ەكونوميكالىق قىزمەت جونىندەگى زاڭدىلىق سيپاتتى تانىمدى ىشكەرىلەي تۇسىنەيىك
— ورتالىقتىڭ ەكونوميكالىق قىزمەت ٴماجىلىسىنىڭ رۋحىن ۇيرەنۋ، دايەكتىلەندىرۋ جونىندە
حالىق گازەتىنىڭ شولۋشىسى
تاياۋدا وتكىزىلگەن ورتالىقتىڭ ەكونوميكالىق قىزمەت ماجىلىسىندە باس شۋجي شي جينپيڭ پارتيامىزدىڭ ەكونوميكالىق قىزمەت جونىندەگى زاڭدىلىق سيپاتتى تانىمىن قورىتىندىلاپ، سۇرىپتاپ، ٴونىمدى بازار مەن ىسكەر ۇكىمەت، جالپى قامداۋ مەن جالپى سۇرانىس، جاڭا قوزعالىس قۋاتىن جەتىلدىرۋ مەن كونە قوزعالىس قۋاتىن جاڭالاۋ، ارتۋ مولشەرىن ساپالىلاندىرۋ مەن ساقتالۋ مولشەرىن جانداندىرۋ، ساپانى جوعارىلاتۋ مەن جالپى مولشەردى ۇلعايتۋ سىندى 5 ماڭىزدى قاتىناستى، ٴسوز جوق، ويداعىداي ٴبىر تۇتاس جوسپارلاۋ كەرەكتىگىن اتاپ كورسەتىپ، جوعارى ساپالى دامۋ ارقىلى جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋدى جاپپاي ىلگەرىلەتۋگە عىلمي جەتەكشىلىك ازىرلەدى.
وسى 5 ”ٴسوز جوق، ٴبىر تۇتاس جوسپارلاۋ“ — باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ جاڭا داۋىردەگى ەكونوميكانىڭ دامۋ زاڭدىلىعى جونىندە جاساعان كەلەلى تۇجىرىمى ٴارى قازىرگى اماليات جونىندەگى قورىتىندىسى، تۇجىرىمى، ونان دا ماڭىزدىسى، بولاشاق دامۋ جونىندەگى تولعانىس، جەتەكشىلىك، بۇل شي جينپيڭ ەكونوميكا يدەياسىن ونان ارى بايىتتى جانە دامىتتى. ٴبىز مىنانى تەرەڭ تانىپ جەتۋىمىز كەرەك: ٴسوز جوق، ٴونىمدى بازار مەن ىسكەر ۇكىمەتتىڭ قاتىناسىن ويداعىداي ٴبىر تۇتاس جوسپارلاۋىمىز كەرەك، بۇل ەركىنە جىبەرىپ جانداندىرا دا، باسقارا دا الاتىن ەكونوميكالىق ٴتارتىپ قالىپتاستىرۋدىڭ تەتىگى؛ ٴسوز جوق، جالپى قامداۋ مەن جالپى سۇرانىستىڭ قاتىناسىن ويداعىداي ٴبىر تۇتاس جوسپارلاۋىمىز كەرەك، بۇل حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ اينالىمىن ىركىلىسسىزدەندىرۋدىڭ ماڭىزدى نەگىزى؛ ٴسوز جوق، جاڭا قوزعالىس قۋاتىن جەتىلدىرۋ مەن كونە قوزعالىس قۋاتىن جاڭالاۋدىڭ قاتىناسىن ويداعىداي ٴبىر تۇتاس جوسپارلاۋىمىز كەرەك، بۇل جەرگىلىكتى جاعدايعا قاراي جاڭاشا وندىرگىش كۇشتەردى دامىتۋدىڭ ىشكى تالابى؛ ٴسوز جوق، ارتۋ مولشەرىن ساپالىلاندىرۋ مەن ساقتالۋ مولشەرىن جانداندىرۋدىڭ قاتىناسىن ويداعىداي ٴبىر تۇتاس جوسپارلاۋىمىز كەرەك، بۇل بايلىقتى ورنالاستىرۋ ونىمدىلىگىن جاپپاي جوعارىلاتۋدىڭ، ٴسوزسىز، باسىپ وتەتىن جولى؛ ٴسوز جوق، ساپانى جوعارىلاتۋ مەن جالپى مولشەردى ۇلعايتۋدىڭ قاتىناسىن ويداعىداي ٴبىر تۇتاس جوسپارلاۋىمىز كەرەك، بۇل جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋدىڭ زاتتىق نەگىزىن بەكەمدەۋدىڭ تابيعي تالابى.
