— شي جينپيڭ مادەنيەت يدەياسىنىڭ جىجياڭداعى توركىنى جانە امالياتى (1 ـ ٴبولىم)
ادامزات تاريحىنىڭ دامۋ كوشىندە مادەنيەت، ٴسىرا، نەنى بىلدىرەدى؟
”مادەنيەت — ۇلتتىڭ رۋحى، مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعى مەن ۇلتتار ىنتىماعىن جالعاستىراتىن رۋحاني دانەكەر، ۇلتتىڭ ومىرشەڭ كۇشىنىڭ، جاسامپازدىق قۋاتىنىڭ جانە ۇيىسۋ قۋاتىنىڭ شوعىرلى بەينەسى“.
سوناۋ 20 نەشە جىلدىڭ الدىندا شي جينپيڭ جىجياڭداعى كەزىندە مادەنيەت جونىندە تەرەڭ تولعانعان جانە امالياتقا بويلاعان ەدى.
2005 ـ جىلى 7 ـ ايدىڭ 28 ـ، 29 ـ كۇندەرى جىجياڭ ولكەلىك پارتكوم 11 ـ كەزەكتى كوميتەتىنىڭ سەگىزىنشى جالپى ٴماجىلىسى اشىلدى، سول كەزدە ولكەلىك پارتكومنىڭ شۋجيى بولىپ تۇرعان شي جينپيڭ بايانداما جاسادى، ماجىلىستە «جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى جىجياڭ ولكەلىك كوميتەتىنىڭ مادەنيەتتە ٴىرى ولكە قۇرۋدى جەدەلدەتۋ جونىندەگى قاۋلىسى» قاراپ ماقۇلدانىپ، مادەنيەتتە ٴىرى ولكە قۇرىلىسىنىڭ ”سەگىز ٴتۇرلى ينجەنەرياسىن“ اتقارۋ ورنالاستىرىلدى.
20 جىلدان بەرى، لياڭجۋ ەسكى جۇرتىنىڭ بەس مىڭ جىلدان استام ۋاقىتتىڭ الدىنداعى ”وركەنيەت شۇعىلاسىنىڭ“ ويانۋىنان ”جۇڭگونىڭ ٴارقايسى داۋىرىندەگى كەسكىندەمەلەر جالپى جۇيەسىندەگى“ مىڭ جىلدىق مادەنيەت جۇلگەسىنىڭ جالعاسۋىنا دەيىن؛ شيحۋ كولى، كانال سياقتى مادەنيەت مۇرالارى جاڭا كەلبەتىن اشۋدان مادەنيەت ىستەرىندە، مادەنيەت كاسىپ سالاسىندا جاڭا داستان جازۋعا دەيىن... ”سەگىز ٴتۇرلى ينجەنەريا“ جىجياڭنىڭ بايتاق دالاسىنداعى جاسىل تاۋ، تۇنىق سۋ اراسىندا مادەنيەت باي مازمۇندى، الۋان ٴتۇرلى گۇلدەنگەن سالتاناتتى بەينەنى جارىققا شىعاردى.
2023 ـ جىلى 10 ـ ايدا مەملەكەتتىك ۇگىت، يدەيا، مادەنيەت قىزمەتى ٴماجىلىسى شي جينپيڭ مادەنيەت يدەياسىن رەسمي العا قويدى ٴارى جۇيەلى بايىمدادى، بۇل پارتيامىزدىڭ جۇڭگوشا سوتسياليستىك مادەنيەت قۇرىلىسىنىڭ زاڭدىلىعى جونىندەگى تانىمىنىڭ تىڭ دەڭگەيگە جەتكەندىگىن كورسەتەدى، پارتيامىزدىڭ تاريح سەنىمىنىڭ، مادەنيەت سەنىمىنىڭ تىڭ دەڭگەيگە جەتكەندىگىن ايگىلەدى.
ىرگەلى جۇڭحۋانىڭ مادەنيەت سالقار كوشىندە يدەيانىڭ شارىقتاۋى جۇڭحۋا وركەنيەتىن شۇعىلا شاشتىرىپ، مادەنيەت رۋحى ۇلتتىڭ گۇلدەنۋىنە نەگىز قالاپ، كۇش ـ قۋات ۇيىستىردى.
گۇلدەر جايقالا اشىلعان كوكتەمنەن جاسىل جەلەك جامىلعان جازعا دەيىن، ٴبىز نانحۋ كولىندەگى قىزىل قايىققا كوز جىبەرىپ، لياڭجۋ ەسكى جۇرتىن ىزدەپ، حۋاڭدي عيباداتحاناسىنا شىعىپ، نانكۇڭ قاسيەتتى جەرىنە بارىپ، بايىرعى قالانىڭ كونە كوشەلەرىن ارالاپ، كاسىپورىندارعا، اۋىل ـ قىستاقتارعا باردىق... ٴىزىن بويلاپ قاينارىن ىزدەپ، ۇلى يدەيادا قامتىلعان عىلمي اقيقات قۇنىن، قۋاتتى رۋحاني كۇشىن، دارقان مادەنيەت سۇيىسپەنشىلىگىن سەزىندىك...
