انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى جاڭ جىلي
كۇن مەن ٴتۇننىڭ كوكتەمگى تەڭەلۋىنەن كەيىن سان بوياۋلى كوكتەمگى ەگىس كارتيناسى شينجياڭنىڭ بايتاق دالاسىندا وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە قاراي بىرتىندەپ اشىلىپ، توپىراققا سىڭىرىلگەن ٴتۇرلى داقىل تۇقىمدارى مول ٴونىم ٴۇمىتىن ۇشتادى.
تۇقىم — اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ”چيپى“. پارتيا 18 ـ قۇرىلتايىنان بەرى، باس شۋجي شي جينپيڭ تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جونىندە كوپ رەت ماڭىزدى نۇسقاۋ بەرىپ بىلاي دەپ باسا دارىپتەدى: ”ساپالى تۇقىمنىڭ استىق ٴتۇسىمىن ارتتىرۋدى جەبەۋ جاعىندا توتەنشە شەشۋشى رولى بار“، ”اۋىل شارۋاشىلىعىن وسىزامانداندىرۋدا تۇقىم — نەگىز، ٴسوز جوق، ۇلتتىڭ تۇقىم شارۋاشىلىعىن كوركەيتۋ كەرەك“...
شينجياڭ بۇكىل ەل بويىنشا تۇقىم وندىرىسىندەگى ٴىرى رايون جانە ماڭىزدى تۇقىم شارۋاشىلىعى بازاسى. وزگەشە سۋ، توپىراق، كۇن نۇرى، جىلۋ بايلىعى شارت ـ جاعدايىن تياناق ەتكەن شينجياڭ تۇقىم شارۋاشىلىعىن كوركەيتۋگە دەم بەرۋ ساياسات جۇيەسىن، عىلمي زەرتتەۋ جۇيەسىن، كاسىپ سالاسى جۇيەسىن ۇزدىكسىز كەمەلدەندىرىپ، وسى زامانعى تۇقىم شارۋاشىلىعىندا جاڭالىق اشۋ جۇيەسىن كوپ شارامەن جەدەل قۇرىپ، مەملەكەتتىڭ استىق حاۋىپسىزدىگىنە جانە اۋىل شارۋاشىلىعىن وسىزامانداندىرۋعا ۇلەس قوستى.
ساياسات ارقىلى كەپىلدىك ەتتى
تۇقىم شارۋاشىلىعى تولقىن جارا العا ىلگەرىلەدى
كوكتەمگى ەگىس مەزگىلى، اقسۋ ايماعى باي اۋدانىنا ورنالاسقان شينجياڭ تيانيۇي تۇقىم شارۋاشىلىعى شەكتى جاۋاپكەرشىلىك سەرىكتەستىگىندە (تومەندە قىسقارتىلىپ تيانيۇي تۇقىم شارۋاشىلىعى دەلىنەدى) تۇقىم ساتىپ العانداردىڭ اۆتوكولىكتەرى دامىلسىز كىرىپ ـ شىعىپ جاتتى.
”ەگىن ەگىپ ٴتۇسىمدى جوعارىلاتۋدا تۇقىم كىلت سانالادى. 5 جىلدىڭ الدىندا مەن تيانيۇي تۇقىم شارۋاشىلىعى جەتىلدىرگەن ٴبيداي، ماقتا، جۇگەرى تۇقىمىن پايدالانعاننان كەيىن ٴتۇسىم مولشەرى %30تە %40 جوعارىلاپ، تۇقىمدىق جۇگەرىنىڭ كىرىسى ٴبىر ەسەگە تاياۋ ارتتى“، ـ دەدى 4 ـ ايدىڭ 2 ـ كۇنى باي اۋدانى ياتۇر اۋىلى پاشتاشى قىستاعىنىڭ تۇرعىنى الىم يمير.
