انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى فان چيۇڭيان
7 ـ ايدىڭ 16 ـ كۇنى تاڭەرتەڭ، قۇم ـ شاڭ سەيىلە باستاعان كەز. كەريا اۋدانى ٴداريابويى اۋىلى ٴداريابويى قىستاعى تاڭنىڭ شۇلەن شۋاعىمەن تىرلىگىن باستادى. جوعارى مەكتەپ ەمتيحانىنا قاتىناسقان وقۋشى سىليمقان مامەت ورنىنان اتىپ تۇرىپ، بەتى ـ قولىن دا جۋماي اكەسى مامەت ابلانىڭ قول تەلەفونىنان ٴوزىنىڭ جوعارى مەكتەپ ەمتيحانىنا قابىلدانۋ جاعدايىن تەكسەرە باستادى، ناتيجەسى ٴالى جاريالانباعان ەكەن. ول عيماراتتان ٴتۇسىپ، شەشەسىنىڭ قولىنان سىبىرتكىنى الىپ اۋلاداعى قۇمدى اقىرىن عانا سىپىرا باستادى.
18 جاستاعى سىليمقان جونىنەن مۇنداي وسىزاماندانعان تۇرمىستىڭ ورناعانىنا نەبارى 6 جىل عانا بولعان ەدى. سىليمقان تاكلاماكان ٴشولى قويناۋىنداعى ٴداريابويى كونە قىستاعىندا تۋعان — بۇل ارا جۇڭگونىڭ ”ەڭ سوڭعى قۇمدى ٴشول تايپاسى“ اتالادى. قىستاق تۇرعىندارى ۇرپاقتار بويى مال باعۋمەن اينالىسىپ كەلگەن. كەدەيلىكتەن ارىلىپ، كىرىسىن ارتتىرۋ قىستاقتىڭ دامۋىنا تۇساۋ بولعان كەزىندەگى ەڭ قيىن ماسەلە ەدى.
2017 ـ جىلى ۇكىمەت قارجى قوسىپ، قونىس جاڭالاپ كەدەيلەردى سۇيەمەلدەۋ بويىنشا كوشىرىپ ورنالاستىرۋ ٴتۇيىنىن قۇرىپ، اۋدان ورتالىعىنان ورنالاستىرۋ تۇيىنىنە دەيىنگى 90 نەشە كيلومەترلىك قۇمدى ٴشول تاس جولىن جوندەپ ىسكە قوستى. كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋدىڭ ۇزدىكسىز تەرەڭدەۋىنە ىلەسە، قىستاق تۇرعىندارى توپقا ٴبولىنىپ، بۇرىنعى شارباق ۇيدەن تىنىستى دا جارىق جاڭا ۇيگە كوشىپ كىردى. 2019 ـ جىلى بۇكىل قىستاق قونىس جاڭالاپ كوشىرۋدى ورىندادى.
ەلەكتر جەتكىزىلدى، جول سالىندى، اۋىز سۋ جەتكىزىلدى، وپتيكالىق كابەل تۇتاستىرىلدى، تەلەۆيزور جالپىلاستىرىلدى، مەكتەپ، ەمحانا، مادەنيەت قيمىل ٴۇيى، سەيىلدەۋ الاڭى، ەرەن بازار، الەۋمەتتىك اۋماق قىزمەت وتەۋ ورتالىعى، مادەنيەت ٴدالىزى سالىندى — ”بەستى ۇلاستىرۋدى، جەتى بولۋدى“ ورىنداعان ٴداريابويى جاڭا قىستاعى تاس جول تۇتاسپاعان، ينتەرنەت جالعانباعان، توگى تۇراقتى بولماعان، تۇرعىندار وزەن سۋىن ىشەتىن، ەمدەلۋ قيىن، وقۋعا ٴتۇسۋ قيىن بۇرىنعى تۇرمىسقا ٴبىر جولاتا قوش ايتتى، مەشەۋ ٴوندىرىس، تۇرمىس ٴتاسىلىن اياقتاتتى، ”ٴبىر قادامدا مىڭ جىلدىق“ سەكىرىستى جۇزەگە اسىردى. وسى ”مىڭ جىلدىق سەكىرىستە“ ٴداريابويىنداعىلاردى ەڭ تاڭداندىرعانى جاڭا قىستاقتىڭ 3G داۋىرىنەن 5G داۋىرىنە جەدەل قادام تاستاۋى بولدى. جۇڭگو تەلەگراف جارنا شەكتى سەرىكتەستىگىنىڭ حوتان كەريا اۋداندىق بولىمشە سەرىكتەستىگى ٴبىر ميلليون يۋانعا جۋىق قارجى قوسىپ، حابارلاسۋ تورى قۇرىلعىلارى قۇرىلىسىن كۇشەيتتى. وسى 6 جىلدا 1000 مەگالىق تور بۇكىل قىستاقتى قامتىپ، جاڭا قىستاق بىرتە ـ بىرتە زەردەلىلەنىپ، قىستاق تۇرعىندارى دا زەردەلى تۇرمىستارىن باستادى.