”مادەنيەتىمىزدى ۇزبەي جالعاستىرىپ، جاسامپازدىعىمىزدى وشپەي جالىنداتايىق“
شاۋشيڭ، ٴبىر قالاداعى بايىرعى جۇرت، كونە ۇلگىلەر، مىڭ جىلدىق جازبا حۇجاتتاردىڭ سارايى. ساڭچياۋ جىجيە كوشەسى دۋماندى تىرشىلىك تىنىسىنا شومىپ، تامىلجىعان مۋزيكا ٴۇنى باياۋ كوتەرىلىپ، ساياحاتشىلار قايشالىسادى.
20 نەشە جىلدىڭ الدىندا وسى ارادا ادامدار بايىرعى كوشەلەردەگى تۇرعىندار تۇراعىن شاعۋ ـ شاقپاۋ جونىندە ٴبىر بايلامعا كەلە المادى: بايىرعى كوشەلەردى شاعىپ، جاڭا قۇرىلىس سالۋ كەرەك پە، الدە اۋەلگى قالپىن ساقتاپ قورعاۋ كەرەك پە؟
ول كەزدە جىجياڭ قالالاندىرىپ جاڭالاۋ جانە قالا ـ قالاشىقتانىپ دامۋدىڭ تەبىندى كەزەڭىندە تۇرعان، كوپتەگەن جەردە ساۋدا سيپاتىندىق اشۋ قىزبالىعى بار ەدى، ورنى تاماشا بايىرعى قالا بايىرعى كوشە رايونى تابيعي تۇردە نازار اۋداراتىن وبيەكتى بولاتىن.
2003 ـ جىلى 1 ـ ايدا قار تولاستاپ، كۇن كوتەرىلە باستادى. جىجياڭدا 3 اي قىزمەت ىستەگەن شي جينپيڭ وسى اراعا كەلىپ، تايعاناق تاس تاقتايشا جولمەن ٴجۇرىپ، كونە بيىك قاقپانىڭ ىشىنەن شىققان تامىلجىعان شاۋشيڭنىڭ اۋىل اۋەنىن ەستىپ، قاتتى قىزىقتى.
”كونە كوشەنىڭ اۋەلگى بەينەسىن ساقتاپ قالۋعا تاباندى بولۋىمىز كەرەك پە“؟ سول كەزدە شاۋشيڭ قالالىق تۇرعىن ٴۇي جانە قالا ـ اۋىل قۇرىلىسى كوميتەتىنىڭ مەڭگەرۋشىسى جۇڭ حۋاحۋا تەكسەرۋ ـ زەرتتەۋدە بىرگە بولىپ، كەزدەسكەن جەردەن كوڭىلىندەگى تۇيتكىلدى ايتتى.
”ٴسوز جوق، قاز ـ قالپىندا قورعاۋ كەرەك!“ ـ دەپ شي جينپيڭ كەسەتىپ جاۋاپ بەردى، تاڭ ٴداۋىرىنىڭ اقىنى حى جىجاڭنىڭ ”مەكەنگە قايتقان احۋال“ دەگەن ولەڭىن ناشىنا كەلتىرە ايتا جونەلدى: ”قارشادايدان كەتكەنمىن مەكەنىمنەن ايرىلىپ، قاۋساعاندا قارتايىپ كەلدىم مىنە قايىرىلىپ. مەكەننىڭ سويلەۋ داعدىسىن وزگەرتپەدىم ٴالى دە، سامايىم دا اعاردى، ارىندى جىگەر مايىرىلىپ ...“.
ول جۇڭ حۋاحۋاعا بىلاي دەدى: ”سىزدەر وسىلاي ىستەگەندە، ٴبىز بۇگىن اۋىل اۋەنىن ەستي الامىز، اۋىل ساعىنىشىن ەستە ساقتايمىز، حى جىجاڭنىڭ ولەڭدەرى ەسىمىزگە تۇسەدى“.
قوناق قايدان كەلەدى، اۋىل اۋەنى اۋىل ساعىنىشىن جەتكىزەدى. مەيلى قايدا بارسا دا، كونە ٴۇي بۇرىنعىداي بولسا، اۋىل اۋەنى وزگەرمەسە، بالدىر شوپتەي تامىرسىز بولماس ەدى.
شي جينپيڭ جەرگىلىكتى ورىنداعى كادرلارعا قورعاۋ قىزمەتىندە تاريحتىڭ شىندىعىنا، كەلبەتىنىڭ كەمەلدىلىگىنە جانە تۇرمىستىڭ ۇلاسپالىلىعىنا باسا ٴمان بەرۋدى تاپسىردى.
