انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى ۋاڭ نا
جاز ماۋسىمىنداعى تاشقورعان تاجىك اۆتونوميالى اۋدانىندا كوركەم كورىنىس پەن اسەرلى سەزىم قاشاندا ەگىز: ٴبىر ـ بىرىنە كورىك قوسقان كوك اسپان مەن قارلى تاۋ، جاعاسى كوك شالعىندى وزەن، مەملەكەت قاقپاسىنىڭ الدىندا بەس جۇلدىزدى قىزىل تۋدى بۇلعاپ، كوزىنە ىستىق جاس العان ساياحاتشىلار، الاڭدا بيگە باسقان ٴار ۇلت حالقى... ٴبارى دە سونشاما جاراسىمدى، كوركەم.
قالانىڭ تۇلا بويى تولعان كورىنىس
تاشقورعان تاجىك اۆتونوميالى اۋدانى پامير ٴۇستىرتىنىڭ شىعىس بوكتەرىنە ورنالاسقان، جالپى جەر اۋدانى 25 مىڭ شارشى كيلومەتر، تاجىك، ۇيعۇر، حانزۋ، قىرعىز سياقتى كوپ ۇلت بار، مۇنىڭ ىشىندە تاجىك ۇلتى %80.9ىن يەلەيدى.
شىلدەنىڭ شىلىڭگىر ىستىعىندا تاشقورعانعا كەلگەن كوپتەگەن ساياحاتشى ەرەكشە تاڭدانىسىن جاسىرا المايدى: بۇل ارانىڭ تەڭىز دەڭگەيىنەن ورتاشا بيىكتىگى 4000 مەتردەن اسادى، اۋاداعى وتتەگى مولشەرى جازىقتاعىنىڭ جارتىسىنا دا جەتپەيدى، وسىنداي وتتەگى جەتىسپەيتىن، جاپالى شارت ـ جاعدايدا، قالايشا قالانىڭ تۇلا بويى تولعان كورىنىس، بارلىق جەردە جاراسىمدىلىق بولادى؟ 7 ـ ايدىڭ 2 ـ كۇنىنەن 4 ـ كۇنىنە دەيىن ”شەكارا بويىنداعى 10 مىڭ شاقىرىمدىق ساپار — اۆتونوميالى رايون قۇرىلعاندىعىنىڭ 70 جىلدىعى كولەمدى جالپىلىق مەديا تىلشىلىك قيمىلى“ تىلشىلىك ۇيىرمەسىنىڭ مۇشەلەرى وسى ماسەلەلەردى كوزدە ۇستاي وتىرىپ، جەرگىلىكتى ورىنداعى ۇلكەندى ـ كىشىلى كوشە، مال فەرماسى، ەلەكتر ستانسياسى، شەكارا وتكەلى سياقتى جەرلەرگە بارىپ ىشكەرىلەي تىلشىلىك ىستەدى.
تاشقورعاندا وتتەگى جەتىسپەگەنىمەن، ادامداردىڭ رۋحى كوتەرىڭكى. اۋدان ورتالىعىنداعى ەڭ دۋماندى ساۋدا ـ ساياحات الاڭىندا توڭىرەكتىڭ ٴتورت بۇرىشىنان كەلگەن ادامدار ويناقى مۋزيكا اۋەنىمەن توپتىق بيگە باسىپ، ٴماز ـ ٴمايرام بولدى؛ فوتوۆولتتىق ەلەكتر ستانسياسىندا تاجىك ايەل ينجەنەردىڭ قاباعىنان سەنىم مەن ۇستامدىلىق اڭعارىلادى؛ مال فەرماسىندا سيىر باعاتىن اعاي بەيتانىس تىلشىلەردى ۇيگە كىرىپ ٴسۇتتى شاي ىشۋگە ىستىق ىقىلاسپەن ۇسىنىس ەتتى. بۇل اۋدان ورتالىعىنىڭ تىلشىگە بەرگەن اسەرى: كوز جەتكەن جەردىڭ ٴبارى كورىنىس، اياق جەتكەن جەردىڭ ٴبارى كۇن نۇرى.
