انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى مايگۇل ايتقازى
”مەن سوناۋ كىشكەنتاي قىز كەزىمنەن باستاپ ادەبي كىتاپتاردى ۇناتىپ كورۋشى ەدىم، ويىما سان الۋان سۇراۋلار كەلەتىن“. جۇڭگو تانۋشى، يتاليا ميلان بيكوككا داشۋەسىنىڭ پروفەسسورى فۋ شۋەليان ٴوزىنىڭ جۇڭگو مادەنيەتىنە قۇمارتقان كەشىرمەسىن ەسكە الىپ بىلاي دەدى: ”دۇنيە ٴجۇزى قاريتاسىنا قاراپ وتىرىپ مەندە ٴبىر وي تۋدى، ەگەر اۋىلىمنان ەرەكشە شالعاي ٴبىر جەرگە بارسام، سول سۇراۋلاردىڭ لايىقتى جاۋابىن تابا الامىن با؟ سول كەزدە جۇڭگو وتە شالعاي ٴارى وتە ۇلكەن، شىعىستاعى وركەنيەتتى بايىرعى ەل رەتىندە جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ ارىدان باستاۋ الاتىندىعى مەنى قاتتى باۋرادى، سوندىقتان حانزۋ ٴتىلىن باستاپ ۇيرەنۋگە بەكىندىم“.
ال تۇركيالىق جۇڭگو تانۋشى، اۋدارماشى جي لايدىڭ جۇڭگو مادەنيەتىن ۇناتۋى كىشكەنە كەزىندە جۇڭگونىڭ كلاسسيكالىق ەرتەگىسى ”حيكىمەتتى قالامى بار ما لياڭدى“ وقۋىنان باستالىپتى، ”بۇل اڭگىمە ماعان ەرەكشە تەرەڭ اسەر قالدىردى، سوندىقتان ەرجەتكەننەن كەيىن، مەن تۇركيادا ەڭ ەرتەدە جۇڭگوتانۋ فاكۋلتەتىن اشقان انكارا داشۋەسىنە ەمتيحان بەردىم“.
اۆتونوميالى رايوندىق پارتكوم ۇگىت ٴبولىمى، جۇڭگو كىتاپ يمپورت ـ ەكسپورت (توبى) شەكتى سەرىكتەستىگى بىرلەسىپ وتكىزگەن ”دۇنيە جۇزىندەگى جۇڭگو تانۋشىلاردىڭ جۇڭگوعا نازار سالۋى . شينجياڭ ساپارى“ قيمىلىندا جۇڭحۋا كىتاپ ەرەكشە ۇلەس قوسۋ سيلىعىن العان جازۋشىلار، اۋدارماشىلار، باسپاگەرلەر وزدەرىنىڭ ەڭ العاشىنداعى جۇڭگو مادەنيەتىنە قىزىققان كەشىرمەلەرىمەن ٴبولىستى. ولاردىڭ حيكايالارى الۋان ٴتۇرلى بولعانىمەن، قاشقار، ىلە سياقتى جەرلەردە ەكسكۋرسيادا ـ ساپاردا بولۋ بارىسىندا جۇڭگوتانۋشىلار شىنايى، ستەرەولدى، جاندى جۇڭگونىڭ شينجياڭىن ٴوز كوزدەرىمەن كورىپ، سەنىمدى، سۇيىكتى، قۇرمەتتى جۇڭگو وبرازىن بىرگە سەزىندى، سونداي ـ اق جۇڭگو شينجياڭىنىڭ حيكايالارىن بايانداۋشى، تاراتۋشى بولاتىندىقتارىن ٴبىلدىردى.
