داي انلان:
ماڭگى قانات قاققان ”شاعالا“
شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ تىلشىلەرى \ چىن نو، چۇي يان
”شاعالا قاناتىن قاعىپ، ۇلى مۇراتىن ايگىلەدى؛ داريا بويىنداعى قالا زامان ٴۇنىن تىڭداعىسى كەلەدى...“ چاڭجياڭ دارياسى جاعاسىندا ٴتىلشى انحۇي ولكەسى ۋحۋ قالالىق 2 ـ ورتا مەكتەپتىڭ اۋلاسىنان شىعانداعان وسى مەكتەپ ٴانىن تىڭدادى. ٴان ”ۋحۋدان“ شىققان جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىستاعى ايگىلى قولباسى — داي انلانعا ارنالعان.
داي انلان ٴوزىن ”شاعالا“ دەپ اتاعان، ۋحۋدىڭ ۋ ـ ۋي دەگەن جەرىنەن، حۋاڭپۋ اسكەري مەكتەبىنەن وقۋ تاۋىسقان، كەزىندە سولتۇستىككە جورىق سوعىسىنا قاتىناسقان. جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس كەزىندە ول تاي ـ ىرجۋاڭ شايقاسىندا، ۋحان شايقاسىندا، كۇنلۇنگۋان شايقاسىندا تالاي رەت ەڭبەك كورسەتكەن.
1942 ـ جىلدىڭ باسىندا جۇڭگو ۇزاق جورىق ارمياسى بيرماعا اتتانادى. داي انلان 200 ـ شىنى باستاپ جۇڭگونىڭ ۇزاق جورىق ارمياسىنىڭ الدىڭعى قوسىنى رەتىندە بيرماعا بارىپ سوعىسقا قاتىناسىپ، سان جاعىنان نەشە ەسە كوپ جاپونيا ارمياسىمەن تۇڭگۋدا قاندى شايقاس جۇرگىزەدى. ول ٴوزى باستاپ بىلاي دەپ وسيەت قالدىرادى: ٴبىر اسكەر قالعانعا دەيىن تاباندىلىقپەن قورعاۋىمىز كەرەك. ەگەر شى باستىعى سوعىستا قازا بولسا، ورنىنا ورىنباسار شى باستىعى شىعادى، ورىنباسار شى باستىعى سوعىستا قازا بولسا ورنىنا شتاپ باستىعى شىعادى... بۇكىل شىداعى ٴار دارەجەلى قولباسشىلار جابال وعان ەلىكتەپ، ٴومىر مەن ولىمدە تۇڭگۋمەن بىرگە بولۋعا سەرت بەرەدى.
12 كۇنگە جالعاسقان تۇڭگۋدى قورعاۋ شايقاسىندا 200 ـ شى 800 ادامنىڭ قۇربان بەرۋىمەن جاپونيا ارمياسىنىڭ 20 نەشە رەتكى شابۋىلىن تويتارادى، جاۋ ارمياسىنان 4000نان استام ادامدى جويىپ، 400دەن استام ادامدى تۇتقىنداپ، جاۋعا اۋىر سوققى بەرىپ، مەملەكەت ايبىنىن اسىرادى.
وسىدان كوپ وتپەي، قوسىن جاۋدىڭ شابۋىلىنا ۇشىراپ، داي انلان اۋىر جارالانادى، وتاننان نەبارى 100 نەشە كيلومەتر كەلەتىن ماۋباڭ قىستاعىندا 38 جاستاعى ”شاعالا“ وتان جاققا تەسىلە قاراپ جاتىپ، ماڭگىلىككە كوز جۇمادى. ەڭ سوڭىندا مىناداي ٴبىر اۋىز ٴسوز قالدىرادى: ”قارسى شابۋىلعا وتىڭدەر! قارسى شابۋىلعا وتىڭدەر! وتان ماڭگى جاساسىن!“
داي انلان گەنەرالعا ازا ٴبىلدىرۋ سالتى گۋاڭشيدىڭ چۋانجوۋىندا وتكىزىلىپ، ٴتوراعا ماۋ زىدۇڭ ٴوز قولىمەن ازا ٴسوزىن جازادى. جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس جەڭىسكە جەتكەننەن كەيىن، داي انلاننىڭ تابىتى ۋحۋعا كوشىرىپ اكەلىنەدى. ”انلان ونەركاسىپ كاسىپتىك مەكتەبى، ياعني ٴبىزدىڭ مەكتەپتىڭ بۇرىنعى توركىنى دە داي گەنەرالمەن بىرگە ’قايتىپ كەلدى“‘. ۋحۋ قالالىق 2 ـ ورتا مەكتەپتىڭ پارتكوم شۋجيى ماۋ حۇڭ مەكتەپتىڭ تاعى ٴبىر اتىنىڭ ”انلان ورتا مەكتەبى“ ەكەندىگىن ايتتى.