زىڭ چينزىڭنىڭ بۇرىن گۋاڭدۇڭدا تابىسى مول قىزمەتى بار ەدى، قازىر پانلۇڭ بايىرعى جولىندا اۋەدەن سۋرەتكە تۇسىرۋمەن شۇعىلدانادى. 2022 ـ جىلى زىڭ چينزىڭ قىزمەتتەن شەگىنىپ، ساپارعا اتتاندى، ول جۇڭگونىڭ جارتىسىنان استام جەرىن اينالىپ تاشقورعانعا كەلگەننەن كەيىن، بۇل ارانىڭ كوركەم كورىنىسىنە قاتتى قىزىعىپ، وسىندا تۇرىپ قالدى. ”تاشقورعان تەڭىز دەڭگەيىنەن وتە بيىك، وتتەگى كەمشىل، قىسى سۋىق، مەيلى ەگىن ەكسىن، الدە باسقا جۇمىستارمەن شۇعىلدانسىن، بارلىعى جازىقتاعىدان قيىن. الايدا جەرگىلىكتى تۇرعىندار قايىسپاس قايسار رۋحىمەن ٴۇستىرتتى كورىكتى مەكەن ەتىپ قۇردى، ادامدى ەرەكشە سۇيىندىرەدى“، ـ دەدى زىڭ چينزىڭ.
”ٴۇستىرت، سۋىق، وتتەگى جەتىسپەيتىن ورتا ٴبىزدىڭ وندىرىسىمىزگە، تۇرمىسىمىزعا، شىنىندا، ٴتيىمسىز ىقپال جاسادى“. تاشقورعان تاجىك اۆتونوميالى اۋدانىنىڭ ورىنباسار اكىمى امانگۇل يولۋاس بىلاي دەدى: بۇل ىقپالدار نەگىزدىك قۇرىلعىلاردىڭ ەرەكشە جوعارى ۇسىنىلىم جانە كۇتىمدەۋ بوداۋى جاقتارىندا كورنەكتى بەينەلەنەدى. مىسالى، جۇڭگو - پاكيستان تاس جولى (G314 جەلىسى) تاشقورعان بولىگىنىڭ جىلدىق ورتاشا كۇتىمدەۋ قاراجاتى بىردەي دارەجەدەگى جازىق تاس جولىنىڭ 2.5 ەسەسىنەن اسادى. تۇتاس جىلدا قىراۋسىز مەزگىل 120 كۇنگە جەتپەي، ەگىس داقىلدارىن ەگۋ مەن جيناۋدىڭ ۋاقىت تەرەزەسىن قىسقارتتى، ساپالى جەم ـ شوپپەن قامداۋ ورنىقتى بولماي، مال شارۋاشىلىعىنىڭ كولەمدەنىپ دامۋىنا تۇساۋ بولدى. وتتەگى جەتىسپەيتىن ورتا جۇمىسشىلاردىڭ دەنە قۋاتىنىڭ السىرەۋىنە جانە ماشينا ونىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە دە سەبەپ بولىپ، نىساننىڭ ەكونوميكالىق جارامدىلىعىنا تىكەلەي ىقپال جاسادى.