وسى ٴۇش پرينسيپ شاۋشيڭ تاريحي مادەنيەت ايگىلى قالاسىن قورعاۋ قىزمەتىنە سىڭىرىلگەن. ساڭچياۋ جىجيە كوشەسىندە ەڭ سوڭىندا 840 نەشە كونە تۇرعىن بايىرعى ۇيلەرىندە ۇزدىكسىز تۇرمىس كەشىرىپ، 43 كونە قاقپا ساقتالىپ قالىپ، بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمى وقۋ ـ اعارتۋ، عىلىم ـ تەحنولوگيا، مادەنيەت ۇيىمى جاعىنان ”جۇڭگو مۇراسىنىڭ جاندى كورمە ورنى“ دەپ اتالدى.
وسى ٴۇش پرينسيپ جىجياڭنىڭ جەر ـ جەرىندەگى تاريحي مادەنيەت ايگىلى قالالارىن قورعاۋعا ٴتىپتى دە ايقىن جول نۇسقادى. 2024 ـ جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جىجياڭدا 20 تاريحي مادەنيەت ايگىلى قالاسى، 94 ايگىلى قالاشىق، 218 ايگىلى قىستاق، 107 تاريحي مادەنيەت كوشە رايونى، 73 مىڭ 943 جىلجىمايتىن مادەني ەسكەرتكىش، 11 مىڭ 126 تاريحي قۇرىلىس بار بولىپ، ٴتۇرلى مادەني مۇرالاردىڭ جالپى مولشەرى بۇكىل ەل بويىنشا الدىڭعى قاتاردا تۇردى.
”قاز ـ قالپىندا قورعاۋ“ تاريحي مادەنيەت تامىرىن جالعاستىرىپ، قايدان كەلۋ ماسەلەسىن شەشتى. ال ٴداۋىر تولقىنىندا جىجياڭ قايدا بارادى؟
21 ـ عاسىردىڭ باسىندا جىجياڭ بايلىق قاينارى شاعىن ولكەدەن بىردەن جۇڭگو ەكونوميكاسىنىڭ ارتۋى ەڭ تەز، دامۋ ومىرشەڭدىگى ەڭ كۇشتى ولكەلەردىڭ بىرىنە اينالدى، سونىمەن بىرگە ”نەگىزى ٴالسىز بولۋ“ مەن ”تولىسىپ ـ ەسەيۋ كەزەڭىندەگى ۋايىم“ قاباتتاسقان قيىنشىلىق قىسپاعىندا قالدى.
تاۋ بيىك بولعان سايىن شىعۋ قيىن. ناقتى ىستەۋ ٴۇشىن قالاي ىستەۋ كەرەك؟ الدىڭعى قاتاردا جۇرگەندە قالاي ٴجۇرۋ كەرەك؟
مادەنيەتتى تىلگە تيەك ەتەتىندەر كوپ ەمەس. ”ونەركاسىپ جونىندە ٴبىر كۇن سويلەيدى، اۋىل شارۋاشىلىعى جونىندە قىسقا عانا قايىرادى، مادەنيەت، وقۋ ـ اعارتۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ جونىندە ٴسوز سويلەنسە بولدى جيىن تاراپ كەتەدى“، بۇل كەزىندەگى جىجياڭنىڭ كوپتەگەن جەرىنىڭ جاعدايى ەدى.
شي جينپيڭ ٴبارىن انىق بايقادى.
ول جىجياڭنىڭ وتكەندەگى ناتيجەلەرىن قورىتىندىلادى: ”جىجياڭدا ەرەكشە ساياسات، ەرەكشە بايلىق بولماعان جاعدايدا بۇگىنگىدەي تابىستارعا قول جەتكىزە الۋىنداعى ماڭىزدى ٴبىر سەبەپ جىجياڭنىڭ تەرەڭ مادەنيەت مايەگى بار، ونىڭ ۇستىنە جىجياڭنىڭ مادەنيەت ٴداستۇرى بازار شارۋاشىلىعىنىڭ تالابىنا توتەنشە ۇيلەسەدى“.
ول جىجياڭنىڭ بولاشاق دامۋىنا تالداۋ جاساپ بىلاي دەدى: ”بۇدان بىلايعى ٴبىر مەزگىلدە جىجياڭنىڭ جاپپاي دوڭگەلەك داۋلەتتى قوعام قۇرۋ، سوتسياليستىك وسىزامانداندىرۋ قۇرىلىسىن جەدەلدەتۋ بارىسىندا ۇزدىكسىز الدىڭعى لەكتە جۇرە الۋ ـ الماۋى، كوبىنەسە، ٴبىزدىڭ مادەنيەت كۇشى جونىندەگى تەرەڭ تانىمىمىزعا، وزىق مادەنيەتتى دامىتۋ جونىندەگى وسكەلەڭ سانالىلىعىمىزعا جانە مادەنيەتتە ٴىرى ولكە قۇرۋدى جەدەلدەتۋ جونىندەگى قىزمەت تەبىنىمىزگە بايلانىستى“.