ەلىمىز ەكونوميكاسى جوعارى ساپالى دامۋدىڭ شەشۋشى كەزەڭىندە تۇر، نەعۇرلىم تار جول، تايعاق كەشۋلەردەن ٴوتىپ، قيىندىقتاردان قامال العان سايىن، سولعۇرلىم دامۋ زاڭدىلىعىنا قۇرمەت ەتۋ، عىلمي ادىستەردى يگەرۋ، قىزمەتتەگى ىرىقتىلىقتى ارتتىرۋ كەرەك. ٴبىز، 5 ” ٴسوز جوق، ٴبىر تۇتاس جوسپارلاۋدى“ تەرەڭ يگەرىپ جانە قولدانىپ، جاڭا داۋىردەگى ەكونوميكانىڭ دامۋ زاڭدىلىعىن ەكونوميكالىق قىزمەتتىڭ ٴار جاعىندا، تۇتاس بارىسىندا شىن مانىندە دايەكتىلەندىرۋىمىز، تياناقتاندىرۋىمىز كەرەك.
بۇل ارادا جالپى قامداۋ مەن جالپى سۇرانىستىڭ قاتىناسىن ٴبىر تۇتاس ويداعىداي جوسپارلاۋدى مىسالعا الا وتىرىپ تالداۋ جاساپ، تۇسىنىكتى تەرەڭدەتەمىز.
ەلىمىزدە دۇنيە ٴجۇزى بويىنشا كولەمى ەڭ ۇلكەن، ٴتۇرى ەڭ تولىق جاساۋ كاسىبى جۇيەسى بار، 500 ٴتۇرلى نەگىزگى ونەركاسىپ ٴونىمنىڭ ىشىندە 220 نەشە ٴتۇرلى ٴونىمنىڭ ٴونىم مولشەرى دۇنيە ٴجۇزى بويىنشا ٴبىرىنشى ورىندا تۇرادى. قۋاتتى قامداۋ قابىلەتى ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋداسىنىڭ ورنىقتى ارتۋىنا تىرەك بولىپ قانا قويماي، زات ەكسپورتىنىڭ حالىقارالىق بازارداعى ۇلەسى ٴۇرتىس 15 جىل دۇنيە ٴجۇزى بويىنشا 1 ـ ورىندا تۇردى، سونداي ـ اق جوعارى ساپالى قامداۋ ارقىلى ٴونىمدى سۇرانىس قالىپتاستىرىپ، ەكونوميكانىڭ ارتۋىنا سارقىلماس قوزعاۋشى كۇش تىرەگىن ازىرلەدى.
قامداۋ سۇرانىس تۋدىرادى. قامداۋ جۇيەسىنىڭ ساپاسى مەن ونىمدىلىگىن كۇش سالا جوعارىلاتقاندا، جاڭا سۇرانىس تۋدىرۋعا جانە جارىققا شىعارۋعا بولادى. جاڭا ەنەرگيالى اۆتوموبيل كاسىپ سالاسىن مىسالعا الساق، جىلىنا وندىرەتىن اۆتوموبيل 10 مىڭنان اسۋدان جىلىنا وندىرەتىن اۆتوموبيل تۇڭعىش رەت ميلليوننان اسۋعا دەيىن 6 جىل ۋاقىت جۇمسالدى. بىردەي 6 جىل عانا ۋاقىت جۇمساپ، ەلىمىزدىڭ جاڭا ەنەرگيالى اۆتوموبيل كاسىپ سالاسى تاعى جىلىنا ٴبىر ميلليون اۆتوموبيل وندىرۋدەن 10 ميلليون اۆتوموبيل وندىرۋگە دەيىنگى قارىشتاۋدى ىسكە اسىردى. 7 ـ ايدان بەرى جاڭا ەنەرگيالى ٴمىنىس كولىگىنىڭ بولشەك ساتىلۋ مولشەرى جانار ماي كولىگىنەن اسا باستادى. جاڭا ەنەرگيالى اۆتوموبيلدەردىڭ بازاردىڭ قارسى الۋىنا يە بولىپ، ٴادىس ـ شارا اۋىستىرىپ، باسىپ وزۋدى جۇزەگە اسىرۋىنىڭ سەبەبى، ٴبىر جاعىنان، عىلىم ـ تەحنولوگيادا جاڭالىق اشۋدىڭ ساپاسىن ۇزدىكسىز جوعارىلاتقاندىعىندا، ەندى ٴبىر جاعىنان، حالىق بۇقاراسىنىڭ جوعارى ساپالى تۇرمىس جونىندەگى تىلەگىنە ۇيلەسكەندىگىندە.