ولقىلىقتار كۇش سالۋ تۇيىنىنە اينالدى
دامۋ — ەلىمىزدەگى بارلىق ماسەلەنى شەشۋدىڭ نەگىزى جانە تەتىگى. تاشقورعان ولقىلىقتاردى قالاي تولىقتىرىپ دامىدى؟
”ولقىلىقتار دا ٴبىزدىڭ دامۋداعى كۇش سالۋ ٴتۇيىنىمىز“. امانگۇل بىلاي دەدى: تاشقورعان پامير ٴۇستىرتىنىڭ وزەكتى رايونىنا ورنالاسقان، ٴۇستىرت، سۋىق، تازا ورتادا كوشىرىپ جاساۋعا بولمايتىن ەرەكشە ەگىن، مال شارۋاشىلىق ونىمدەرى جارىققا شىقتى، مىسالى، پامير قوداسى، شۋەجۇي، شىرعاناق سياقتىلار، بۇلاردىڭ بازارداعى كومەسكى كۇشى زور. تازا اۋا، قارلى تاۋ، مۇزدىقتار، ۇستىرتتەگى كولدەر مەن سازدىق، جايلىمدار ەكولوگيالىق ساياحاتتى، سالاماتتىق كۇتىنۋىن، دەمالىستى دامىتۋدىڭ تابيعي كاپيتالى. بۇل ارا سونداي ـ اق تاجىك ۇلتى ۇرپاقتار بويى جاساپ كەلە جاتقان جەر، بۇركىت سىبىزعى، بۇركىت ٴبيى، تاس قالا جۇرتى سياقتى مادەنيەت مۇرالارى، سونداي ـ اق كوپ ۇلت بىرگە قونىستانعان جاراسىمدى كارتينالار دۇنيە جۇزىلىك دەڭگەيدەگى گۋمانيتارلىق ساياحات بايلىعىن قالىپتاستىرعان.
تاياۋدا 2025 ـ جىلعى مەملەكەتتىك تاڭداۋلى (ۇزدىك) ساياحات جەتەكشىلەرىنىڭ قاشقارعا بارىپ ۇگىتتەۋ، جالپىلاستىرۋ قيمىلى وتكىزىلدى. تاشقورعاندا 127 مەملەكەتتى ارالاپ شىققان ساياحاتشى، چىڭدۋلىق تاڭداۋلى ساياحات جەتەكشىسى ۋاڭ رۇڭ تاشقورعاننىڭ تارتىمدىلىعىنا ەرەكشە ٴتانتى بولىپ: ”بۇل ارادا ادامدار كۇن نۇرىنداي شۇعىلالى، كوركەم، ومىرشەڭ كۇشكە باي ەكەن، وڭىرلىك ەرەكشەلىك، ۇلتتىق سالت ـ سانا مەيلىنشە ايگىلەنىپتى“، ـ دەدى.
تاشقورعاندا كوركەم كورىنىس، ىستىق ىقىلاستى ادامدار بار، بۇل عانا ەمەس، جۇڭگونىڭ باتىس قاقپاسى رەتىندە، ول تاجىكستانمەن، اۋعانستانمەن، پاكيستانمەن شەكارالاسادى، ”ٴبىر بەلدەۋ، ٴبىر جولدىڭ“ شەشۋشى ٴتۇيىنى. حونچيراپ پەن قاراسۋ سىندى ەكى ۇلكەن مەملەكەتتىك ٴبىرىنشى تۇردەگى شەكارا وتكەلى ورتا ازياعا، وڭتۇستىك ازياعا جالعاساتىن قاقپا بولىپ، شەكارا وتكەلى ەكونوميكاسىن، شەكارا اتتاعان زات اينالىمىن جانە حالىقارالىق ساياحاتتى دامىتۋعا وزەكتى تىرەك ازىرلەپ وتىر.
”ٴبىز اۋدان ٴوڭىرىنىڭ ٴىس جۇزىندىك جاعدايىمەن ۇشتاستىرىپ، ەكولوگيا قىزىل سىزىعىن قاتاڭ ساقتاپ، قار ـ مۇز جيھانكەزدىگى، شەكارا سالت ـ ساناسى، جۇلدىزدى اسپان ساياحاتى سياقتى جوعارى دەڭگەيلى كاسىپ كۇيىن دامىتتىق“. امانگۇل بىلاي دەدى: ”پامير كورىنىسى“ مەن ”تاجىك سالت ـ ساناسى“ التىن ماڭدايشالىققا اينالدى. شەكارا وتكەلىنىڭ نەگىزدىك قۇرىلعىلارىن ۇزدىكسىز جوعارىلاتىپ، كەمەلدەندىرىپ، كەدەننەن ٴوتۋدىڭ قولايلىلانۋىن ىلگەرىلەتىپ، يمپورت ەتىپ وڭدەۋدى، قورعامالى باجى زات اينالىمىن جانە شەكارا اتتاعان ەلەكتروندى ساۋدانى دامىتىپ، شەكارا اتتاعان ساياحات سەلبەستىك رايونىن قۇرۋ جونىندە ىزدەنىس جاساپ، شەكارا وتكەلىن ”ادام اينالىمى، زات اينالىمى، قارجى اينالىمى“ تورابىنا اينالدىرامىز.