سىليمقاننىڭ ۇيىندەگىلەر باسقا 3 وتباسى قىستاق تۇرعىنىمەن بىرگە 2 قاباتتى كوكشىل شاعىن عيماراتتا تۇرادى، عيمارات ىشىنەن تاعى 4 بولمەلى حالىقتىق تۇسەلحانا سالىنعان، جالپى قۇرىلىس اۋدانى 1200 شارشى مەترگە جەتەدى. قىستاق تۇرعىندار كوميتەتى جوعارى ساپالى تەلەگراف ينتەرنەتى ارقىلى جەلىدە جانە جەلىدەن تىس تەڭ قادامدا حالىقتىق تۇسەلحانانى تانىستىرىپ، ساياحاتشىلاردى تۇس ـ تۇستان تاپسىرىس بەرۋگە باۋرادى. قىستاق تۇرعىندارىنىڭ ٴۇيى مەن حالىقتىق تۇسەلحاناداعى تيان ـ ي جوعارى تۇنىقتىقتاعى ينتەرنەت تەلەۆيزور پروگراممالارىنىڭ مازمۇنى باي، ايگىلى كينودان تارتىپ جەرگىلىكتى تەاترعا دەيىن ٴبارى تابىلادى، قىستاق تۇرعىندارى مەن ساياحاتشىلاردىڭ الۋان ٴتۇرلى مادەنيەت، كوڭىل اشۋ قاجەتىن قاناعاتتاندىرا الادى.
”بۇرىن كونە قىستاقتا حابارلاسۋدا، نەگىزىنەن، شاقىرۋعا سۇيەنەتىنبىز. كەيىن قىستاقتا 2G نەگىزدىك پۋنكتى قۇرىلدى، ول كەزدە قىستاق بويىنشا تەك 2 قول تەلەفون عانا بار بولىپ، شىنىمەن سيرەك كەزدەسەتىن زات ەدى. سىرتتاعى تۋىس ـ تۋعان، دوس ـ جارانىنا حابارلاسپاقشى بولعان ادام ۇيىندەگى ەڭ باعالى جەمىس ـ جيدەك، كوكونىسىن تەلەفون يەسىنە العىس رەتىندە سيعا ۇسىناتىن“. قىستاقتاعى تۇڭعىش شينجياڭنان ۇزاپ شىققان جوعارى مەكتەپ وقۋشىسى ناديرا ياسىن كونە قىستاقتاعى شاقتارىن ەسكە العاندا ٴالى دە كۇرسىندى.
ال قازىر ٴداريابويى جاڭا قىستاعىندا ينتەرنەت سيگنالى قاي ـ قاشان دا بار. ٴار وتباسىندا زەردەلى قول تەلەفون بار، مەيلى قاي جەردە، قاي ۋاقىتتا بولسىن، بەينەەكراندا حابارلاسا الاسىز، تىكە تاراتۋ دا كىدىرىسسىز، دوس ـ جاراندارىڭىزبەن قاي ـ قاشان دا ”بۇلتتا باس قوسۋىڭىزعا“ بولادى.
وسى جازعى دەمالىستا داشۋەنىڭ 4 ـ جىلدىعىندا وقيتىن ناديرا ٴار كۇنى ٴۇيىنىڭ ”التىن توراڭعى مۋزيكالى شارۋالار شاتتىعى ساياجايىنىڭ“ جۇمىستارىنا قولعابىس تيگىزدى. ٴداريابويى كونە قىستاعىنا كەلىپ ـ كەتەتىن ساياحاتشىلار كوبىندە وسى ارادا دامىلداپ تاماقتانادى. ونىڭ شەشەسى اۋاحان مامەت ۇنەمى بەينە ەكران نەمەسە تىكە تاراتۋ ارقىلى ٴداريابويىنداعىلاردىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىمەن ورتاقتاسادى.