قامداۋ جاعىنداعى قۇرىلىمدىق رەفورمانى تەرەڭدەتۋدىڭ وزەگى _ عىلىم ـ تەحنولوگيادا جاڭالىق اشۋ ارقىلى كاسىپ سالاسىندا جاڭالىق اشۋدى ىلگەرىلەتۋ. وسى رەتكى ورتالىقتىڭ ەكونوميكالىق قىزمەت ٴماجىلىسى عىلىم ـ تەحنولوگيادا جاڭالىق اشۋ ارقىلى جاڭاشا وندىرگىش كۇشتەردىڭ دامۋىنا جەتەكشىلىك ەتۋ توڭىرەگىندە ماڭىزدى ورنالاستىرۋ جاساپ، جاڭا تەحنولوگيالاردى، جاڭا ونىمدەردى، جاڭا كۇيلەردى زور كولەمدە قولدانۋ جاعىندا ۇلگى كورسەتۋ ارەكەتىن ورىستەتۋ كەرەكتىگىن العا قويدى. بولاشاقتى بەتكە الىپ، جوعارى ساپالى قامداۋ ارقىلى تۇتىنۋدىڭ جاڭا سۇرانىسىن جاراتىپ، تۇتىنۋدىڭ ساپاسىن جوعارىلاتىپ، دارەجەسىن ٴوسىرۋدى ىلگەرىلەتسەك، تاماشا اينالىمدى، سايكەستى كۇش سالۋدى، ٴسوز جوق، جۇزەگە اسىرا الامىز.
سۇرانىس قامداۋدى جەتەكتەيدى. جۋىق جىلداردان بەرى، پارتيا ورتالىق كوميتەتى ىشكى سۇرانىستى كەڭەيتۋدى جانە قامداۋ جاعىنداعى قۇرىلىمدىق رەفورمانى تەرەڭدەتۋدى ٴبىر تۇتاس جوسپارلاپ، ىشكى سۇرانىستى كەڭەيتۋ سىندى وسى ستراتەگيالىق نەگىزگى ٴتۇيىندى مىقتاپ يگەرىپ، ەل ىشىندەگى ۇلكەن اينالىمنىڭ اناعۇرلىم ىركىلىسسىز بولۋىن، ىشكى ـ سىرتقى بازاردىڭ تۇتاسۋىنىڭ اناعۇرلىم جوعارى ٴونىمدى بولۋىن جەبەدى. اسىرەسە، بيىل جىل باسىنان بەرى، ”ەكى كەلەلى“، ”ەكى جاڭا“ ساياساتى ۇزدىكسىز كۇش سالىپ، تۇتىنۋ كومەسكى كۇشىن ۇزدىكسىز جارىققا شىعارىپ، قارجى قوسۋدىڭ ارتۋىن جەبەدى. تۇتىنۋ بۇيىمدارىنىڭ كونەسىنىڭ ورنىنا جاڭاسىن اۋىستىرۋ ساياساتى جالپى تۇلعالىق جاقتان قاتىستى ونىمدەردىڭ ساتىلۋ سوماسىنىڭ ٴبىر تريلليون يۋاننان اسۋىنا جەبەۋ بولدى. 1 ـ ايدان 10 ـ ايعا دەيىن بۇكىل ەل بويىنشا تۇراقتى مۇلىككە قوسىلعان قارجى سايكەس مەزگىلدەگىدەن %3.4 ارتتى. مۇنىڭ ىشىندە نەگىزدىك قۇرىلعىلارعا قوسىلعان قارجى سايكەس مەزگىلدەگىدەن %4.3 ارتىپ، الدىڭعى 9 ايداعىدان 0.2 پايىز تەزدەدى؛ جاساۋ كاسىبىنە قوسىلعان قارجى %9.3 ارتىپ، الدىڭعى 9 ايداعىدان 0.1 پايىز تەزدەدى.
