حالىق قالاسى ۇستانىمىن امالياتتا ايگىلەپ، وسىزاماندانعان حالىق قالاسىن قۇرايىق
— ورتالىقتىڭ قالا قىزمەتى ٴماجىلىسىنىڭ رۋحىن ۇيرەنۋ، دايەكتىلەندىرۋ جونىندە
حالىق گازەتىنىڭ شولۋشىسى
7 ـ ايدىڭ 14 ـ كۇنىنەن 15 ـ كۇنىنە دەيىن ورتالىقتىڭ قالا قىزمەتى ٴماجىلىسى بەيجيڭدە وتكىزىلدى. بۇل 10 جىلدان كەيىن پارتيا ورتالىق كوميتەتى تاعى ٴبىر رەت اشقان قالا قىزمەتى ٴماجىلىسى. باس شۋجي شي جينپيڭ ماجىلىسكە قاتىناسىپ ٴارى ماڭىزدى ٴسوز سويلەپ، جاڭا ٴداۋىردىڭ جاڭا جورىعىندا قالا قىزمەتىن ويداعىداي ىستەۋ جونىندەگى كەلەلى نازاريالىق جانە امالياتتىق ماسەلەلەرگە عىلمي جاۋاپ بەرىپ، وسىزاماندانعان حالىق قالاسىن قۇرۋدىڭ جاڭا جوباسىن كەسكىندەدى.
وسى رەتكى ٴماجىلىس جالپى جاعداي جانە ستراتەگيالىق تۇرعىدان وسىزاماندانعان حالىق قالاسى قۇرىلىسىن قۇرۋ نىساناسىن تۇڭعىش رەت العا قويىپ، ”جاڭاشىل، قونىسقا جايلى، كوركەم، سەرپىمدى، وركەنيەتتى، زەردەلى“ سىندى 6 جاقتاعى مازمۇندى ايقىندادى. ورنالاستىرىلعان 7 جاقتاعى كەلەلى مىندەت وسى ٴبىر تۇراقتاندىرىلعان نىسانامەن تىعىز بايلانىسىپ، بۇقارا ەڭ كوڭىل بولگەن، ەڭ اڭساعان ماسەلەلەر مىقتى يگەرىلىپ، جۇڭگوشا قالانى وسىزامانداندىرۋدىڭ جاڭا جولىن اشۋىمىزعا ماڭىزدى تانىم نازارياسى مەن ادىستەمە ازىرلەندى.
”قالانىڭ وزەگى ادام“، ”قالا حالىقتىڭ قالاسى، حالىق قالاسى حالىقتى كوزدەيدى“، ”قالادا بيىكتىك قانا ەمەس، جىلۋلىق تا بولۋى كەرەك“... باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ قالا قىزمەتى جونىندەگى ماڭىزدى بايىمداۋى حالىق قالاسىنىڭ ٴتۇبىرلى سيپاتىن جانە قۇن تالپىنىسىن مىقتاپ يگەرۋىمىزگە جول نۇسقاپ، الىپ كۇش ۇيىستىرىپ، قالا دامۋىندا تاريحي سيپاتتى تابىسقا قول جەتكىزۋىمىزدى ىلگەرىلەتتى.