شينجياڭ تيانيۇي تۇقىم شارۋاشىلىعى سەرىكتەستىگىنىڭ باس جوراسى، قوسىمشا باس ديرەكتورى ۋ حۇڭتاۋ بىلاي دەپ تانىستىردى: وسى بىرنەشە جىلدا شينجياڭنىڭ تۇقىم شارۋاشىلىعىن كوركەيتۋگە دەم بەرۋ ساياساتتارى بارعان سايىن كەمەلدەنىپ، سەرىكتەستىك ساياسات ورايىن مىقتى يگەرىپ، ٴار جىلى 30 اينالاسىندا جاڭا سورت (ٴتۇر) جەتىلدىردى. 2023 ـ جىلى دەربەس جەتىلدىرگەن دۇمبە ٴبيدايدىڭ جاڭا سورتى شيندۇڭ 59 ـ ٴنومىرلىنىڭ ناق ٴتۇسىم بىرلىك ٴونىمى 831.03 كيلوگرام بولىپ، تۇتاس رايونداعى جاي ەگىلگەن دۇمبە ٴبيدايدىڭ جوعارى ٴتۇسىم رەكوردىن جاڭالاپ، اقسۋ ايماعىنىڭ ”التىن تۇقىم“ جارىسىندا 1 ـ دارەجەلى سيلىق ەنشىلەدى.
تيانيۇي تۇقىم شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى، زورايۋى شينجياڭ تۇقىم شارۋاشىلىعىنىڭ قارىشتاپ دامىعاندىعىنىڭ ىقشام كورىنىسى سانالادى.
تاياۋ جىلداردان بەرى، شينجياڭ باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ماڭىزدى نۇسقاۋلارىنىڭ، بەكىتۋلەرىنىڭ رۋحىن جانە ورتالىقتىڭ تۇقىم شارۋاشىلىعىن كوركەيتۋ جونىندەگى شەشىمدەرىن، ورنالاستىرۋلارىن ىشكەرىلەي دايەكتىلەندىرىپ، تياناقتاندىرىپ، تۇقىم شارۋاشىلىعىن كوركەيتۋدىڭ ”بەس ۇلكەن ارەكەتى“ كەزەڭدىك مىندەتتەرىن ناقتى تياناقتاندىرۋدى تىڭعىلىقتى ىلگەرىلەتتى. اۆتونوميالى رايوندىق اۋىل شارۋاشىلىعى، اۋىل ـ قىستاق مەڭگەرمەسى «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونى دارەجەلى ەگىس داقىلدارى تۇقىمدىق زات بايلىعى قامباسىن (باقشاسى) باسقارۋ ولشەمى»، «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ مەملەكەتتىڭ وسى زامانعى تۇقىم شارۋاشىلىعىنىڭ دارەجەسىن جوعارىلاتۋ ينجەنەريا نىسانى اينالىمىن باسقارۋدى اتقارۋ ٴادىسى (سىناق رەتىندە اتقارىلادى)»، «شينجياڭ ۇيعۇر اۆتونوميالى رايونىنىڭ ەگىن شارۋاشىلىعى تۇقىمدىق زات بايلىق قامباسىن (الاڭ، اۋماق، باقشا) ورنالاستىرۋ قۇرىلىسى جوباسى»، «اۆتونوميالى رايوننىڭ تۇقىم شارۋاشىلىعى بازاسىن وسىزامانداندىرۋ قۇرىلىسىن جەدەل ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى اتقارۋ پىكىرى» سياقتى پارمەندى، ٴونىمدى ساياسات ـ شارالاردى مۇقيات اتقاردى.
ايرىقشا پارمەندى سۇيەمەلدەۋ ساياساتىنىڭ قورعان بولۋىندا شينجياڭ تۇقىم شارۋاشىلىعىنىڭ ”كەمە قۇراماسى“ تولقىن جارا العا ىلگەرىلەدى.
عىلمي زەرتتەۋگە كۇش سالدى
كوپ جاق بىرلەسىپ قامال الدى
ٴبىر ٴتۇيىر تۇقىم دۇنيەنى وزگەرتەدى، ٴبىر تەحنولوگيا كەرەمەت جاراتا الادى.
ٴبىر ٴتۇيىر ساپالى تۇقىم جەتىلدىرۋ كوپ جاقتىڭ كۇش بىرىكتىرۋىن، تىنباي كۇش سالۋىن قاجەت ەتەدى. قۇلىستاي ويپاتىنىڭ ەجەلدەن شينجياڭنىڭ ”استىق قامباسى، ەت قامباسى، ماي كۇبىسى“ دەگەن اتى بار، اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ ٴتۇسىمىنىڭ جوعارى، ساپاسىنىڭ جاقسى بولۋى تۋ باستاعى ساپالى تۇقىم قامتاماسىزدىعىنان ايرىلا المايدى. تارباعاتاي ايماعى شاۋەشەك قالاسىنا ورنالاسقان شينجياڭ ليليجين تۇقىم شارۋاشىلىعى شەكتى سەرىكتەستىگى (تومەندە قىسقارتىلىپ ليليجين تۇقىم شارۋاشىلىعى دەلىنەدى) ٴار جىلى نەشە مىڭ توننا جۇگەرى بۋدان تۇقىمىن وندىرەدى، جەتىلدىرۋ باسقىشىنان باستاپ ساتى سايىن وتكەلدى قاتاڭ مەڭگەرىپ، دەن قويا سۇرىپتايدى.