ورتالىقتىڭ وسى رەتكى ەكونوميكالىق قىزمەت ٴماجىلىسى كەلەر جىلعى قىزمەتتىڭ ٴتۇيىندى مىندەتتەرىن ورنالاستىردى، مۇندا ٴبىرىنشى ورىندا تۇراتىنى ”تۇتىنۋدى زور كۇشپەن سەرپىلتىپ، قارجى قوسۋ ونىمدىلىگىن جوعارىلاتىپ، ىشكى سۇرانىستى جان ـ جاقتى كەڭەيتۋ“، بۇل جالپى قامداۋ مەن جالپى سۇرانىستى جوعارى ونىمدىلىكپەن ٴبىر تۇتاس جوسپارلاۋدىڭ ٴدال ەكونوميكالىق زاڭدىلىقتى ىشكەرىلەي قولدانۋ ەكەندىگىن بەينەلەيدى. تۇتىنۋدى سەرپىلتۋ ارناۋلى ارەكەتىن اتقارىپ، ”ەكى جاڭا“ ساياساتتى اتقارۋدىڭ كولەمىن بارىنشا كەڭەيتىپ، ”ەكى كەلەلى“ نىساندى اناعۇرلىم زور تەبىنمەن قولدادى، وسى ساياساتتىق شارالار قازىرگىنى تياناق ەتۋمەن بىرگە، ۇزاق بولاشاقتى دا كوزدەگەن، بۇل ىشكى سۇرانىستىڭ كومەسكى قۋاتىن، ٴسوز جوق، ٴونىمدى تۇردە قاۋلاتىپ، ەل ىشىندەگى ۇلكەن اينالىمدى بەكەمدەپ، ۇلعايتىپ، ەل ٴىشى، حالىقارا سىندى قوس اينالىمدى اناعۇرلىم ويداعىداي جەبەيدى.
قازىر ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق اينالىمى كوپتەگەن قيىنشىلىقتار مەن سىن ـ سايىستارعا ٴدوپ كەلىپ وتىر، ىشكى سۇرانىس جەتكىلىكسىز، سىرتقى سۇرانىس حالىقارالىق جاعدايدىڭ ورنىقسىز، تۇراقسىز فاكتورلارىنىڭ كوبەيۋى سىندى ٴتيىمسىز ىقپالعا ٴدوپ كەلىپ وتىر. ىشكى سۇرانىستى كەڭەيتۋ ەكونوميكانىڭ ورنىقتىلىعىنا دا، ەكونوميكانىڭ حاۋىپسىزدىگىنە دە ساياتىندىعىن، ۋاقىتتىق شارا ەمەس، قايتا ستراتەگيالىق شارا ەكەندىگىن، ٴسوز جوق، تەرەڭ تانۋ كەرەك. وسىنداي جاعدايدا جالپى قامداۋ مەن جالپى سۇرانىستىڭ قاتىناسىن ويداعىداي ٴبىر تۇتاس جوسپارلاۋ توتەنشە شۇعىل ٴارى ماڭىزدى.
اماليات بىزگە حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ تاماشا اينالىمىن جۇزەگە اسىرۋدا، ٴسوز جوق، قامداۋ مەن سۇرانىستىڭ ەكى جاعىنا سايكەسە كۇش سالۋعا، ديناميكالىق تەپە ـ تەڭدىككە تاباندى بولۋ كەرەكتىگىن ۇعىندىردى. ٴبىر جاعىنان، قامداۋ جاعىن مىقتى يگەرىپ، قامداۋ جاعىنداعى قۇرىلىمدىق رەفورمانى ۇزدىكسىز تەرەڭدەتۋ، العا ىلگەرىلەۋ دە، شەگىنۋ دە بولۋ، قامتاماسىزداندىرۋ دا، شەكتەۋ دە بولۋ، قامداۋ مەن سۇرانىستىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن، تەپە ـ تەڭدىگىن كۇشەيتۋ كەرەك. ەندى ٴبىر جاعىنان، نازاردى سۇرانىس جاعىنا شوعىرلاندىرىپ، ىشكى سۇرانىستاعى، اسىرەسە، تۇتىنۋ جاعىنداعى ولقىلىقتاردى جەدەل تولىقتاپ، ىشكى سۇرانىستى ەكونوميكانىڭ ارتۋىن جەبەيتىن نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشكە جانە ورنىقتىرعىشقا اينالدىرۋ كەرەك.
تەك زاڭدىلىق بويىنشا ىستەگەندە عانا، اناعۇرلىم جاقسى قىزمەت ونىمدىلىگى مەن ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە بولادى. 5 ” ٴسوز جوق ٴبىر تۇتاس جوسپارلاۋ“ ەكونوميكالىق قىزمەتتى ويداعىداي ىستەۋدەگى ماڭىزدى زاڭدىلىق سيپاتتى تانىم، ونى مىقتاپ يگەرۋ كەرەك. شي جينپيڭ ەكونوميكا يدەياسىن ويداعىداي ۇيرەنىپ، ويداعىداي ٴتۇسىنىپ، ويداعىداي قولدانىپ، ەكونوميكا قىزمەتتى عىلمي ادىسپەن جوسپارلاۋعا جانە ىلگەرىلەتۋگە تاباندى بولعاندا، ٴبىز، ٴسوز جوق، دامۋدىڭ ىرىقتىلىعىن يگەرىپ، ورنىقتى قاداممەن الىسقا جەتە الامىز.
(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 12 ـ ايدىڭ 15 ـ كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)