شي جينپيڭ ەڭ الدىمەن نازارىن حالىق بۇقاراسىنىڭ مادەنيەت قاجەتىن قاناعاتتاندىرۋعا اۋداردى، ول ”ەڭ تاماشا رۋحاني ازىقتى حالىققا ارناۋدى“ العا قويدى —
حاڭجوۋ نانشان جولى. جىجياڭ اسەمونەر سارايى تاۋ جاستانا، كول جاعاسىنا رەتتى ورنالاسقان. تولقىن فورماسىنداعى قۇرىلىس پەن شيحۋ كولى ٴبىر ـ بىرىنە اجار بەرىپ تۇر. جۇرگىنشىلەر بەينە جياڭنانداعى سيالى سۋرەت ىشىندە جۇرگەندەي بولادى. ول قالايشا وسىلاي كەسكىندەلگەن؟
2003 ـ جىلى 1 ـ ايدىڭ 31 ـ كۇنى شي جينپيڭ جىجياڭعا كەلىپ قىزمەت ىستەگەننەن كەيىنگى تۇڭعىش كوكتەم مەرەكەسىنە قاراعان ٴتۇن. سەبەزگى جاڭبىر سەبەلەپ، ىزعارلى سۋىق بەت قاراتپايدى. ول قول شاتىرىن الىپ، ٴبىر توپ ادامدى ەرتىپ نانشان جولىن بويلاپ تەكسەرۋ جۇرگىزدى.
كەيبىرەۋلەر: ”جۇڭگونىڭ حاتكەرلىك، سۋرەت تاريحىنىڭ جارتىسى جىجياڭدا“ دەيدى. نەشە ۇرپاق ادامدار جىجياڭدا بىرەگەي جالپىلىق اسەمونەر سارايىن قۇرۋدى ارماندادى. شي جينپيڭ جىجياڭعا بارىسىمەن ـ اق وسى قىزمەتتى كۇن تارتىپكە قويدى.
ناقتى ورىندا تەكسەرۋ جۇرگىزگەننەن كەيىن، حاڭجوۋداعى ليۋيىڭ قوناق سارايىنىڭ جيىن زالىندا تالاس ـ تارتىس شيەلەنىسە ٴتۇستى —
كەيبىرەۋلەر اسەمونەر سارايىن شيحۋ كولىنىڭ جاعاسىنا سالۋدى دارىپتەدى، نانشان جولىنىڭ قاتىناسى قولايلى، ورتاسى كوركەم، ماڭىندا جۇڭگو اسەمونەر شۋەيۋانى، لەي فىڭ مۇناراسى سياقتىلار ٴوزارا ٴار بەرىپ تۇر، مادەنيەت اۋانى قويۋ؛
كەيبىرەۋلەر بىلاي دەدى: شيحۋ كولى جاعاسىنىڭ ٴار سۇيەم جەرى التىنداي قىمبات، اسەمونەر سارايىنىڭ يەلەيتىن جەر اۋماعى كەڭ، كوگال مەن اۆتوكولىك توقتاتۋ الاڭىن سايكەستىرۋدى قاجەت ەتەدى، بۇل كوشىرۋ قيىن ماسەلەسىنە دە سايادى، بۇنىڭ شىعىنى دا زور بولىپ كەتەدى...
ەكونوميكالىق ونىمدىلىك كەرەك پە، الدە قوعامدىق ونىمدىلىك كەرەك پە؟
شي جينپيڭ: ”شيحۋ كولىنىڭ جاعاسىنا سالىنسىن“ دەپ تۇراقتاندىردى.
كوزدى اشىپ ـ جۇمعانشا جىل سوڭىنا دا جەتتى. سول كۇنى كەشتە ولكەلىك اكىمشىلىك ورتالىعىنىڭ جيىن زالىندا شي جينپيڭ جىجياڭ اسەمونەر سارايىنىڭ 3 جوبا نۇسقاسىنان بىرەۋىن تاڭدادى: اق قابىرعالى قارا قاڭىلتاق كەرپىش پەن وسى زامانعى اينەك قالتقى ٴبىر ـ بىرىنە ساي كەلىپ، ”جاڭا جياڭناننىڭ“ قۇرىلىس ۇستانىمىن ٴتۇسىندىردى — ول تاريحتىڭ جاڭعىرىعى، ٴداۋىردىڭ بەينەسى، جۇڭگوعا ٴتان، جۇڭگولىقتارعا ٴتان!
2005 ـ جىلى 5 ـ ايدىڭ 15 ـ كۇنى جىجياڭ اسەمونەر سارايىنىڭ ىرگە تاسى رەسمي قالاندى. شي جينپيڭ جۇمىس باستاۋ كنوپكاسىن ٴوزى باستى. بۇگىنگى جىجياڭ اسەمونەر سارايى ٴار جىلى شامامەن 40 مايدان ٴتۇرلى كورمە اشىپ، تاماشالاۋشىلار قايشالىستى. نازاردى رۋحاني جاقتان بىرگە بايۋعا شوعىرلاندىرىپ، بۇكىل ولكە بويىنشا جيىنى 101 اۋىل ـ قىستاق اسەمونەر سارايىن جەتىلدىرىپ، بۇقارانىڭ اسەمونەر سارايىنا بارىپ سۋرەتتەمە سالۋى قىزعىن قۇبىلىسقا اينالدى...
