تاريحي ورنىن يگەرىپ، قالانىڭ ماندىك دامۋىنا تاباندى بولايىق
— ورتالىقتىڭ قالا قىزمەتى ٴماجىلىسىنىڭ رۋحىن ۇيرەنۋ، دايەكتىلەندىرۋ جونىندە
حالىق گازەتىنىڭ شولۋشىسى
وسى رەتكى ورتالىقتىڭ قالا قىزمەتى ٴماجىلىسى ەلىمىزدىڭ قالانى دامىتۋىنىڭ تاريحي ورنىنا ”ەكى بۇرىلىس جاساۋ“ سىندى كەلەلى تۇجىرىم جاسادى؛ قالا قىزمەتىن ويداعىداي ىستەۋدىڭ جالپى تۇلعالىق تالابىن، ماڭىزدى پرينسيبىن ايقىندادى. جالپى تۇلعالىق تالاپتى تياناقتاندىرىپ، جۇڭگوشا قالانى وسىزامانداندىرۋ جاڭا جولىن اشۋدىڭ تەتىگى — جاڭا تاريحي ورنىن ىشكەرىلەي يگەرىپ، جاعداي وزگەرىسىنە ىرىقتىلىقپەن ۇيلەسىپ، قالانىڭ ماندىك دامۋىنا تاباندى بولۋدا.
”ماندىك دامۋ“ — باس شۋجي شي جينپيڭ دارىپتەگەن ماڭىزدى ۇستانىم. ”ەكونوميكانى دامىتۋدا كولەم كەڭەيتۋدەن ماندىك دامۋعا قاراي ويىسۋدى“ باسا دارىپتەۋدەن ”ماندىك دامۋ جولىمەن جۇرۋگە تاباندى بولىپ، قالا باسقارۋدا جاڭالىق اشىپ، سەرپىمدى، حاۋىپسىز قالا قۇرۋدى كۇشەيتۋدى“ اتاپ كورسەتۋگە دەيىن، ”ماندىك دامۋ جولىمەن ٴجۇرۋ ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ـ اعارتۋ دامۋىنىڭ باسىپ وتۋگە ٴتيىستى جولى“ دەگەندى العا قويۋدان جوعارى، جاڭا تەحنولوگيالىق باقشا رايوندارىنان ”شوعىرلانعان، ماندىك دامۋ جولىمەن ٴجۇرۋدى“ تالاپ ەتۋگە دەيىن ”ماندىك دامۋدىڭ“ ماعىناسى وتە باي بولدى، قالا قىزمەتىن ويداعىداي ىستەۋدە، ٴسوز جوق، قالانىڭ ماندىك دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق بەتالىسىن يگەرىپ، قالانىڭ دامۋ ساپاسىن اناعۇرلىم باعىتتامالى تۇردە جوعارىلاتۋ كەرەك.
قالانىڭ ماندىك دامۋىنا تاباندى بولۋدا ”بەس بۇرىلىس جاساۋ، بەس اناعۇرلىم“ ماڭىزدى پرينسيبىنە ويداعىداي تاباندى بولۋ كەرەك. مىنانى تەرەڭ تانىپ جەتۋ كەرەك: قالانى دامىتۋ ۇستانىمىندا بۇرىلىس جاساپ، ادامدى نەگىز ەتۋگە اناعۇرلىم باسا ٴمان بەرۋ — وسىزاماندانعان حالىق قالاسىن قۇرۋدىڭ ىشكى تالابى؛ قالا دامۋ تاسىلىندە بۇرىلىس جاساپ، شوعىرلى، جوعارى ٴونىمدى بولۋعا اناعۇرلىم باسا ٴمان بەرۋ — قالانىڭ دامۋ ساپاسىن جانە دەڭگەيىن جوعارىلاتۋدىڭ تەتىگى؛ قالا دامۋ قوزعاۋشى كۇشىندە بۇرىلىس جاساپ، ەرەكشەلىككە يە دامۋعا اناعۇرلىم باسا ٴمان بەرۋ — قالانىڭ وزەكتى باسەكەلىك قۋاتىن جوعارىلاتۋدىڭ قاجەتتى شاراسى؛ قالا قىزمەتىنىڭ وزەكتى تۇيىنىندە بۇرىلىس جاساپ، باسقارۋ ۇسىنىلىمىنا اناعۇرلىم باسا ٴمان بەرۋ — قالانىڭ جوعارى ولشەممەن جاڭالانۋىن، جوعارى دەڭگەيدە جۇمىس جۇرگىزۋىن، جوعارى ٴونىمدى باسقارۋدى ىلگەرىلەتۋدىڭ ماڭىزدى نەگىزى؛ قالا قىزمەتى ادىسىندە بۇرىلىس جاساپ، ٴبىر تۇتاس جوسپارلاپ سايكەستىرۋگە اناعۇرلىم باسا ٴمان بەرۋ — قالا قىزمەتى ارناسىن اقاۋسىزداندىرىپ، بىرىككەن كۇشتى اناعۇرلىم ويداعىداي قالىپتاستىرۋدىڭ پارمەندى قامتاماسىزدىعى. بەس ماڭىزدى پرينسيپكە ويداعىداي تاباندى بولعاندا عانا قالا قىزمەتىنىڭ عىلميلىعىن ۇزدىكسىز جوعارىلاتىپ، قالا دامۋىنىڭ باسىمدىعى مەن بولاشاعىنا قول جەتكىزۋگە بولادى.
وسى جەردە ”قالا دامۋ تاسىلىندە بۇرىلىس جاساۋ“، ” قالا دامۋ قوزعاۋشى كۇشىندە بۇرىلىس جاساۋ“ سىندى ەكى جاقتان تالداۋ جاساپ، تۇسىنىكتى تەرەڭدەتكەنىمىز ٴجون سياقتى.
ەلىمىز دۇنيە تاريحىندا كولەمى ەڭ زور، قارقىنى ەڭ تەز قالا ـ قالاشىقتاندىرۋ ٴۇردىسىن باستان كەشىرىپ، تۇراقتى جان سانىنىڭ قالا ـ قالاشىقتانۋ مولشەرى 1949 ـ جىلعى %10.6تەن 2024 ـ جىلى %67كە كوتەرىلدى. قالا ـ قالاشىقتانۋ دەڭگەيىنىڭ ۇزدىكسىز جوعارىلاۋىنا ىلەسە، ەلىمىزدىڭ قالا كولەمى بىرتىندەپ كەڭەيىپ، قالانىڭ جەر اۋدانى دا ۇزدىكسىز ارتتى، قالانىڭ ٴىشىنارا ۇيلەرى مەن نەگىزدىك قۇرىلعىلارىنىڭ كونەرۋى، جەر بەتى جانە جەر استى قۇرىلىسىنىڭ تەپە ـ تەڭدىگى ٴبۇلىنۋ سياقتى ماسەلەلەر دە جارىققا شىقتى. قالانىڭ دامۋى زور كولەمدە مولشەرىن ارتتىرۋ، كەڭەيتۋ كەزەڭىنەن ىركىندى مولشەرىنىڭ ساپاسىن جوعارىلاتۋ، ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدى نەگىز ەتۋ كەزەڭىنە قاراي بۇرىلىس جاساۋ ۇتىمسىز سىرتقا كەڭەيۋ تۇرىندەگى قالا دامۋ ۇلگىسىنە وزگەرىس جاساپ، كوزسىزدىكپەن كەلەڭسىز كەڭەيتۋ سياقتى ماسەلەلەردى شەشىپ، ماندىك، شوعىرلى، جاسىلدانعان جوعارى ساپالى دامۋ جولىمەن ٴجۇرۋدى اسا قاجەت ەتەدى.
شيۇڭ ـ ان جاڭا رايونى، ”ٴار سۇيەم جەردى انىق جوبالاعاننان كەيىن قۇرىلىس باستاپ“، ”جەر بەتى، جەر استى، بۇلت“ ٴۇش قالانى سايكەستى ىلگەرىلەتىپ، ”قالا دەرتىنەن“ اۋلاق بولاشاقتىق قالا ەڭسە كوتەردى؛ شاڭحاي قالانى جاڭالاۋ ارەكەتىن تىڭعىلىقتى ىلگەرىلەتىپ، تىعىز كەڭىستىكتەن ورىن شىعارىپ، مۇمكىندىك بىتكەننىڭ بارىنەن پايدالانىپ شاعىن باقشا قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتتى. قالانىڭ دامۋ تاسىلىندە بۇرىلىس جاساۋدىڭ تەتىگى — شوعىرلى، جوعارى ٴونىمدى بولۋعا اناعۇرلىم ٴمان بەرىپ، بايلىقتان جوعارى ٴونىمدى پايدالانۋدى جۇزەگە اسىرۋ. قالانىڭ فۋنكتسيالىق قۇرىلىمىن جانە كەڭىستىك ورنالاسۋىن ساپالىلاندىرىپ، بايلىق جانە كەڭىستىكتەن شوعىرلى، ۇنەمدى پايدالانۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتىپ، جاسىل، تومەن كومىر قىشقىل گازدى، زەردەلى دامۋدى جۇزەگە اسىرۋدىڭ قالانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن پارمەندى ىلگەرىلەتەتىنى داۋسىز.
قالا دامۋىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى — قالانىڭ باياندى دامۋىنىڭ قابىلەت توركىنى. ەلىمىز جەر ـ جەرىنىڭ جاعدايى الۋان ٴتۇرلى، قالالاردىڭ بايلىق ارتىقشىلىعى، جاعراپيالىق ورتاسى، دامۋ دەڭگەيى، نەگىزگى شارت ـ جاعدايى سياقتىلار ۇقسامايدى، كەيبىر جەرلەردە ”مىڭ قالا ٴبىر بەينەدە بولۋ“، كاسىپ سالاسى ٴبىر تەكتىلەنۋ سياقتى ماسەلەلەر جارىققا شىقتى. قالا قىزمەتىن ويداعىداي ىستەۋدە، ٴسوز جوق، ٴىس جۇزىندىكتى شىعار ٴتۇيىن ەتىپ، قالانىڭ دامۋ قوزعاۋشى كۇشىن، ومىرشەڭ كۇشىن كۇشەيتۋدىڭ ىشكى تالابىن ىشكەرىلەي يگەرىپ، ەرەكشەلىككە يە دامۋعا اناعۇرلىم باسا ٴمان بەرىپ، رەفورما جاساۋ، جاڭالىق اشۋ كەلەلى ٴىسىن ويداعىداي ىستەۋ كەرەك.
حيلۇڭجياڭنىڭ حاربينىندە قار ـ مۇز مادەنيەتى قار ـ مۇز ەكونوميكاسى جوعارى ساپالى دامۋدىڭ جاڭا قوزعالىس قۋاتىنا جانە سىرتقا ەسىك اشۋدىڭ جاڭا دانەكەرىنە اينالدى؛ انحۇيدىڭ حىفيى ”ٴتۇرلى فاكتور شارت ـ جاعدايىن شوعىرلاندىرۋعا، ساپالىلاندىرۋعا سۇيەنىپ“، ماڭىزدى ىقپالعا يە عىلىم ـ تەحنوگيادا جاڭالىق اشۋ وشاعىن تۇلعالاۋ جاعىندا ۇزدىكسىز كۇش سالۋدا...ٴارقايسىسى بايلىق ەرەكشەلىگىنە نەگىزدەلىپ، عىلىم ـ تەحنولوگيا جانە مادەنيەت جاعىندا قۋات ۇستەۋدى كۇشەيتىپ، وزەكتى باسەكەلىك قۋاتىن تۇلعالاپ، پارىقتى دامۋدى جۇزەگە اسىرىپ، ٴبىر تەكتىلەنگەن باسەكەدەن اۋلاق بولعاندا عانا دامۋدىڭ ىشكى قوزعاۋشى كۇشىن كۇشەيتىپ، باسەكەلىك باسىمدىقتى سومداۋعا بولادى.
”بەس بۇرىلىس جاساۋ، بەس اناعۇرلىم“ — قالا قىزمەتىن ويداعىداي ىستەۋدىڭ ديالەكتيكاسى، ول پارتيامىزدىڭ قالانىڭ دامۋ زاڭدىلىعى جونىندەگى تانىمىنىڭ تەرەڭدەگەنىن ايگىلەدى. شي جينپيڭ جاڭا ٴداۋىر جۇڭگوشا سوتسياليزم يدەياسىن، اسىرەسە، باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ قالا قىزمەتى جونىندەگى ماڭىزدى بايىمداۋلارىن ىشكەرىلەي ۇيرەنىپ، جەتە ٴتۇسىنىپ، قالانىڭ ماندىك دامۋىنا تاباندى بولۋدى نەگىزگى جەلى ەتىپ، قالا قۇرىلىمىن ساپالىلاندىرۋدى، قوزعالىس قۋاتىن اۋىستىرۋدى، ساپاسىن جوعارىلاتۋدى، جاسىل تيپ جاڭالاۋدى، مادەنيەت تامىرىن جالعاستىرۋدى، باسقارۋ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدى بار كۇشپەن ىلگەرىلەتسەك، وسىزاماندانعان حالىق قالاسىن قۇرۋدىڭ جاڭا جاعدايىن، ٴسوز جوق، ويداعىداي اشا الامىز.
(«حالىق گازەتىنىڭ» 7 ـ ايدىڭ 17 ـ كۇنگى سانىنان الىندى)
