلگەرىلەتىپ، جەرگىلىكتى جاعدايعا قاراي ەرەكشە شارۋاشىلىقتى دامىتىپ، توڭكەرىستىك مادەنيەتتى جالعاستىرىپ جانە وركەندەتىپ، جياڭشي، فۋجيان، گۋاڭدۇڭ ولكەسىنىڭ بۇرىنعى ورتالىق سوۆەت رايونىن جوعارى ساپالى دامىتۋدان ۇلگى كورسەتۋىنە قولداۋ كورسەتىپ، شانشي - گانسۋ - نيڭشيا، دابيەشان، زويوۋجياڭ، سىچۋان - شانشي، يمىڭ قاتارلى بايىرعى توڭكەرىستىك بازالاردىڭ جاسىل، جاڭالىق اشا دامۋىن ىلگەرىلەتۋ. ەكولوگياسى بۇلىنگەن وڭىرلەردى جان - جاقتى باسقارۋ جانە ەكولوگياسى ءالسىز وڭىرلەردى قورعاۋ، قالپىنا كەلتىرۋدى جان - جاقتى ىلگەرىلەتىپ، بيجيە سىناق رايونى قۇرىلىسىنا قولداۋ كورسەتۋ. بايلىق قاينارىندىق وڭىرلەردىڭ باياندى دامۋىنان ۇلگى كورسەتۋ رايونى مەن تيبىن وزگەرتىپ جاڭالىق اشۋ سىناق رايونى قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتىپ، كومىرى قازىلىپ، شوگىپ كەتكەن وڭىرلەردى جان - جاقتى وڭاۋ جانە دەربەس زاۆود - كەن رايونىن وزگەرتىپ، دارەجەسىن جوعارىلاتۋ ينجەنەرياسىن اتقارۋ. بايىرعى ونەركاسىپ بازالارىنداعى جاساۋ كاسىبىنىڭ باسەكەلىك باسىمدىلىعىن قايتا قۇرۋدى ىلگەرىلەتىپ، شارۋاشىلىقتىڭ تيبىن وزگەرتىپ، دارەجەسىن جوعارىلاتۋدان ۇلگى كورسەتۋ رايونىن قۇرۋ. مەملەكەت مەنشىگىندەگى ورمان الاڭدارى مەن ورمان وڭىرلەرىنىڭ نەگىزدىك قۇرىلعىلارىن جاقسارتۋ. كوپ ءتۇرلى شارانى قاتار قولدانىپ، تەڭىز دەڭگەيىنەن بيىك وڭىرلەردەگى بۇقارانىڭ ءوندىرىس، تۇرمىس قيىنشىلىعىن شەشۋ. شەكارانى گۇلدەندىرىپ، حالىقتى بايىتۋ، شەكارانى ورنىقتىرىپ، شەكارانى بەكەمدەۋدى ىلگەرىلەتىپ، شەكارا وڭىرلەردىڭ ءوندىرىس، تۇرمىس شارت - جاعدايىن زور كۇشپەن جاقسارتىپ، قالا - قالاشىق جۇيەسىن كەمەلدەندىرىپ، شەكارا وتكەلدەرى قۇرىلىسىنا قولداۋ كورسەتىپ، شەكارا وڭىردەگى قىستاق - قالاشىق جانە شەكارا وڭىردەگى جول قۇرىلىسىن تەزدەتۋ. شەكارا ساۋداسىنىڭ جاڭالىق اشا دامۋىن ىلگەرىلەتۋ. ءتۇيىندى شەكارا وڭىرلەرىنىڭ دامۋىن دالمە - ءدال قولداۋ تەبىنىن ارتتىرۋ.

  التىنشى تاراۋشا وڭىرلىك سايكەستى دامۋ ءتۇزىلىس - مەحانيزمىن اقاۋسىزداندىرۋ

  وڭىرلىك ستراتەگيانى ءبىر تۇتاس جوسپارلاۋ، بازاردى ءبىر تۇلعالاندىرىپ دامىتۋ، وڭىرلەردىڭ سەلبەستىك ىقپالداستىعى، وڭىرلەر ارا مۇددە تولەمى قاتارلى مەحانيزمدەردى ورناتىپ جانە كەمەلدەندىرىپ، دامىعان وڭىرلەر مەن دامۋى كەنجە قالعان وڭىرلەردىڭ، شىعىس، ورتا، باتىس بولىكتەردىڭ جانە شىعىس سولتۇستىك وڭىرلەردىڭ بىرگە دامۋىن اناعۇرلىم جەبەۋ. وڭىرلىك سەلبەستىكتىڭ دارەجەسى مەن دەڭگەيىن جوعارىلاتىپ، ولكەلەر ارا شەكارالاسقان وڭىرلەردىڭ ءبىر تۇتاس پلانداۋ، ءبىر تۇتاس باسقارۋ، سەلبەسىپ بىرگە قۇرۋ، مۇددەدەن تەڭ يگىلىكتەنۋ سىندى سەلبەستىكتىڭ جاڭا مەحانيزمىن ورناتۋ جونىندە ىزدەنىس جاساۋىن قولداۋ. دامۋى كەنجە قالعان وڭىرلەردى قازىنادان اۋدارىپ تولەيتىن قولداۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرىپ، نەگىزگى الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋدىڭ تەڭگەرىمدىلىگىن بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرىپ، دارىندىلاردى باتىس بولىك پەن جاپالى، شەكارا شالعاي وڭىرلەرگە بارۋعا جەتەكتەۋ. وڭىرلىك سەلبەستىك پەن مۇددەنى تەڭشەۋ مەحانيزمىن كەمەلدەندىرىپ، وزەن الابىنىڭ جوعارى، تومەنگى اعارىنا، استىق وندىرىلەتىن، ساتىلاتىن نەگىزگى وڭىرلەرگە، بايلىق شىعاراتىن، ەنگىزەتىن جەرلەر اراسىندا ءتۇرلى فورماداعى مۇددەلىك تولىقتاما تولەم بەرۋگە قولداۋ كورسەتىپ، باقشا رايونىن بىرگە قۇرۋ، كىرمە جەر ەكونوميكاسى سياقتى مۇددەدەن تەڭ يگىلىكتەنۋ ۇلگىسى جونىندە ىزدەنىس جاساۋعا دەم بەرۋ. نازاردى جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەۋگە شوعىرلاندىرىپ، ۇلتتىق وڭىرلەردىڭ دامۋىن قولداۋ تەبىنىن ارتتىرىپ، ۇلتتار ىنتىماعى، العاباسارلىعىن ۇگىتتەۋ، تاربيەلەۋ جانە ورناتۋدى جاپپاي، ىشكەرىلەي، باياندى ورىستەتىپ، ۇلتتاردىڭ ارالاسۋىن، ىشتەسۋىن، توعىسۋىن جەبەۋ.

جاۋاپتى رەداكتور : نۇربولات قابىل

ەسكەرتۋ:

تورابىمىزداعى مازمۇنداردىڭ مەنشىك ۇقىعى شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايوندىق حالىق ۇكىمەتى اقپارات كەڭسەسىنە ءتان، جاريالانعان مازمۇنداردى سىلتەمەسىز كوشىرۋگە بولمايدى. كوشىرىپ پايدالانۋعا تۋرا كەلگەندە، «تيانشان تورى » الىنعانى انىق ەسكەرتىلۋى ءتيىس، بولماسا زاڭدىق جاۋاپكەرلىگى قۋزاستىرىلادى.