6 ـ ايدىڭ 24 ـ كۇنى ”دۇنيە جۇزىندەگى جۇڭگو تانۋشىلاردىڭ جۇڭگوعا نازار سالۋى . شينجياڭ ساپارى“ ەكسكۋرسيالاۋ ـ ساپارلاۋ ۇيىرمەسىندەگىلەر ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسىندا ەكسكۋرسيادا ـ ساپاردا بولۋ ساپارلارىن باستادى. ولار جەرگىلىكتى ورىننىڭ بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارىنىڭ جالعاستىرىلۋى، قورعالۋى، ەرەكشەلىككە يە ەگىمشىلىك كاسىپ سالاسىنىڭ دامۋى، مادەنيەت ـ ساياحات كاسىپ سالاسى، ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ سياقتى احۋالداردى ىشكەرىلەي ۇعىستى. شاپشال سىبە اۆتونوميالى اۋدانىنىڭ سىبە بايىرعى قالاسىندا جۇڭگو تانۋشىلار سىبە ۇلتىنىڭ ساداق اتۋى سىندى مەملەكەت دارەجەلى بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارى ۋاكىلدىك سيپاتتى نىسانىن سەزىندى. جەرگىلىكتى ورىنداعى بۇقارا ۇناتاتىن ٴداستۇرلى دەنە تاربيە ٴتۇرى رەتىندە، سىبە ۇلتىنىڭ ساداق اتۋ شەبەرلەرى شينجياڭ اتىنان ٴتۇرلى جارىسقا قاتىناسىپ، كوپتەگەن التىن مەدالدى ەنشىلەگەن بولاتىن. ”جۇڭگو ۇكىمەتىنىڭ ۇلتتاردىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتىن ساياساتتىق قورعاۋ جانە ەكونوميكالىق ۇسىنىلىم سەرپىنى زور ەكەن، بۇعان توتەنشە ٴسۇيىندىم“، ـ دەدى رەسەي وقىرماندارىنا جۇڭگو مادەنيەتىن جانە ادەبيەت تۋىندىلارىن تانىستىرۋعا كۇش سالىپ جۇرگەن رەسەيلىك جۇڭگوتانۋشى، سانكت ـ پەتەربۋرگ مەملەكەتتىك ەكونوميكا داشۋەسى جۇڭگو جانە ازيا ـ تىنىق مۇحيت ٴوڭىرىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ عىلمي مەڭگەرۋشىسى مۋ فىڭليڭ تەبىرەنە.
قورعاس اۋدانى مانشين ۋاڭيوۋگۋ كورىنىس وڭىرىندە كولەمدى لاۆاندا گۇلى اتىزى بەينە كۇلگىن تەڭىزدەي كورىنىپ، حوش ٴيىسى ادامدى باۋرايدى. جەرگىلىكتى ورىن لاۆاندا كاسىپ سالاسىن زور كۇشپەن دامىتتى، لاۆاندا ەگۋ ارقىلى شارۋالار اجەپتاۋىر كىرىس كىرگىزىپ، ساياحات ەكونوميكاسىن جەتەكتەپ قانا قويماي، تاعى ەكولوگيانى قورعاۋدى دا جەبەپ، ”تۇنىق سۋ، جاسىل تاۋ — باعالى بايلىق“ دامۋ ۇستانىمىن جاندى ٴتۇسىندىردى. بۇل جەردە دۇنيە ٴجۇزىنىڭ جەر ـ جەرىنەن كەلگەن جۇڭگوتانۋشىلار ”ساتىپ الا بەرۋ“ ۇلگىسىن اشىپ، لاۆاندادان جاسالعان ەفير مايى، اجارلاندىرۋ بۇيىمدارى، مادەنيەت جاسامپازدىق ونىمدەرى سياقتى ٴتۇرلى ونىمدەردى تارتۋ رەتىندە ٴوز ەلدەرىنە الىپ قايتتى.
ەكسكۋرسيالاۋ ـ ساپارلاۋ بارىسىندا جۇڭگوتانۋشىلار وزدەرىنىڭ ەكسكۋرسيالاۋ اسەرلەرىمەن ٴبولىسىپ قانا قويماي، سونداي ـ اق اڭگىمەلەرى ٴوز كاسىپتەرىنەن دە الىس كەتپەدى — قايتكەندە باسىلىمدار مەن مادەنيەت ونىمدەرىن دانەكەر ەتىپ، جۇڭگو ـ شەتەل وركەنيەتىنىڭ اۋىس ـ كۇيىسىن، ٴوزارا ۇلگى الۋىن جەبەۋگە بولاتىندىعىن تالقىلادى.
جۇڭگو مادەنيەتىنىڭ شەتەلدەگى تانىمالىلىعى جي لايدىڭ سوزىنەن انىق بايقالدى. جي لاي تۇركياعا جۇڭگونى تانىستىرۋعا كۇش سالىپ كەلگەن، «كۇڭزى تاعىلىمدارى»، «جۋاڭزى» سياقتى كوپتەگەن جۇڭگو تىلىندەگى شىعارمالاردى اۋدارىپ باسپادان شىعارىپ، كەڭىنەن جاقسى باعاعا يە بولعان. ول اۋدارىپ باسپادان شىعارعان «سۇنزىنىڭ اسكەري ايلاسى» تۇڭعىش حانزۋ تىلىنەن تىكەلەي تۇرىك تىلىنە اۋدارىلعان اۋدارما بولىپ تابىلادى. ”«سۇنزىنىڭ اسكەري ايلاسى» 28 رەت قايتالاي باسىلعان بولدى، «كۇڭزى تاعىلىمدارى» 6 رەت باسىلدى، «جۋاڭزى» دا 3 رەت باسىلدى، جۇڭگونىڭ كلاسسيكالىق كىتاپتارىنىڭ تۇركياداعى تارالۋ ٴونىمى توتەنشە جاقسى“. ول بىلاي دەپ تانىستىردى: ”مەن قازىر دە جۇڭگونىڭ شينجياڭىنا قاتىستى تاڭداۋلى ادەبيەت تۋىندىلارىن اۋدارىپ جاتىرمىن، ماسەلەن، ۋاڭ مىڭ مىرزانىڭ «ىلەدە» دەگەن شىعارماسى“.