ۋ ـ ۋي قالاسى حۇڭشياڭ قالاشىعى ليانشي الەۋمەتتىك اۋماعى فىڭحى قىستاعىنا بارساڭىز، كوك تاس كەرپىش، قارا قاڭىلتاق كەرپىشتەن سالىنعان تۇرعىندار تۇراعىن كورەسىز، بۇل داي انلاننىڭ كونە تۇراعى، قازىر مۇندا ونىڭ كوزى ٴتىرى كەزىندەگى ىزگى ىستەرى، سۋرەتتەرى جانە ٴبىر ٴبولىم وردەنى قاتارلىلار قويىلعان.
”1904 ـ جىلى داي انلان وسى ارادا دۇنيەگە كەلگەن، كەيىن تىنباي ۇيرەنۋ، ەسەيىپ ـ ەرجەتۋ ارقىلى وتان قورعاۋ جولىنا ٴتۇستى“. حۇڭشياڭ قالاشىعىنىڭ كادرى داي ماۋبياۋ گەنەرالدىڭ ۇرپاعى. ول تىلشىگە داي انلان ارىق، ٴالسىز بولعاندىقتان اسكەري مەكتەپكە قابىلدانباي قالىپ، كەيىن قاجىرلىلىقپەن جاتتىعىپ، اقىرى حۋاڭپۋ اسكەري مەكتەبىنىڭ 3 ـ كەزەڭدەگى وقۋشىسىنا اينالعاندىعىن ايتتى. ٴدال وسى كەزدە ول اتىن ”داي انلان“ دەپ وزگەرتىپ، ٴوزىن ”شاعالا“ دەپ اتاپتى. ”اتى ارقىلى مۇراتىن ايگىلەپ، ەلدى تىنىشتاندىرىپ جانە بەكەمدەپ، داۋىلدى تولقىنعا قارسى اتتاندى“، ـ دەدى داي ماۋبياۋ.
كونە تۇراقتىڭ جانىندا جاپىراعى جايقالعان ٴبىر ٴتۇپ جاسامىس ۇيەڭكى اعاشى بار، ايتۋلارعا قاراعاندا، داي انلان وسى اعاشتىڭ استىمەن ٴجۇرىپ ٴوتىپ، توڭكەرىسكە اتتانعان ەكەن، قازىر بۇل ارا ساياحاتشىلاردىڭ ونى ەسكە تۇسىرەتىن ورنىنا اينالدى.
قىستاق تۇرعىندارى تىلشىگە بىلاي دەدى: داي انلان وقۋلىقتاعى قاھارمان عانا ەمەس، ونان دا ماڭىزدىسى، جان اشىر اۋىلداسىمىز: ول تەاتر ورىنداعاندى ۇناتىپ، ايەل رولىن جاقسى ويناعان؛ ول وقۋ ـ اعارتۋعا ٴمان بەرگەن، تۋىستارى اۋىلىندا رىنچۋان باستاۋىش مەكتەبىن قۇرعاندا، ول باس بولىپ جىلۋ اتاعان؛ ونىڭ وتانعا سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ كۇشتىلىگى سونداي، ۇل ـ قىزدارىنا ”فۋدۇڭ”، ”جيڭدۇڭ“ ، ”چىڭدۇڭ“، ”فانلي“ دەپ ات قويعان، ول شىعىستى ورنىقتىرىپ وتاندى قورعاۋ دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى؛ ول جاڭاشا ۇيلەنۋدى دارىپتەپ، ايەلىن شەكسىز سۇيگەن، ۇيىنە جازعان سوڭعى حاتىندا: ”قازىر جالعىز شايقاسىپ، بارلىعىمىز قۇرباندىق بەرىپ، وتاننىڭ باعىپ ـ قاققان ٴۇمىتىن اقتاۋعا بەكىدىك. وتان ٴۇشىن سوعىستا ولسەم، ەڭ ۇلكەن داڭق سول“...
قازىر رىنچۋان باستاۋىش مەكتەبىندە ٴالى دە كىتاپ وقىعان داۋىستار ەستىلەدى، بايىرعى ۇيەڭكى اعاشى مەكتەپ بەلگىسىنە سىزىلدى، وقۋشىلار كيىمىنىڭ كەۋدەسىنە شاعالا كەستەلەنىپ، انلاننىڭ اتى كىتاپ ۇيىنە ٴىلىندى. ”شاعالا — گەنەرال ٴارى ٴبىز“، ـ دەدى ٴبىر وقۋشى.
ۋحۋ قالاسىنداعى كورىنىسى كوركەم جىشان تاۋىنا داي انلاننىڭ سۇيەگى جەرلەنگەن، ازا بىلدىرۋگە بارعان قالا تۇرعىندارى قابىرعا گۇل قويىپ، قاھارمان قۇربانعا قۇرمەتى مەن ساعىنىشىن بىلدىرەدى.
”جياڭچىڭنىڭ“ كوپ جەرلەرىنەن شاعالا مەن انلاننىڭ ”ىزدەرىن“ كەزىكتىرۋگە بولادى. انلاننىڭ اتىمەن اتالعان جولدا كولىكتەر قايشالىسىپ، انلاننىڭ اتىمەن اتالعان كوپىر چاڭجياڭنىڭ بۋىرقانعان اعىسىنا كۋا بولدى. شاعالا ۋحۋ 2 ـ ورتا مەكتەبىنىڭ بۇدىرماق ناقىشتى قابىرعاسىنا جاپسىرىلىپ، مەكتەپ تاريحى سارايىنىڭ توبەسىنە دە ٴىلىندى. ماۋ حۇڭ تىلشىگە بىلاي دەدى: مەكتەپ داي انلاننىڭ ىزگى ىستەرىن ايگىلەيتىن مەكتەپ تاريحى سارايىن سالىپ، داي انلاننىڭ رۋحىن مەكتەپ اقىلياسىمەن توعىستىرىپ، وقۋشىلار ٴتۇرلى ۇيىرمە قۇرىپ، ونىڭ حيكاياسىن تەاتر ەتىپ جاساپ، جاستىق كوكتەم تاسىلىمەن قاھارمان قۇرباننىڭ مۇراتىنا مۇراگەرلىك ەتتى.
”ٴبىز شاعالا گەنەرالدىڭ قيىنشىلىقتان قورىقپاي، ەرلىكپەن العا باساتىن، وتاندى بارىنەن جوعارى قوياتىن رۋحىنان ۇيرەنۋىمىز كەرەك“، ـ دەدى ۋحۋ قالالىق 2 ـ ورتا مەكتەپ ورتالاۋ 2 ـ جىلدىق وقۋشىسى ساۋ مۋلين.
ونىڭ جانە كوپتەگەن ۋحۋلىقتىڭ نازارىندا ۇيەڭكى اعاشىنان ۇشىپ شىققان ”شاعالا“ الدەقاشان سان ٴتۇرلى بەينەدە ”ۇيگە ورالدى“: كوپىر، جول، مەكتەپ، ٴبىر توپ سۋ قۇستارى... مىنە بۇل قاھارماننىڭ ماڭگىلىك ٴومىرى.
(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 7 ـ ايدىڭ 4 ـ كۇنى حىفيدان بەرگەن حابارى)