”تاڭداپ جەتىلدىرۋ بارىسىندا ٴاربىر ساپا وتكەلى ويداعىداي مەڭگەرىلگەندىكتەن، ٴبىز وندىرگەن تۇقىمنىڭ ٴونۋ سالىستىرماسى جوعارى، ٴوسۋ سيپاتى جاقسى بولىپ، ايرىقشا كۇشتى ۇيلەسكىشتىككە يە. مەيلى تۇرلىشە توپىراق شارت ـ جاعدايىندا بولسىن، الدە كۇردەلى، قۇبىلمالى كليمات ورتاسىندا بولسىن، تۇگەلدەي ورنىقتى ٴوسىپ، شارۋالارعا ەگىمشىلىك بارىسىندا وتە كەڭ تاڭداۋ ٴورىسىن ازىرلەدى“، ـ دەدى ليليجين تۇقىم شارۋاشىلىعى سەرىكتەستىگىنىڭ قاتىستى جاۋاپتىسى چىن حۇڭچين.
تۇقىم شارۋاشىلىعىن كوركەيتۋ ارەكەتىن جاپپاي اتقارۋ ٴۇشىن، تارباعاتاي ايماقتىق اۋىل شارۋاشىلىعى، اۋىل ـ قىستاق مەكەمەسى تۇقىم كاسىپورىندارى مەن عىلمي زەرتتەۋ ورىندارى اراسىندا سەلبەستىك كوپىرىن بەلسەنە ورناتتى ٴارى تۇقىم كاسىپورىندارىن ەگىنشى وتباسىلارىمەن سەلبەستىك جاساۋعا شابىتتاندىرىپ، كوپ جاقپەن بىرلەسىپ تۇقىم شارۋاشىلىعى تەحنولوگياسىنان قامال الۋدى ورىستەتىپ، تۇقىمدى زەرتتەپ اشۋ ۇسىنىلىم سەرپىنىن ۇزدىكسىز زورايتتى.
تۇتاس شينجياڭداعى ەڭ ۇلكەن استىق ٴوندىرىس بازاسى رەتىندە، ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىنىڭ استىق جالپى ٴونىم مولشەرى ٴۇرتىس 9 جىل بۇكىل شينجياڭ بويىنشا ٴبىرىنشى ورىندا تۇردى.
استىقتان مول ٴونىم الۋ تۇقىم ”چيپىنەن“ ايرىلا المايدى. ”جەتىلدىرۋ، كوركەيتۋ، ىلگەرىلەتۋ ٴبىر تۇلعالانعان“ تۇقىم جەتىلدىرۋ كاسىپ سالاسىن جاپپاي دامىتۋ بارىسىندا، ىلە وبلىسى ٴبيداي، كۇرىش، جۇگەرى سىندى 3 ۇلكەن نەگىزگى استىق سورتىنىڭ ساپالىسىن تاڭداپ جەتىلدىرۋدى كورنەكتىلەندىرىپ، شەشۋشى، وزەكتى تەحنولوگيادان قامال الۋدى شوعىرلى ورىستەتتى. 2024 ـ جىلى ىلە وبلىسى اۆتونوميالى رايوننىڭ ميلليون مۋ كەلەتىن 4 ساپالى تۇقىم جەتىلدىرۋ بازاسى قىزمەت ورنالاستىرۋىن ىشكەرىلەي تياناقتاندىرىپ، جاراتىلىستىق بايلىق، جەردى كولەمدەندىرۋ سياقتى باسىمدىقتاردى تولىق ساۋلەلەندىرىپ، بۋدان جۇگەرى تۇقىمىن جەتىلدىرۋدى وزەك ەتكەن ەگىس داقىلدارى تۇقىم شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىن جەدەل ىلگەرىلەتىپ، قۇلجا اۋدانىن، شاپشال سىبە اۆتونوميالى اۋدانىن، توعىزتاراۋ اۋدانىن ٴتۇيىندى ٴوڭىر ەتكەن، قورعاس اۋدانىن، كۇنەس اۋدانىن، قورعاس قالاسىن شارپيتىن دامۋ ارناسىن العاشقى ادىمدا قالىپتاستىردى، بۋدان جۇگەرى تۇقىمىن جەتىلدىرۋ كولەمى ٴۇرتىس 2 جىل بۇكىل شينجياڭ بويىنشا ٴبىرىنشى، بۇكىل ەل بويىنشا ەكىنشى ورىندى يەلەدى.