مادەنيەتتىڭ كۇشى، سايىپ كەلگەندە، وعان سىڭگەن وزەكتى قۇن كوزقاراسىنىڭ ىقپالى مەن باۋراۋ قۋاتىنان كەلەدى. شي جينپيڭ ەڭ جاقسى جەردى بوساتىپ حالىققا قالدىرۋدى قايتا ـ قايتا تالاپ ەتتى. شيحۋ كولىنىڭ جاعاسىنان چيانتاڭجياڭ وزەنىنىڭ قاينار كوزىنە، ۇلى كانالدىڭ باستالۋ تۇيىنىنە دەيىن، مۇراجاي، كىتاپحانا، تەاترحانا، مادەنيەت سارايى (پۋنكت)... ٴتۇرلى الەۋمەتتىك يگىلىك سيپاتتى مادەنيەت قۇرىلعىلارى جۇمىس باستاپ، الەۋمەتتىك مادەنيەتكە قىزمەت وتەۋ جۇيەسى كۇن سايىن كەمەلدەندى.
2003 ـ جىلى 7 ـ ايدىڭ 10 ـ كۇنى ولكەلىك 11 ـ كەزەكتى پارتكومنىڭ ٴتورتىنشى جالپى ماجىلىسىندە شي جينپيڭ ولكە اياسىنىڭ دامۋىن جوعارى دەڭگەيدە جوبالاۋدىڭ ”سەگىز سەگىز ستراتەگياسىن“ ورتاعا قويدى، ”مادەنيەتتە ٴىرى ولكە قۇرۋدى جەدەلدەتۋ“ ونىڭ ىشىندەگى ماڭىزدى مازمۇنعا اينالدى.
2004 ـ جىلى شي جينپيڭ ٴوزى ۇيىرمە باستاپ مادەنيەت قۇرىلىسى توڭىرەگىندە تەكسەرۋ ـ زەرتتەۋ جۇرگىزدى — مادەني ەسكەرتكىش، ايگىلى قالالار، مادەنيەت مۇرالارىن قورعاۋدان كينو ـ تەلەۆيزيا، كارتون سياقتى مادەنيەت كاسىبىنىڭ دامۋىنا دەيىن، اۋىل ـ قىستاق مادەنيەت تۇرمىسىنان قالا الەۋمەتتىك اۋماعىنىڭ مادەنيەت، دەنە تاربيە قيمىلدارىنا دەيىن، ودان مادەنيەت ٴتۇزىلىسى رەفورماسى جونىندە ىزدەنىس جاساۋعا دەيىن... دەڭگەيى جوعارى، كولەمى كەڭ، ىقپالى تەرەڭ بولدى.
2004 ـ جىلى 3 ـ ايدىڭ 25 ـ كۇنى جياشيڭ قالالىق كىتاپحانانىڭ حاييانتاڭ جولىنداعى جاڭا سارايى جىم ـ جىرتتىققا شومدى. كىتاپحاناعا كىرگەندە شي جينپيڭ كوپ سويلەمەدى، عيماراتقا شىققاندا كەنەت ول: ”وسى اراعا كەلىپ كىتاپ وقيتىن شارۋالار بار ما“؟ ـ دەپ سۇرادى.
”بار، ٴبىراق كوپ ەمەس“.
”نە ٴۇشىن؟“
”شارۋالاردىڭ قالا رايونىنداعى كىتاپحاناعا بارۋى قولايسىز“.
”قالالىق كىتاپحانانىڭ ساپالى بايلىعىن قالاشىققا، قىستاققا جەتكىزۋگە بولا ما“؟
...
وسى ديالوگ سول كەزدە وسى سارايدىڭ باستىعى بولعان سۇي چۋانسىننىڭ ٴالى ەسىندە: ”شي شۋجي شارۋالاردىڭ كىتاپ وقۋىنا سونشاما كوڭىل بولەدى ەكەن“.
شي جينپيڭنىڭ تاپسىرماسىن ەستە بەرىك ساقتاپ، ولار قۇلشىنا ىزدەنىس جاساپ، امالياتتان وتكىزدى. 2010 ـ جىلى جياشيڭ كىتاپحاناسىنىڭ باس، بولىمشە سارايى اۋىل ـ قالاشىقتاردى تۇگەل قامتىدى. 2012 ـ جىلى جىجياڭداعى شارۋالار كىتاپ ٴۇيى اكىمشىلىك قىستاقتاردى جاپپاي قامتىدى؛ قازىر بۇكىل ولكە بويىنشا 17 مىڭنان استام شارۋالار كىتاپ ٴۇيى بار، جىلىنا 100 مىڭنان استام ٴتۇرلى كىتاپ وقۋ، مادەنيەت قيمىلى ورىستەتىلەدى.