21 جاستاعى كەزىندە العاش رەت جۇڭگوعا كەلگەن فۋ شۋەلياندى جۇڭگو حالقىنىڭ ىستىق ىقىلاسى اسەرلەندىرگەن ەكەن. ”مەن ٴار رەت ’نيحاۋ‘ دەگەن سايىن كوپتەگەن بەيتانىس جاندار كۇلىمسىرەپ جاۋاپ قايتارادى“. «باۋىرلار»، «7 ـ كۇن»، «ۋىنچىڭ»، «ٴۇش قابات ەسىك» سياقتى جۇڭگونىڭ قازىرگى زامانعى تۋىندىلارىن اۋدارعان فۋ شۋەليان مىنانى ٴبىلدىردى: ”مەن ەجەلدەن حالىق تىلەگىن توعىستىرۋعا بولادى دەپ قارايمىن، ال كىتاپ تۇرلىشە مادەنيەتتى بايلانىستىراتىن كوپىر، مىسالى، مەن اۋدارعان جازۋشى يۇي حۋانىڭ تۋىندىلارى يتاليالىق وقىرمانداردىڭ ەرەكشە قارسى الۋىنا بولەندى، ادامداردىڭ جۇڭگونىڭ جانە جۇڭگولىقتاردىڭ رۋحاني دۇنيەسىن ونان ارى تۇسىنۋىنە مۇمكىندىك جاسايدى“.
ەكسكۋرسيالاۋ، تەكسەرۋ ـ زەرتتەۋ ارقىلى فۋ شۋەليان شينجياڭ جازۋشىلارىن جانە تۋىندىلارىن ونان ارى زەرتتەۋدى جوسپارلاپ وتىر. ”مەن شينجياڭ جازۋشىلارىنىڭ تۋىندىلارىن اۋدارۋ، اسىرەسە، ايەل جازۋشىلاردىڭ تۋىندىلارىن اۋدارۋ ارقىلى ولاردى يتالياداعى قالىڭ وقىرمانعا تانىستىرعىم كەلەدى“، ـ دەدى ول.
سوڭعى جىلدارى شينجياڭنىڭ باسىلىمداردى ”سىرتقا شىعارۋىنىڭ“ ٴونىمى كورنەكتى بولدى. 2024 ـ جىلى بۇكىل رايونداعى باسىلىمداردىڭ باسپا ۇقىعىن شىعارۋ جالپى سانى 15 تۇرگە جەتتى. كەزىندە بەيجيڭ داشۋەسىنىڭ جۇڭگو ٴتىل ـ ادەبيەت فاكۋلتەتىندە وقىعان، تالاي جىلدان بەرى حانزۋ ٴتىلى وقىتۋ جانە جۇڭگو مادەنيەتىن زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن شۇعىلدانعان يراندىق جازۋشى، اۋدارماشى مىڭ نا جازۋشى ۋاڭ مىڭنىڭ شينجياڭ تاقىرىبىنداعى رومانى «بۇل جاقتىڭ كورىنىسىن» اۋدارىپ جاتىر ەكەن. ”بۇرىن يراندا اۋدارىلعان جۇڭگو تۋىندىلارىنىڭ كوپ ساندىسى باسقا تىلدەردەن پارسى تىلىنە اۋدارىلاتىن، ايتسەدە سوڭعى جىلدارى بارعان سايىن كوپ يراندىقتار حانزۋ ٴتىلىن ۇيرەنە باستادى، تىكەلەي حانزۋ تىلىنەن پارسى تىلىندە اۋدارىلاتىن تۋىندىلار دا بارعان سايىن كوبەيدى“. مىڭ نا بىلاي دەدى: ”وسى رەت وراتى كەلىپ شينجياڭنىڭ ىلەسىنە كەلىپ، ايگىلى جازۋشى ۋاڭ مىڭ قىزۋ سۇيەتىن وسىناۋ جەردى تىكە سەزىنۋ ماعان ونىڭ تۋىندىلارىمەن اناعۇرلىم ۇندەستىك تابۋىما مۇمكىندىك جاسادى. مەن شينجياڭدى اڭىس ەتەتىن اناعۇرلىم كوپ تاڭداۋلى جازۋشىلاردىڭ تۋىندىلارىن اۋدارىپ، كوپشىلىكتىڭ شينجياڭدى بىلۋىنە، جۇڭگو مادەنيەتىن تۇسىنۋىنە مۇمكىندىك جاساۋدى ٴۇمىت ەتەمىن“.