كاسىپ سالاسى ارقىلى جەتەكشىلىك ەتتى
شارۋالارمەن بىرلەسىپ شارۋالاردى بايۋعا باستادى
بىرنەشە كۇننەن بەرى، سانجى حۇيزۋ اۆتونوميالى وبلىسى ماناس اۋدانى لىتۋ ـ ي قالاشىعى جياۋجياجۋاڭ قىستاعىنداعى ماقتا ەگىمشىلىگى ٴىرى وتباسى لۋ چيڭيۇن تۇقىم سىڭىرۋگە ويداعىداي دايىندالدى.
”ٴتۇسىمدى جوعارىلاتۋدى، كىرىستى ارتتىرۋدى جۇزەگە اسىرۋدا ۇيلەسىمدى ماقتا تۇقىمىن تاڭداۋ توتەنشە ماڭىزدى. سانجى وبلىسى’باتىس بولىك تۇقىم شارۋاشىلىعى ورتالىعىن‘ تۇلعالاۋدا، ەگىمشىلىك وتباسىلارىنىڭ توپىراق جانە كليمات جاعدايىنا قاراي تاڭداپ پايدالانۋىنا بولاتىن ساپالى سورت توتەنشە كوپ“ . 4 ـ ايدىڭ 2 ـ كۇنى لۋ چيڭيۇن ماقتا ەگۋ تاجىريبەسى جونىندە توقتالعاندا الدىمەن تۇقىمنان باستاپ سويلەدى.
ٴبىر ٴتۇيىر كىشكەنتاي تۇقىم ۇزىننان ـ ۇزاق كاسىپ سالاسى تىزبەگىن تۇتاستىرادى. سانجى وبلىسىنىڭ تۇقىم جەتىلدىرۋ كاسىپ سالاسى 20 ـ عاسىردىڭ 80 ـ جىلدارىنان باستالعان، جەتىلدىرگەن تۇقىمدارىنىڭ ٴتۇسىم مولشەرى جوعارى، سۋ قۇرامى مولشەرى تومەن، ٴدانى تولىق، جىلتىرلىق دارەجەسى جاقسى، ٴونۋ مولشەرى جوعارى، ساقتاۋعا ٴتوزىمدى بولىپ، وسى سالاداعىلار جاعىنان ”تابيعي تۇقىم وڭدەۋ زاۆودى“ دەپ اتالعان.
كوپ جىلدىق ساۋدا سيپاتىنداعى تۇقىم جەتىلدىرۋ تاريحى سانجى وبلىسىنىڭ تۇقىم جەتىلدىرۋ كاسىپ سالاسىنا مىعىم دامۋ نەگىزىن ازىرلەدى. قازىر تۇتاس وبلىستىڭ تۇقىم جەتىلدىرۋ كولەمى ورنىقتى تۇردە 800 مىڭ مۋدان جوعارى بولىپ، جىلدىق تۇقىممەن قامداۋ قۋاتى 300 مىڭ توننادان اسىپ، اتى ايگىلى مەملەكەت دارەجەلى جۇگەرى تۇقىمىن جەتىلدىرۋ بازاسىنا جانە مەملەكەت دارەجەلى وڭىرلىك ٴبيداي، قاۋىن ـ قاربىز، كوكونىس ساپالى تۇقىمىن جەتىلدىرۋ بازاسىنا، باتىس سولتۇستىك وڭىردەگى ماڭىزدى ساپالى ەگىس داقىلدارى تۇقىمىن جيناۋ، جونەلتۋ ورنىنا اينالدى.
تۇقىمدى كاسىپ سالالاندىرا دامىتۋ جۇزەگە اسىرىلدى، شارۋالاردى كىرىستەرىن ارتتىرىپ، بايۋعا پارمەندى جەتەكتەدى. سانجى مەملەكەتتىك اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم ـ تەحنولوگيا باقشا رايونى شينجياڭ اۋىل شارۋاشىلىعى كورمە باقشاسىنا ورنالاسقان شينجياڭ جينتيانشان اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم ـ تەحنولوگيا شەكتى جاۋاپكەرشىلىك سەرىكتەستىگىن مىسالعا الساق، اتالعان سەرىكتەستىكتىڭ بىلتىرعى تۇتاس شينجياڭداعى ساپالى تۇقىم جەتىلدىرۋ بازاسى 55 مىڭ مۋعا جەتىپ، 400دەن استام شارۋا وتباسىمەن ٴبيداي تاپسىرىس توقتامىنا قول قويىسىپ، كاسىپ سالالاندىرۋ ارقىلى 2000نان استام ەگىنشى وتباسىن كىرىستەرىن ارتتىرۋعا باستادى.
اۋىل شارۋاشىلىعىن كاسىپ سالالاندىرۋداعى مەملەكەتتىك ٴتۇيىندى باستاماشى كاسىپورىن، مەملەكەتتىك جوعارى، جاڭا تەحنولوگيا كاسىپورنى رەتىندە، جيۋشىڭحى تۇقىم شارۋاشىلىعى جارنا شەكتى سەرىكتەستىگىنىڭ شارۋالارمەن بىرلەسىپ، شارۋالاردى جەتەكتەۋ تەبىنى ٴتىپتى دە كۇشتى بولدى. اتالعان سەرىكتەستىك بۇكىل ەلدەگى نەگىزگى ماقتا ەگىمشىلىگى وڭىرىندە 3 وزەكتى تۇقىم جەتىلدىرۋ سىناق پۋنكتىن، ٴبىر وڭتۇستىكتە تۇقىم جەتىلدىرۋ پۋنكتىن، 8 وزەكتى سىناق پۋنكتىن، 24 ەكولوگيالىق سىناق ورنىن قۇردى، جۇگەرى، ٴبيداي، ماقتا تۇقىمىن جىلدىق وڭدەۋ قۋاتى 200 مىڭ توننادان جوعارى بولىپ، ساپالى سورت بۇكىل ەلدەگى 17 ولكەنى شارپىپ، ٴبيدايدىڭ، ماقتا تۇقىمىنىڭ ساتىلىم كىرىسى بۇكىل ەل بويىنشا الدىڭعى 3 ورىندى يەلەدى.
مەملەكەتتىك ورتا ازيا ەرەكشە ەگىس داقىلدارى تۇقىمدىق زات بايلىعى ورتا مەزگىلدىك قامباسىنىڭ (ٴۇرىمجى) مەڭگەرۋشىسى شۇي لين بىلاي دەپ تانىستىردى: شينجياڭنىڭ كليماتى قۇرعاق، قىراۋسىز مەزگىلى ۇزاق بولۋ سياقتى وزگەشە جاراتىلىستىق شارت ـ جاعدايى ەگىس داقىلدارى تۇقىمى وندىرىسىنە توتەنشە پايدالى.
«اۆتونوميالى رايوننىڭ تۇقىم شارۋاشىلىعى بازاسىن وسىزامانداندىرۋ قۇرىلىسىن جەدەل ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى اتقارۋ پىكىرىنىڭ» تالابى بويىنشا، ٴارقايسى ايماق، اۋداندار ٴبىر تۇتاس جوسپارلاپ، تۇقىم جەتىلدىرۋ بازاسىن ”كولەمدەندىرۋ، ولشەمدەندىرۋ، ماشينالاستىرۋ، شوعىرلاندىرۋ، ينفورماتسيالاندىرۋ“ دەڭگەيىن كۇش سالا جوعارىلاتتى. تۇقىم جەتىلدىرۋدەگى ٴىرى اۋداندار جانە ساپالى تۇقىم جەتىلدىرۋ بازاسى بولعان اۋداندار (قالا) ٴىس جۇزىندىكپەن ۇشتاستىرىپ، قۋاتتى تۇقىم شارۋاشىلىعى كاسىپورىندارىن وڭىرلىك وسى زامانعى ەگىن شارۋاشىلىعى (تۇقىم شارۋاشىلىعى) كاسىپ سالاسى باقشا رايونىن بىرگە قۇرۋعا جەتەكتەپ، تۇقىم جەتىلدىرۋ كاسىپ سالاسىن وزەك ەتكەن، قاتىستى كاسىپ سالالارى تولىقتايتىن، تىزبەگى كەمەلدى، كاسىپ سالاسى توعىسقان، وسىزاماندانۋ دەڭگەيى جوعارى، جەتەكتەۋ قۋاتى كۇشتى بولعان تۇقىم شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ جاڭا كاسىپ كۇيىن تۇلعالاۋى كەرەك.