ي ـ ۋ حىڭتاڭ قىستاعى. شاعىن جيىن زالىندا ٴتىلشى ي ـ ۋ قالالىق پارتكوم كەڭسەسىنىڭ سول كەزدەگى مەڭگەرۋشىسى ديڭ جىڭنان سۇرادى:
”باس شۋجي سول جىلدارى وسى ارادا ي ـ ۋدىڭ ’تاڭدانارلىق ىستەردى ورىنداۋ‘، ’جوقتان بار قىلۋ‘، ’قالاۋىن تاۋىپ قار جاندىرۋ‘ سىندى دامۋىن قورىتىندىلاعان، ٴسىز بۇل ’تاڭدانارلىق‘ دەگەن ٴسوزدى قالاي تۇسىنەسىز؟“
”ي ـ ۋ شەكارا بويىندا ەمەس، تەڭىزگە دە جاقىن ەمەس، بايلىق قاينارى بولماعانىمەن، دامۋ تەبىنى كۇشتى، شي شۋجي تالاي رەت كەلىپ تەكسەرۋ ـ زەرتتەۋ جۇرگىزدى، ول ايتقان ’تاڭدانارلىق‘ ٴبىزدىڭ مادەنيەتىمىزدى كورسەتەدى...“، ـ دەدى ديڭ جىڭ.
بۇل ”تاڭدانارلىق“ دەگەن ٴسوز تۋرالى شي جينپيڭ ٴوزى تەكسەرىپ بەكىتكەن «جاپپاي دوڭگەلەك داۋلەتتى قوعام قۇرۋدىڭ تابىستى ۇلگىسى — ي ـ ۋدىڭ دامۋ تاجىريبەسى جونىندەگى تەكسەرۋ بايانداماسىندا» ٴتىپتى دە تاماشا تۇسىندىرمە جاسالعان: ”ي ـ ۋدىڭ تەرەڭ مادەنيەت استارى ’قاجىرلى، ۇيرەنگىش، تۋراشىل، باتىل‘ بولۋ سىندى ي ـ ۋ رۋحىن جەتىلدىرىپ، وڭىرلىك ەرەكشەلىككە يە ’بارابان قاعۋ مادەنيەتى‘ قالىپتاستى، بۇل ي ـ ۋلىقتاردىڭ يگىلىك جاراتۋىن جانە ي ـ ۋدىڭ رەفورماسى مەن دامۋىن قۋاتتى رۋحاني قاينارمەن جانە قۇنارلى مادەنيەت توپىراعىمەن قامدادى“.
ٴار رەتكى تەكسەرۋ ـ زەرتتەۋ، ٴبىر جاعىنان، مادەنيەت جاعىنداعى جان ـ جاقتى دەنساۋلىق تەكسەرۋ بولسا، ەندى ٴبىر جاعىنان، جۇيەلى تۇردە ”تيپتىك ماسەلەلەردى تەكسەرۋ ـ زەرتتەۋ“ سانالادى. شي جينپيڭ تاعى جىجياڭنىڭ ۇگىت، مادەنيەت جۇيەسىن تەكسەرۋ ـ زەرتتەۋ اڭگىمە ٴماجىلىسى، ولكەلىك ساياسي كەڭەستىڭ مادەنيەت ٴىرى ولكەلەرىن تەكسەرۋ ـ زەرتتەۋ تاقىرىپتارىنان مالىمەت بەرۋ ٴماجىلىسى، وقۋ ـ اعارتۋ، عىلىم ـ تەحنولوگيا، دەنساۋلىق ساقتاۋ، دەنە تاربيە جۇيەسىن تەكسەرۋ ـ زەرتتەۋ اڭگىمە ٴماجىلىسى، مادەنيەت ٴىرى ولكەلەرىن جەدەل قۇرۋ جونىندەگى كەڭەس ٴماجىلىسى سياقتىلاردى باسقارىپ اشىپ، كوپتىڭ اقىل ـ پاراساتىن شوعىرلاندىرىپ، ورتاق تانىمدى ۇيىستىردى.
قالىڭ فيلوسوفيا، قوعامدىق عىلىمدار قىزمەتكەرلەرىنە ”شىنايى“، ”سۇيىسپەنشىلىك“، ”ناقتى“، ”ٴماندى“ سىندى 4 ٴسوزدى تالاپتى ورتاعا قويدى — ماركسيزمنىڭ جەتەكشى ورنىنا شىنايى تاباندى بولۋ، فيلوسوفيا، قوعامدىق عىلىمدار قىزمەتىنە قىزۋ ىنتامەن قاراۋ، نازاريانى امالياتپەن ۇشتاستىرۋعا تاباندى بولۋ، سارا تۋىندى تانىمىن ورناتۋ؛ اقپارات قىزمەتكەرلەرىنە قاراتا ول ”پارتيا ٴۇشىن، حالىق ٴۇشىن ىستەۋ، جاماندى داتتاپ، جاقسىنى ماقتاۋ، ەستىپ ٴبىلىپ، كورىپ كوز جەتكىزۋ“، ”ينتەرنەتتى ۇگىت ـ يدەيا قىزمەتىنىڭ جاڭا شەبى، جاڭا ارناسى، جاڭا دانەكەرى ەتىپ قۇرىپ شىعۋدى“ العا قويدى...