ساندى مالىمەتتەردە كورسەتىلۋىنشە، ەلىمىزدىڭ تۇراقتى جان سانىنىڭ قالا ـ قالاشىقتانۋ مولشەرى 2012 ـ جىلعى %53.1تەن 2024 ـ جىلى %67كە جوعارىلاعان؛ 2013 ـ جىلدان 2024 ـ جىلعا دەيىن ەلىمىزدە قالا ـ قالاشىقتاردا جيىنى 150 ميلليوننان استام ادامنىڭ جاڭادان جۇمىستانۋى جۇزەگە اسىرىلعان؛ 2024 ـ جىلى 27 قالانىڭ وڭىرلىك ٴوندىرىس جالپى قۇنى ٴبىر تريلليون يۋاننان اسقان. جاڭا داۋىردەن بەرى، ەلىمىز قالالارىنىڭ دامۋى جاڭا تيپتى قالا ـ قالاشىقتانۋ دەڭگەيى جانە قالانىڭ دامۋ قابىلەت دارەجەسى، قونىسقا جايلى، كاسىپكە ىڭعايلى بولۋ دەڭگەيى سياقتى 5 جاقتاعى دەڭگەيىنىڭ زور دارەجەدە جوعارىلاۋىن جۇزەگە اسىرعان. قالا ـ قالاشىقتانۋ مولشەرىن ورنىقتى جوعارىلاتۋدان ”ٴىرى قالا ىندەتى“، كوزسىزدىكپەن كەلەڭسىز كەڭەيتۋ سياقتى ماسەلەلەردى ٴونىمدى شەشۋگە دەيىن، ودان قالانىڭ نەگىزدىك قۇرىلعىلارىنىڭ دارەجەسىن ٴوسىرۋ، كەمەلدەندىرۋ، الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ يقۋاتىن بىرتىندەپ كەمەلدەندىرۋگە دەيىن... حالىق قالاسى ۇستانىمى باستان ـ اياق امالياتتا ايگىلەنگەندىكتەن قالانىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋ، مادەنيەتتى جالعاستىرۋ، حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋ بارىسىنداعى ماڭىزدى رولى ساۋلەلەنىپ، جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋدى ىلگەرىلەتۋگە پارمەندى تىرەك جانە كۇشتى قوزعالتقىش ازىرلەدى.
جوعارى ساپالى دامۋ ارقىلى جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋدى جاپپاي ىلگەرىلەتۋدىڭ قالانى دامىتۋعا جاڭا دا اناعۇرلىم جوعارى تالاپ قويعانىن، ٴسوز جوق، تەرەڭ تانىپ جەتۋىمىز كەرەك. دۇنيە تاريحىنداعى كولەمى ەڭ ۇلكەن، قارقىنى ەڭ تەز بولعان قالا ـ قالاشىقتانۋ اياق الىسىن باستان كەشىرىپ، ەلىمىز قالالارىنىڭ دامۋى جاڭا تاريحي ورىنعا ٴوتتى. ”ەلىمىزدە قالا ـ قالاشىقتاندىرۋ تەز قارقىنمەن ارتۋ مەزگىلىنەن ورنىقتى دامۋ مەزگىلىنە قاراي بۇرىلىس جاساپ، قالانىڭ دامۋى زور كولەمدە مولشەرىن ارتتىرۋ، كەڭەيتۋ كەزەڭىنەن ىركىندى مولشەرىنىڭ ساپاسىن جوعارىلاتۋ، ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدى نەگىز ەتۋ كەزەڭىنە قاراي بۇرىلىس جاساۋدا“. وسى ٴبىر ماڭىزدى تۇجىرىم وسى رەتكى ماجىلىستە ەلىمىز قالا دامۋىنىڭ زاڭدىلىعىن تەرەڭ يگەرىپ جاسالعان ماڭىزدى تۇجىرىم. وسىزاماندانعان حالىق قالاسىن قۇرۋدا، ٴسوز جوق، وسى ٴبىر تاريحي ورىندى تەرەڭ يگەرىپ، وسى ٴبىر زور وزگەرىسكە ىرىقتى ۇيلەسۋ كەرەك.
6 جاقتاعى مازمۇننان قاراعاندا، ”جاڭاشىل، قونىسقا جايلى، كوركەم، سەرپىمدى، وركەنيەتتى، زەردەلى“ بولۋ قالا قۇرىلىسى دامۋىنىڭ ٴارقايسى جاقتارىن قامتىپ، حالىقتىڭ تاماشا تۇرمىسقا تالپىنىسىن ارقالاپ وتىر. قونىسقا جايلى بولۋ جاعىنان تالداۋ جاساساق، بۇل حالىق قالاسى ۇستانىمىن امالياتتا ايگىلەۋدىڭ نەگىزگى تالابى. ساپالى الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋمەن قامداي الۋ ـ الماۋ قالانىڭ قونىسقا جايلى بولۋ دارەجەسىن ولشەۋدىڭ ماڭىزدى كورسەتكىشى سانالادى.