مۇنان سىرت، تاشقورعان جاڭا دامۋ ۇستانىمىن ارقاۋ ەتىپ، عىلىم ـ تەحنولوگيا ارقىلى ۇستىرتتەگى ەگىن، مال شارۋاشىلىعىنا قۋات ۇستەپ، جىنتىكتەي وڭدەۋ كاسىپ سالاسى تىزبەگىن قۇرىپ، جەل، جارىق بايلىعىن عىلمي اشىپ، جاسىل ەنەرگيا بازاسىن قۇرىپ، بۇقارانىڭ قالتاسىن شىن مانىندە قامپايتىپ، اۋىل ـ قىستاقتى گۇلدەندىرۋدىڭ كوركەم كارتيناسىن سالدى.
بارلىق ادام ”لاچين“ بولۋعا قۇلشىندى
تىزناپ اۋىلىندا ٴتىلشى لاچين ارميا، ساقشى، حالىق بىرلەسىپ مىندەت اتقارۋ قىزمەت پۋنكتىنە (تومەندە قىسقارتىلىپ ”قىزمەت پۋنكتى“ دەلىنەدى) كەلدى، بۇل ”ٴداۋىر ونەگەسى“ لاچين بايەكە كوزى تىرىسىندە قىزمەت ىستەگەن جەر. قىزمەت پۋنكتى تەڭىز دەڭگەيىنەن 4200 مەتردەن استام بيىكتىكتەگى قارلى تاۋعا سالىنعان، قاقپانىڭ الدىندا لاچيننىڭ جارتى دەنە ٴمۇسىنى ەڭسە كوتەرىپ تۇر، ”بارلىق ادام لاچين بولۋعا قۇلشىنادى، ادامداردىڭ بارلىعى لاچين“ دەگەن قىزىل ۇران قىزمەت پۋنكتىنىڭ سىرتقى قابىرعاسىنا ويىلىپتى.
لاچين كوزى تىرىسىندە تىزناپ اۋىلى تىزناپ قىستاعىنىڭ شەكارا كۇزەتشىسى بولاتىن، ٴبىر ۇيدەگى ٴۇش ۇرپاق جان قارلى ۇستىرتتە تاپجىلماي وتان ٴۇشىن شەكارانى كۇزەتتى. 2021 ـ جىلى 1 ـ ايدىڭ 4 ـ كۇنى قاشقار داشۋەسىندە كۋرسقا قاتىناسىپ جاتقان لاچين ابايسىزدا مۇزدى كولگە ٴتۇسىپ كەتكەن ٴبىر بالانى جان قيارلىقپەن قۇتقارۋ جولىندا 41 جاسىندا ٴومىرىن اياقتاتتى.
اديردىن كابالدىڭ شەكارا كۇزەتشىسى بولعانىنا 8 جىل بولعان، كەزىندە لاچينمەن بىرگە شەكارانى شارلاعان، ول: ”لاچين بارلىق شەكارا كۇزەتشىلەرىنىڭ ۇلگىسى، ٴبىز ول سياقتى وتاندى ادالدىقپەن ٴسۇيىپ، وتاننىڭ شەكارا سىزىعىن ويداعىداي قورعايمىز“، ـ دەدى.
”ٴبىزدىڭ بۇل ارادا قىزىل بايلىق توتەنشە مول“. امانگۇل بىلاي دەپ تانىستىردى: تاشقورعان لاچين وتباسىنداعى ٴۇش ۇرپاق ادامنىڭ شەكارانى ادالدىقپەن قورعاعاندىعى تۋرالى اسەرلى اڭگىمەلەرگە سۇيەنىپ، حونچيراپ كەدەنىنىڭ قاجىرلىلىقپەن كۇرەس جۇرگىزۋ رۋحىن ىشكەرىلەي اشىپ، مادەنيەتتى جالعاستىرۋ، زەرتتەۋ ـ ۇيرەنۋ جانە ادام تاربيەلەۋ سىندى 3 ۇلكەن يقۋاتتى ٴبىر تۇلعالاندىرعان ۇستىرتتەگى قىزىل تاربيە بازاسىن قۇردى. تىزناپ اۋىلىنىڭ شەكارانى كۇزەتۋ، شەكارانى قورعاۋ وتانشىلدىق تاربيە سارايى، حونچيراپ شەكارادان كىرۋ ـ شىعۋ شەكارالىق قورعانىس تەكسەرۋ پۋنكتىنىڭ تاريح سارايى سياقتى قىزىل تاربيە بايلىقتارىن بىرىكتىرىپ، ”ٴبىر نەگىز جەتەكشىلىك ەتەتىن، كوپ نەگىز توعىسقان“ مادەنيەت تيبىندەگى، توعىسۋ تيبىندەگى، باستان كەشىرۋ تيبىندەگى پارتيالىلىق تاربيە بازاسىن قۇردى.
بۇدان سىرت، تاشقورعان قىزىل مادەنيەتتىڭ مەكتەپ اۋلاسىنا كىرۋىن ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتىپ، لاچين سياقتى قاھارمانداردىڭ ىزگى ىستەرى، حونچيراپ كەدەنىنىڭ قاجىرلىلىقپەن كۇرەس جۇرگىزۋ حيكايالارى سياقتىلاردى ساباقحانا وقىتۋىنا ٴسىڭىرىپ، وقۋشىلاردىڭ قارشادايىنان قىزىل مادەنيەتتەن ٴنار الىپ، جۇڭحۋا ۇلتىن شىنايى مويىنداۋ سەزىمى مەن ماقتانىش سەزىمىن كۇشەيتۋىنە مۇمكىندىك جاسادى؛ كادرلار تاربيەسىنە باعىتتاي وتىرىپ، قىزىل مادەنيەت ارناۋلى كۋرسى ساباعىن اشىپ، قالىڭ كادرلاردىڭ قىزىل مادەنيەتتى ٴتۇسىنۋ جانە ونى جالعاستىرۋ قابىلەتىن جوعارىلاتىپ، ٴار ۇلت بۇقاراسىن جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن ۇزدىكسىز بەكەمدەۋگە جەتەكتەدى؛ قىزىل مادەنيەت نەگىزگى تاقىرىپتىق ادەبيەت ـ كوركەمونەر كونسەرتى، كورمەسى سياقتى قيمىلداردى وتكىزىپ، ٴار ۇلت بۇقاراسىن قاتىناسۋعا باۋراپ، ۇلتتار اراسىنداعى مادەنيەت اۋىس ـ كۇيىسىن جانە سۇيىسپەنشىلىكتىڭ توعىسۋىن جەبەدى.
امانگۇل بىلاي دەدى: تاشقورعانداعى ٴار ۇلت بۇقاراسى ىنتىماقتاسا كۇرەس جۇرگىزىپ، ٴۇستىرت، سۋىق بولۋ، وتتەگى جەتىسپەۋ سياقتى قيىنشىلىقتاردى جەڭىپ، ۇلتتار ىنتىماعى گۇلىن بىرگە سۋاردى.
تاشقورعاندا گۇل ماڭگى وسىنداي قىزىل.