ىشكەرىلەي تەكسەرۋ ـ زەرتتەۋ نەگىزىندە «مادەنيەتتە ٴىرى ولكە قۇرىلىسىنىڭ قازىرگى جاعدايى جانە شارالارى تۋرالى زەرتتەۋ» تاقىرىبىنداعى ٴبىر قالىڭ بايانداما جاريالانىپ، مادەنيەتتە ٴىرى ولكە قۇرىلىسى تۋرالى ٴبىر ۇلى جوبا شي جينپيڭنىڭ كوكەيىندە بىرتىندەپ قالىپتاستى.
جىجياڭ مادەنيەتىنىڭ دامۋ تاريحىنداعى بەلەستىك ٴمان العان ٴسات كەلىپ جەتتى —
2005 ـ جىلى 7 ـ ايدىڭ 28 ـ، 29 ـ كۇندەرى ولكەلىك 11 ـ كەزەكتى پارتكومنىڭ سەگىزىنشى جالپى ٴماجىلىسى اشىلىپ، «جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى جىجياڭ ولكەلىك كوميتەتىنىڭ مادەنيەت ٴىرى ولكەسىن قۇرۋدى جەدەلدەتۋ جونىندەگى قاۋلىسى» قاراپ ماقۇلدانىپ، ”ٴۇش قۋات“، ”سەگىز ٴتۇرلى ينجەنەريا“ ستراتەگيالىق ورنالاستىرۋى العا قويىلدى.
وزىق مادەنيەتتىڭ ۇيىستىرۋ قۋاتىن كۇشەيتۋ، مادەنيەت ٴوندىرىس قۋاتىن ازات ەتۋ جانە دامىتۋ، قوعامدىق الەۋمەتتىك قىزمەت وتەۋ قۋاتىن جوعارىلاتۋ سىندى — ”ٴۇش قۋات“ مادەنيەت قۇرىلىسىنا ساياسي بەتالىس، رەفورما بەتالىسىن جانە قۇن باعدارىن ايقىن نۇسقاپ كورسەتتى.
مادەنيەت ساپاسى ينجەنەرياسى، مادەنيەت سارا تۋىندىلارى ينجەنەرياسى، مادەنيەتتى زەرتتەۋ ينجەنەرياسى، مادەنيەتتى قورعاۋ ينجەنەرياسى، مادەنيەت كاسىپ سالاسىن جەبەۋ ينجەنەرياسى، مادەنيەت شەبى ينجەنەرياسى، مادەنيەت تاراتۋ ينجەنەرياسى، مادەنيەت دارىندىلارى ينجەنەرياسى سىندى — ”8 ٴتۇرلى ينجەنەريا“ جۇيەسى كەمەلدەنىپ، ناقتى ىستەۋگە ٴمان بەرۋگە، ناقتى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە، ناقتى ونىمدىلىككە تالپىنۋعا تاباندى بولىپ، سول كەزدەگى ەل ىشىندەگى كولەمى ەڭ ۇلكەن جەرگىلىكتى مادەنيەت قۇرىلىسى ينجەنەرياسىنا اينالدى.
”سەگىز ٴتۇرلى ينجەنەريا“ ”سەگىز سەگىز ستراتەگياسىنىڭ“ مادەنيەت تاراۋى. جىجياڭنىڭ مادەنيەت ٴىرى ولكەسىن قۇرۋدى جەدەلدەتۋىنىڭ نەگىزگى جۇلگەسى وسىدان باستاپ ورنادى، جىجياڭنىڭ ناقتى ىستەۋىندە، الدىڭعى لەكتە جۇرۋىندە، ەرلىكپەن ٴداۋىردىڭ الدىڭعى لەگىندە تۇرۋىندا ايقىن باعىتتاۋىش بەلگىسىنە يە بولدى؛
مادەنيەت قۇرىلىسىندا كىم ٴۇشىن قىزمەت ىستەۋ، قانداي مادەنيەت قۇرۋ، مادەنيەتتى قالاي قۇرۋ قاتارلى ٴبىر قىدىرۋ ٴتۇبىرلى سيپاتتى ماسەلەلەرگە اناعۇرلىم ايقىن جاۋاپ تابىلدى، مادەنيەت قۇرىلىسىنىڭ دامۋ بەتالىسى، نىسانالىق مىندەتى، دامۋ جولى، دامۋ كەپىلى سياقتى نەگىزدىك ماسەلەلەر جونىندە جۇيەلى، كەمەلدى زاڭدىلىق تانىمى بارلىققا كەلدى، ”جاسامپازدىق نازاريانى امالياتقا اينالدىرۋدىڭ، نازاريانى امالياتپەن ۇشتاستىرۋدىڭ“ يدەيالىق ەرەكشەلىگى جىجياڭنىڭ امالياتى مەن ىزدەنىسى بارىسىندا ايگىلەنە باستاپ، شي جينپيڭ مادەنيەت يدەياسىنىڭ قالىپتاسۋىنا مول نازاريالىق نەگىز جانە امالياتتىق ماتەريال ازىرلەدى.