جاڭا داۋىردەن بەرى، ٴبىز دۇنيە جۇزىندەگى كولەمى ەڭ ۇلكەن قالا تۇرعىن ٴۇي قامتاماسىزدىق جۇيەسىن قۇرىپ، ٴتۇرلى قامتاماسىزدىق سيپاتىنداعى تۇرعىن ٴۇي جانە لاشىق ۇيلەردى وزگەرتىپ سالۋ بويىنشا جيىنى 68 ميلليوننان استام تۇرعىن ٴۇي قۇرىلىسىن باستادىق، سالدىق، قارجى جينادىق، 170 ميلليون ادامنىڭ تۇرعىن ٴۇي ماسەلەسىن ٴونىمدى شەشتىك. ”14 ـ بەسجىلدىق“ كەزىندە بۇكىل ەلدە كۇتىمدەۋ سيپاتتى قارتتاردى كۇتىمدەۋ توسەك ورنىنىڭ سالىستىرماسى %64.6كە جوعارىلادى، 300دەن استام ايماق دارەجەلى قالالاردا جانە جان سانى كوپ ٴىرى اۋدانداردا اماناتتاپ باعۋ جالپىلىق قىزمەت وتەۋ ورتالىعى قۇرىلدى. وسىنداي ناقتى دامۋ جەتىستىكتەرى قالانىڭ تۇرمىس ساپاسىن ٴونىمدى جوعارىلاتتى، حالىق تۇرمىسىنىڭ قۇت ـ ىرىسىن ارتتىردى. بولاشاقتى بەتكە العاندا، جان سانى، كاسىپ سالاسى، قالا ـ قالاشىق، قاتىناستى ٴبىر تۇلعالاندىرا جوسپارلاۋعا تاباندى بولىپ، قورا ـ جاي كاسىبىن دامىتۋدىڭ جاڭا ۇلگىسىن جىلدام ورناتىپ، الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتىپ، جانعا جايلى، قولايلى، قونىسقا جايلى قالا قۇرۋعا كۇش سالىپ، وسىزامانداندىرۋ قۇرىلىسى جەتىستىگىنىڭ حالىققا، ٴسوزسىز، اناعۇرلىم كوپ، اناعۇرلىم ٴادىل تيىمدىلىك جاساۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ كەرەك.
جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋ — بۇرىنعىلار ىستەپ كورمەگەن جاسامپازدىق سيپاتتى ٴىس، قالا قىزمەتىن ويداعىداي ىستەۋ توتەنشە ماڭىزدى، جاۋاپكەرشىلىك اۋىر. يدەيا مەن ارەكەتتى باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ماڭىزدى سوزدەرىنىڭ رۋحىمەن جانە ورتالىقتىڭ قالا قىزمەتى ٴماجىلىسىنىڭ ورنالاستىرۋىمەن بىرلىككە كەلتىرىپ، بورىشتىلىق سەزىمىمىزدى ونان ارى كۇشەيتىپ، دۇرىس ناتيجە كوزقاراسىن ورناتىپ جانە امالياتتا ايگىلەپ، ٴىس جۇزىندىك ارەكەتىمىز ارقىلى قالانى جوعارى ساپالى دامىتۋدا، وسىزاماندانعان حالىق قالاسىن قۇرۋدا ۇزدىكسىز جاڭا ونىمدىلىككە قول جەتكىزۋدى ىلگەرىلەتۋىمىز كەرەك.
(«حالىق گازەتىنىڭ» 7 ـ ايدىڭ 16 ـ كۇنگى سانىندا باسىلعان)