اۋاحاننىڭ دوۋيىن نومىرىندەگى كومەش (”ٴشول قارما نانى“) جاساۋ جونىندەگى بەينەجازبا ەڭ قىزۋ قارسى الۋعا يە بولدى: قۇمدا اعاش كومىردى قاۋلاتا جاعىپ، جانىپ بولعاندا قۇم دا قىزارادى، وسى كەزدە ەت سالىنعان قامىردى دوڭگەلەكتەپ جاساپ، ىستىق قۇمعا كومەمىز. قۇم سۋىعاندا قارما نان دا پىسادى... بۇل وسى بەينەجازبانى كورگەن كوپتەگەن ساياحاتشىنى داڭقىنا قۇمارتىپ كەلىپ كورۋگە باۋرادى. بيىلعى ”1 ـ مامىر“ دەمالىسىنداعى ساياحاتشىلاردىڭ قاۋىرت كەزىندە ول ٴبىر كۇندە 50دەن استام كومەش پىسىردى.
ۇلكەن قىزى قىستاق بويىنشا داشۋەگە تۇڭعىش قابىلدانعان بالا، كىشى قىزى تۇڭعىش شينجياڭنان ۇزاپ وقىعان داشۋە وقۋشىسى، شارۋالار شاتتىعى ساياجايىنىڭ دا ساۋداسى كۇسەت، اۋاحاننىڭ تۇرمىسى بارعان سايىن شالقي تۇسۋدە.
قازىرگى تاڭدا ٴداريابويى قىستاعىندا 368 وتباسى، 1426 قىستاق تۇرعىنى بار، كوپشىلىك قوي باعادى، ەتتى سۇڭعىلا ەگەدى، اۋىل ـ قىستاق ساياحاتىمەن شۇعىلدانادى، كىرىس كوزى اناعۇرلىم كوپ نەگىزدەندى.
بيىل سىليمقاننىڭ اكەسى مامەت كىرە كولىگىن ساتىپ الىپ، كەريا اۋدانى ورتالىعى مەن ٴداريابويى قىستاعى ارالىعىندا جولاۋشى تاسىدى؛ وسى 2 جىلدا ونىڭ شەشەسى مەن كوپتەگەن قىستاق تۇرعىندارىنىڭ تاعى ٴبىر كىرىس كوزى كوبەيدى، ياعني تاكلاماكان ٴشولى جاسىل ەكولوگيالىق قالتقىسىن تورلاپ، تۇتاستىرۋ ٴۇشىن مايسا جەتىلدىردى.
قازىر قىستاق تۇرعىندارىنىڭ اۋرۋ كورسەتۋى دە وتە قولايلى، كەريا اۋداندىق ەمدەۋ بىرىككەن تۇلعاسى باس شيپاحاناسى ٴداريابويى اۋىلى بولىمشە ەمحاناسىنا بارساڭىز، تەرەزەلەردىڭ مونتازداي تازا، كاريدوردىڭ كەڭ دە جارىق ەكەندىگىن، ەمدەۋ اسپاپتارىنىڭ رەتتى قويىلعاندىعىن، ەسىك الدىندا شۇعىل قۇتقارۋ اۆتوكولىگىنىڭ تۇرعانىن كورەسىز. 7 ـ ايدىڭ 16 ـ كۇنى تۇستەن كەيىن جۇڭگو تەلەگراف جارنا شەكتى سەرىكتەستىگى حوتان كەريا اۋداندىق بولىمشە سەرىكتەستىگىنىڭ قىزمەتكەرى ٴالي قادىر الىستان دياگنوز قويۋ جۇيەسىن سىناقتان وتكىزىپ، الداعى الىس ارالىقتان دياگنوز قويىپ ەمدەۋدىڭ سيفر نەگىزىن بەكەمدەدى.
47 جاستاعى قىستاق تۇرعىنى رىمحاننىڭ (جاناما اتى) بىلتىر ومىراۋ بەزى راگىنە شالدىققاندىعى انىقتالادى، اۋىستىرىپ ەمدەۋ ارقىلى ول ٴۇرىمجى قالاسىندا وپەراتسيا جاساتادى جانە حيميالىق جولمەن ەمدەلەدى. ”بۇرىن كونە قىستاعىمىزدا جول تۇتاسپاعان ەدى، اۋدانعا بارىپ اۋرۋ كورسەتۋ ٴۇشىن ات كولىكتىڭ كۇشىمەن بىرنەشە كۇن جۇرەتىنبىز“. ول: بۇگىنگى كۇندە ەمدەۋ ـ دەنساۋلىق ساقتاۋعا قىزمەت وتەۋ جۇيەسى بۇكىل قىستاققا جالپىلاستى، كەلىسىمگە وتىرعان وتباسى شيپاگەرىن ٴبىر تەلەفونمەن ـ اق ۇيگە شاقىرا الاسىز، قىستاق تۇرعىندارى اۋرۋ كورسەتۋدەن ەندىگارى الاڭدامايتىن بولدى، ـ دەدى.
بولىمشە ەمحانامەن ارالىعىن ٴبىر جول ٴبولىپ تۇراتىن ٴداريابويى اۋىلدىق سەنترلى باستاۋىش مەكتەبىندە وقۋشىلار دەمالىسقا تاراسا دا، ٴبىراق زەردەلى حاۋىپسىزدىكتى باقىلاۋ اسپابى ٴالى دە جۇمىس جۇرگىزىپ، مەكتەپ حاۋىپسىزدىگىن قورعاۋدا.
قىستاق ىستەرى ۋيشين توبى قىستاق تۇرعىندار كوميتەتىنىڭ ساياساتتى ۇگىتتەۋدەگى ”اڭعارىمدى توپقا“، بۇقاراعا قىزمەت وتەۋدەگى ”تاماشا قولعاناتقا“ اينالدى. اناعۇرلىم كوپ اۋىلداستار ٴىس بىتىرۋدە قىستاقتان شىقپايتىن بولدى، اۋىل ـ قىستاقتا ينتەرنەت قولدانۋ جاڭا كۇيى، جاڭا ۇلگىسى ۇزدىكسىز جارىققا شىعۋدا.
قازىر سەكسەۋىل اق ۇنتاق دەرتى قابىنداعان مەزگىلگە ٴوتتى، قىستاقتاعى اۋىل شارۋاشىلىق تەحنيكتەرى deepseek ارقىلى ”اۋىل شارۋاشىلىعى مامانى“ جۇيەسىندە دەرت ـ دەربەزدەن، زياندى جاندىكتەردەن ساقتانۋ جانە ونى جويۋ قىزمەتىن ورىستەتۋدە.
قىستاق ماڭىنداعى كەريا وزەنىندە 5G سۋ جاعدايىن باقىلاۋ ـ ولشەۋ پۋنكتىندە ادامسىز كۇزەتتە تۇرۋ، اۆتوماتتى مالىمدەۋ جۇزەگە اسىرىلدى. قازىرگى تاڭدا جوعارى قارقىندى، ىركىلىسسىز كەڭ بەلدەۋلى ينتەرنەت قىستاقتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ٴوندىرىسى، ەگىنشىلەر تۇرمىسى، اۋىل ـ قىستاق ەكولوگياسى سياقتى بارلىق جاقتاردا كەڭ كولەمدە قولدانىلدى.
ٴداريابويى قىستاعىنان كەريا اۋدانىنا قايتار جولدا قۇمدى بوران جول بەتىن سيپاپ ٴوتتى، الىستاعى توراڭعى وركەش ـ وركەش قۇم توبەشىكتەرى اراسىندا قاسقايىپ تۇر؛ تاياۋ ماڭداعى تۇتاستىرۋ ينجەنەرياسى بويىنشا ەگىلگەن مايسالار سارى قۇم اراسىندا قايسارلىقپەن ٴوسىپ ـ ٴونىپ، بۇرشىك جارۋدا. وسىناۋ اندىزداعان جاسىلدىقتار كەزىندە قيىنشىلىقتان كوز اشپاعان ”ەڭ سوڭعى قۇمدى ٴشول تايپاسىنىڭ“ ٴداۋىر تولقىنىندا مەشەۋلىكتەن وركەنيەتكە دەيىن زور وزگەرىس جاساعاندىعىنا كۋا بولىپ، جاڭا داۋىردەگى اۋىل ـ قىستاقتى گۇلدەندىرۋدىڭ تىڭ تىرشىلىگىن اناعۇرلىم اڭعارتىپ تۇرعانداي.
تىلشىلىك بارىسىندا ٴداريابويىنداعىلار ”العىس“ ٴسوزىن اۋىزعا ەڭ كوپ الدى، ولار پارتيا مەن ۇكىمەتتىڭ كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ ابزال ساياساتىنا العىس ايتتى، باعىتتامالى كومەكتەسكەن ولكە، قالانىڭ رياسىز كومەگىنە العىس ايتتى، كاسىپورىن، مەيىر جەتكىزۋشى ادامداردىڭ كومەگىنە، اتاعان جىلۋىنا دا العىس ايتتى. شولدەگى تايپانىڭ زەردەلى فورما وزگەرتۋ ەستەلىگى وتان ۇلى شاڭىراعىنىڭ مەيىرلى قامقورلىعىنىڭ جاندى بەينەسى.