20 جىلدىڭ الدىندا ”سەگىز ٴتۇرلى ينجەنەريا“ باستاپ اتقارىلعان كەزدە شي جينپيڭ «جىجياڭ مادەنيەت زەرتتەۋ ينجەنەرياسىنىڭ جەتىستىك حۇجات قويماسى جالپى العى سوزىندە» تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىكپەن بىلاي دەپ جازدى: ”بۇگىن ٴبىز تاريحتىڭ سالقار كوشىن باستان وتكەرىپ، ٴبىر وڭىردەگى بۇقارانىڭ تىلەگىن ارقالاپ وتىرمىز، سوندىقتان بورىشىمىزدى ارقالاپ، ادالدىقپەن ۇلەس قوسىپ، مادەنيەتىمىزدىڭ ماڭگى جالعاسۋىنا، جاسامپازدىعىمىزدىڭ ماڭگى تولاستاماۋىنا مۇمكىندىك جاساۋىمىز كەرەك“.
20 جىلدان كەيىن تاريحتان بولاشاققا، جىجياڭنان جۇڭگوعا، دۇنيە جۇزىنە كوز جىبەرىپ، وسى ٴسوزدى وي ەلەگىنەن قايتا وتكىزسەك، باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ كورەگەن ستراتەگيالىق نازارى مەن تەرەڭ مادەنيەت سۇيىسپەنشىلىگىن اناعۇرلىم سەزىنە الامىز.
”ٴسوز جوق، كوزبەن كورىپ، قولمەن ۇستاۋعا بولاتىن تاسىلدەر ارقىلى ناقتى دانەكەر جاراتۋ كەرەك“
”سەگىز ٴتۇرلى ينجەنەريا“ جىجياڭنىڭ مادەنيەتتە ٴىرى ولكە قۇرۋدى جەدەلدەتۋىنىڭ ۇلى كارتيناسىن كەسكىندەدى. مادەنيەت قۇرىلىسىندا نەلىكتەن ”ينجەنەريا“ دەگەن سوزگە وسىنشاما ٴمان بەرىلدى؟
شي جينپيڭ بىلاي دەپ باسا دارىپتەدى: ”ٴسوز جوق، كوزبەن كورىپ، قولمەن ۇستاۋعا بولاتىن تاسىلدەر ارقىلى ناقتى دانەكەر جاراتۋ كەرەك“.
”ينجەنەريالاندىرا ىلگەرىلەتۋدە“ ناقتى ونىمدىلىككە تالپىنۋ كەرەك. ەل ىشىندەگى فيلوسوفيا، قوعامدىق عىلىمدار تۇرعىسىنان جەرگىلىكتى ورىننىڭ دامۋىنا نازار اۋدارعان تۇڭعىش كەلەلى مادەنيەت ينجەنەرياسى جونىندە، شي جينپيڭ جىجياڭ مادەنيەت زەرتتەۋ ينجەنەرياسىنا جەتەكشىلىك ەتۋ كوميتەتىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولۋ مىندەتىن ٴوزى ارقالاپ، بەتالىس ايقىنداپ، تاقىرىپ بەلگىلەپ، تالاپ قويىپ، جالپى العى ٴسوزىن جازدى.
شي جينپيڭ: ”ەڭبەك ماعان جازىلماسا دا بولادى“، ”ٴبىر كەزەكتەن ٴبىر كەزەككە جالعاستىرىپ ىستەۋ كەرەك“ دەگەندى اناعۇرلىم باسا دارىپتەدى. قازىر 20 جىل وتە شىقتى، ”سەگىز ٴتۇرلى ينجەنەريانى“ ٴار كەزەكتى جىجياڭ ولكەلىك پارتكوم كۇش جالعاپ ىلگەرىلەتىپ، ۇزاق ۋاقىت ەڭبەك ەتتى. جىجياڭنىڭ بايتاق دالاسى سۇبەلى ناتيجەگە قول جەتكىزدى —
جۇڭگونىڭ ٴارقايسى تاريحي داۋىرلەرىندەگى سۋرەتتەردى جالپى جۇيەلىك ساقتاۋ سارايىندا جاستاردىڭ اياعى ۇزىلمەدى. ادامدار سۋرەتتەگى سياقتى گۇل تاقتى، «ۇلان ـ بايتاق تاۋ ـ وزەن كورىنىسى»، «شيشان تاۋىنداعى ساياحات كورىنىسى»، «قۇت تىرنا كورىنىسى» اراسىندا سەيىلدەپ، الاقانداي سۋرەتتەن الىستى شارلاپ، سان عاسىرلىق تاريحقا بويلاپ، جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ ايبىنىن سەزىندى... مادەنيەت پەن عىلىم ـ تەحنولوگيا قۇرالىن بىرىكتىرۋ ادامعا جاڭا ٴداۋىر مادەنيەتىنىڭ بۋىرقانعان تولقىنىن سەزىندىردى.
تولقىننىڭ قاينارى 20 جىلدىڭ الدىنان باستاۋ العان.
2005 ـ جىلى 7 ـ ايدا ٴبىر ەرەكشە مالىمەت شي جينپيڭنىڭ ