— بۇكىل ۇلتتىڭ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىسى باستالعاندىعىنىڭ 88 جىلدىعىن اتاپ ٴوتۋ سالتى جانە «ۇلت ازاتتىعى مەن دۇنيە ٴجۇزىنىڭ بەيبىتشىلىگى ٴۇشىن» اتتى نەگىزگى تاقىرىپتىق كورمەنىڭ اشىلۋ سالتى تۋرالى تەز جازبا
شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ تىلشىلەرى فان سىشياڭ، چي چي، لو شين
7 ـ ايدىڭ 7 ـ كۇنى بەيجيڭ قالالىق 12 ـ ورتا مەكتەپتىڭ پيونەرلەرى جۇڭگو حالقىنىڭ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىسى ەسكەرتكىش سارايىندا جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىستاعى قاھارمان قۇرباندارعا گۇل قويدى. 7 ـ ايدىڭ 7 ـ كۇنى تۇستەن بۇرىن بۇكىل ۇلتتىڭ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىسى باستالعاندىعىنىڭ 88 جىلدىعىن اتاپ ٴوتۋ سالتى جانە «ۇلت ازاتتىعى مەن دۇنيە ٴجۇزىنىڭ بەيبىتشىلىگى ٴۇشىن» اتتى نەگىزگى تاقىرىپتىق كورمەنىڭ اشىلۋ سالتى جۇڭگو حالقىنىڭ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىسى ەسكەرتكىش سارايىندا وتكىزىلدى.
□ سۋرەتتى شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ ٴتىلشىسى چىن يەحۋا تۇسىرگەن
تاريحتىڭ شاڭ ـ توزاڭىنان كوكتەي وتكەن ماڭگى وشپەس ٴبىر ەستەمە بار.
88 جىلدىڭ الدىنداعى بۇگىنگى كۇنى — 1937 ـ جىلى 7 ـ ايدىڭ 7 ـ كۇنى جاپون شاپقىنشىلارى لۋگوۋچياۋ كوپىرىنىڭ جانىنداعى ۋانپيڭچىڭدى شىمىرىكپەستەن زەڭبىرەكپەن اتقىلادى. 7 ـ شىلدە وقيعاسى بۇرق ەتە ٴتۇستى، جۇڭحۋا پەرزەنتتەرى اسقاق ايبىنمەن قارسى اتتانىپ، بۇكىل ۇلتتىڭ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىسىنىڭ ۇلى باستاماسىن اشتى.
ىستىق قان مەن ٴومىر ارقىلى سومدالعان تاريح كوورديناتاسى وتانداستاردىڭ كوڭىلىن تولقىتتى. بيىل — جۇڭگو حالقىنىڭ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىسى جانە دۇنيە جۇزىلىك فاشيزمگە قارسى سوعىس جەڭىسىنىڭ 80 جىلدىعى، سونداي ـ اق بۇكىل ۇلتتىڭ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىسى باستالعاندىعىنىڭ 88 جىلدىعى.
ۋانپيڭچىڭدا جۇڭگو حالقىنىڭ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىسى ەسكەرتكىش سارايى اسقاق ايبىنمەن بوي سوزىپ تۇر. 7 ـ ايدىڭ 7 ـ كۇنى تۇستەن بۇرىن بۇكىل ۇلتتىڭ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىسى باستالعاندىعىنىڭ 88 جىلدىعىن اتاپ ٴوتۋ سالتى جانە «ۇلت ازاتتىعى مەن دۇنيە ٴجۇزىنىڭ بەيبىتشىلىگى ٴۇشىن» اتتى نەگىزگى تاقىرىپتىق كورمەنىڭ اشىلۋ سالتى وسى ارادا وتكىزىلدى.
”تاريحتى ەستە بەرىك ساقتاپ، ارداگەر قۇربانداردى ەسكە الايىق“، ”بەيبىتشىلىكتى قاستەرلەپ، بولاشاق اشايىق“ — ەسكەرتكىش سارايىنىڭ الدىڭعى ەسىگىنىڭ ەكى جاعىنداعى 16 ٴارىپ ايرىقشا كوزگە تۇسەدى. بۇل ٴارى كورمەنىڭ نەگىزگى تاقىرىبى، ٴارى قان مەن ورتتە شىڭدالعان تاريح جاڭعىرىعى جانە تەرەڭ تولعانىس.
ساعات 9دا سالت باستالدى. اسقاق «ەرىكتىلەر مارشى» ەسكەرتكىش سارايى الدىنداعى الاڭدا شارىقتاپ، ادامداردىڭ ويىن جۇڭحۋا پەرزەنتتەرى وتان اۋىرتپالىعىن بىرگە ارقالاپ، قاندى شايقاس جۇرگىزگەن سول ٴبىر جاۋگەرشىلىك جىلدارعا اپاردى.
”سالت ۇستىندە مەملەكەت ٴانىن بىرگە اسقاقتاتا شىرقاعانداعى ەكپىندى دە پارمەندى داۋىس مەنى قاتتى جىگەرلەندىردى. جاڭا داۋىردەگى پيونەر رەتىندە، مەن ٴبىلىم ۇيرەنۋگە، قابىلەتىمدى اسىرۋعا تىپتەن قۇلشىنىپ، ٴىس جۇزىندىك ارەكەتىم ارقىلى قىزىل گەندى جالعاستىرىپ، وڭاي قول جەتپەگەن بەيبىتشىلىكتى قورعاپ، كەۋدەمدەگى قىزىل گالستۋكتى ماڭگى جەلبىرەتەمىن“، ـ دەدى سالت الاڭىندا ورتالاۋ مەكتەپ وقۋشىسى جاڭ يۇيحى تەبىرەنىستى كوڭىل كۇيمەن.
جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىستاعى قاھارمان قۇرباندارعا ٴۇنسىز ازا ٴبىلدىرىلىپ، قۇرمەتپەن گۇل قويىلدى... سالتتىڭ جۇرگىزىلۋىنە ىلەسە، ادامدار ەسكەرتكىش سارايىنىڭ الدىڭعى زالىنا كىرىپ، گۇلدى جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ىنتىماقتاسىپ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس جۇرگىزگەندىگىنىڭ سيمۆولى سانالعان كولەمدى بەدەرلى ناقىش — «قۇرىش قامالدىڭ» الدىنا قويىپ، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ايباتتى، قىسىمعا قايىسپاعان تىرەكتەرىنە يىلە تاعزىم ەتىپ قۇرمەت ٴبىلدىردى.
”بۇگىن ٴبىزدىڭ وسى اراعا كەلىپ ەسكە تۇسىرۋدەگى ماقساتىمىز — بەيبىتشىلىك جولىندا قۇربان بولعان سول اعا بۋىن ارداگەرلەردى ماڭگى ەستە ساقتاپ، حالىقتى تاريحتى ەستە ساقتاۋعا، بەيبىتشىلىكتى قورعاۋعا شاقىرۋ. شاپقىنشىلىق فاكتتەرىن تەرىستەيتىن، تاريحتى بۇرمالايتىن كەز كەلگەن ٴسوز ـ ارەكەتتەرگە جاسىرىنار جەر قالدىرماي، باياندى بەيبىتشىلىك سەنىمىن جۇرت كوڭىلىنە تەرەڭ ۇيالاتامىز“، ـ دەدى جاڭا جۇڭگونىڭ ىرگەسىن قالاۋشى شاۋجياڭ ۋاڭ ياۋناننىڭ ۇلى ۋاڭ تايحى تەرەڭ سەزىممەن.
زالدىڭ توبەسىندەگى جۇلدىز ساۋلەلى ەكراندا جۇلدىزدار جاينادى — مۇنداي شىت جاڭا جوبا جونىندە جۇڭگو حالقىنىڭ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىسى ەسكەرتكىش سارايىنىڭ باستىعى لو سۇنكاڭ بىلاي دەپ تانىستىردى: ”جۇلدىزدار جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس كەزىندەگى 400 ميلليون باۋىرلاستىڭ سيمۆولى؛ جۇلدىزداردىڭ ورتاعا جىلجىپ توعىسۋى حالىق بۇقاراسىنىڭ جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ توڭىرەگىنە ۇيىسىپ، جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى بىرگە سوعىس جۇرگىزگەندىگىنىڭ سيمۆولى“.
جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىستىڭ ەڭ الدىڭعى شەبىندە ەرلىكپەن شايقاس جاساپ، جۇڭگونىڭ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىسىنىڭ العا باسۋ بەتالىسىنا جەتەكشىلىك ەتىپ، بۇكىل ۇلتتىڭ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىسىنىڭ بەرىك تىرەگىنە اينالدى. وسى جۇلدىز ساۋلەلى ەكرانداعى كورمە جوباسى مەن شەبەر وي سونىڭ جاندى كورسەتىلگەن ىقشام كورىنىسى بولىپ تابىلادى.
8 بولىك، 12 مىڭ 200 شارشى مەترلىك كورمە اۋماعى، 1525 سۋرەت، 3237 مادەني ەسكەرتكىش جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس جالىنىن، داڭقتى جىلداردى جاپپاي ەسكە تۇسىرەدى —
جۇڭحۋا سوۆەتتىك رەسپۋبليكاسى ۋاقىتشا ورتالىق ۇكىمەتى ەڭ ەرتەدە جاريالاعان «جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس جارناماسى»، قۇربان جاۋ يماننىڭ تۇتقىندالعاننان ەرلىكپەن قۇربان بولعانعا دەيىنگى بارىسىنىڭ ەگجەي ـ تەگجەيلى ارحيۆى سياقتى كوپتەگەن باعالى مادەني ەسكەرتكىشتەر، حۇجاتتار وسى ارادا كورمەگە قويىلدى؛
كوپ ٴتۇرلى تاسىلدەگى كورىنىستەر ارقىلى شىعىس سولتۇستىك جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى بىرلەسكەن ارمياسىنىڭ ماشاقاتتى كۇرەسى، تاي ـ ىرجۋاڭ شايقاسى، جەر استى جولى شايقاسى، 100 تۋان شايقاسى سياقتىلاردىڭ كورىنىستەرىن اۋەلگىسىندەي كورسەتۋ ادامعا ٴوز باسىنان وتكىزگەندەي اسەر بەرەدى؛
«9 ـ جەلتوقسان قوزعالىسى» اتتى بەدەرلى ناقىش، «يان ـ انعا بارامىن» اتتى ٴمۇسىن سياقتى ايرىقشا تاماشالاۋ قۇنى بار كوركەمونەرلىك ويمالار نەگىزگى تاقىرىپتىق بايانداۋ ۇستانىمىن ونان ارى كۇشەيتىپ، كورمەنىڭ كوركەمونەرلىك رايىن ارتتىردى؛
باعىتتى دىبىس ۇلعايتقىشتا جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس اندەرىن تاپسىرىسپەن تىڭداۋ، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس كەزىندەگى سالەم حاتتاردى تىڭداۋ كەڭىستىگى، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس كەزىندەگى 5000نان استام كونە سۋرەتتەردەن قۇرالعان سۋرەتتەر شوعىرى، ت.ب كورمە تەحنولوگيالىق ٴتاسىل ارقىلى ىقپالداستىقتى كۇشەيتىپ، سەزىمدىك اسەردى بايىتتى؛
...
تاريح پەن بولمىستى ساباقتاستىرۋ، مول ٴارى جۇيەلى كورمە، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى توتەنشە ماشاقاتتى سوعىس كورىنىستەرى كورەرمەندەردى ايرىقشا اسەرلەندىردى.
”سۋرەتتەر تاريحتى كورسەتىپ، مادەني ەسكەرتكىشتەر ەستەلىكتەردى ساقتادى، ولار بىزگە جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس ۇلى رۋحىنىڭ تەلەگەي كۇشىن جانە ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەن ەندەي وتكەن داۋىرلىك قۇنىن اناعۇرلىم تەرەڭ ٴتۇسىندىردى“. كورمەنى ەكسكۋرسيالاعاننان كەيىن، جاس كادر سۇن داپىڭ تەرەڭ اسەر الدى.
كورمەنىڭ دەن قويا جوبالانعان ساعىمدى اسەرى نەگىزگى تاقىرىپتى بەينەلەۋگە ۇزدىكسىز قۋات ۇستەپ، ٴمان ـ ماعىناسىن بايىتا ٴتۇستى.
”جاپون شاپقىنشىلارىنىڭ ايتىپ تاۋىسقىسىز فاشيستىك زۇلىمدىعى“ بولىگىندە شامدار مەن ارتقى كورىنىستەر بىرتىندەپ كۇڭگىرتتەنىپ، ەكسكۋرسيالاۋشىلاردى سوناۋ قاسىرەتتى تاريحقا الىپ بارادى؛ ال ”ۇلى جەڭىس، جۇڭحۋا ۇلتى گۇلدەنۋگە بەت العان تاريحي بۇرىلىس ٴتۇيىنى“ بولىگىنە كىرگەندەگى جىلۋ سيلاپ، بىرتىندەپ جارقىراعان شام ساۋلەسى جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىستىڭ نۇر ـ شۇعىلاعا بەت العاندىعىن كورسەتەدى.
”قاسىرەتتەن جەڭىسكە بەت العان سۇيىسپەنشىلىك رايىن قالىپتاستىرۋ كورمەنىڭ باۋرامدىلىعىن ارتتىرىپ، كورەرمەندەردە ورتاق سەزىم مەن ۇندەستىكتى اناعۇرلىم وڭاي تۋدىرىپ، بىزگە جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس جەڭىسىنە وڭاي قول جەتپەگەندىگىن، بەيبىتشىلىكتىڭ باعالى ەكەندىگىن شىن مانىندە سەزىندىردى“. كورمەنى ەكسكۋرسيالاۋ بارىسىندا وقىتۋشى چى شانيىڭنىڭ بۇل جونىندەگى اسەرى تەرەڭ بولدى.
مەملەكەتتىڭ ٴومىر ٴسۇرۋى ٴۇشىن شايقاس جاسادى، ۇلتتىڭ گۇلدەنۋى ٴۇشىن شايقاس جاسادى، ادامزاتتىڭ ادىلەت ىستەرى ٴۇشىن شايقاس جاسادى! بۇكىل جۇڭحۋا پەرزەنتتەرى ٴبىرىنىڭ سوڭىنان ٴبىرى اتتانىپ، ٴبىر نيەتپەن كۇش سالىپ، ومىرلەرى مەن ىستىق قاندارى ارقىلى بۇكىل ۇلتتىڭ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىسىنىڭ ايبىندى داستانىن جازدى.
ٴۇمىتى بار ٴبىر ۇلتتا قاھارماندار بولماسا بولمايدى، بولاشاعى بار ٴبىر مەملەكەتتە اتويشىلار بولماسا بولمايدى.
كورمەدە ”جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس ۇلى رۋحىن اسقاقتاتۋ، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس قاھارمان قۇرباندارىن شىنايى ەسكە الۋ“ ارناۋلى اۋماعى ەرەكشە ورنالاستىرىلىپ، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىستاعى ايگىلى قاھارمان قۇربانداردىڭ جانە قاھارماندار توبىنىڭ ەسىمىن ويىپ جازۋ سياقتى تاسىلدەر ارقىلى ارداگەر قۇرباندار ەڭ تەرەڭ قۇرمەتپەن ەسكە الىندى.
”جەر ـ جاھاندى ٴزىلزالاعا سالار قاھارمان قايراتى، وتسە دە جىلدار قانشاما، اسقاق تۇرار ايباتى. ٴاربىر قاھارمان قۇرباننىڭ ٴبارى ٴبىر ـ ٴبىر ەسكەرتكىش، ولاردىڭ وتانشىلدىق سۇيىسپەنشىلىگى، ۇلتتىق نامىسى، قاھارماندىق جىگەرى — ٴبىزدى بۇگىنگى تاڭدا ەرلىكپەن العا ىلگەرىلەۋگە جىگەرلەندىرەتىن سارقىلماس رۋحاني قوزعاۋشى كۇش“، ـ دەدى جاس كادر چۇي بين.
وتكەن ىستەردى اينا ەتكەندە بولاشاقتى بىلۋگە بولادى.
”تاريحتى ەستە بەرىك ساقتاپ، بەيبىتشىلىكتى قاستەرلەپ، قول ۇستاسا ادامزاتتىڭ تاعدىرلاس ورتاق تۇلعاسىن قۇرۋ“ بولىگىندە تام قابىرعاسىنداعى جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس جەڭىسىنىڭ ەستەلىك زناگى مەن تاۋەلسىزدىك، ەركىندىك وردەنى كوزگە ٴتۇسىپ، جارقىراي ساۋلە شاشادى. بۇل بولىكتە جۇڭگونىڭ بەيبىت دامۋ جولىمەن جۇرۋگە تاباندى بولىپ، ادامزاتتىڭ تاعدىرلاس ورتاق تۇلعاسىن قۇرۋدى بەلسەنە ىلگەرىلەتكەندىگى، دۇنيە ٴجۇزى حالقىمەن بىرگە ادامزاتتىڭ اناعۇرلىم كوركەم بولاشاعىن اشۋدى قالايتىندىعى كورسەتىلدى.
جاڭا جورىقتا جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس ۇلى رۋحى بۇكىل ەل حالقىن اناعۇرلىم تىعىز ىنتىماقتاسىپ، جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋ ارقىلى مەملەكەتتى قۇدىرەتتەندىرۋ قۇرىلىسىن، ۇلتتى گۇلدەندىرۋ ۇلى ٴىسىن جاپپاي ىلگەرىلەتۋ جولىندا قۇلشىنا كۇرەس جۇرگىزۋگە جىگەرلەندىردى.
”ۇلتتى گۇلدەندىرۋ تاپسىرماسى كوڭىلىمىزگە مىقتاپ ورنادى، اعا بۋىنداردىڭ رۋحىن العا باسۋىمىزدىڭ كۇش ـ قۋاتى ەتەمىز. بولاشاق الدىندا ٴبىز جاس وسپىرىمدەر مۇرات ـ سەنىمدى بەكەمدەپ، وتان سۇيىسپەنشىلىگىن نىعايتىپ، بورىشتى، جاۋاپكەرشىلىكتى اقتاپ، ٴوز داۋىرىمىزگە ٴتان شۋاق شاشامىز“، ـ دەدى ورتالاۋ مەكتەپ وقۋشىسى جۋ جياڭيۇي بەرىك بەكىممەن.
(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 7 ـ ايدىڭ 7 ـ كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)
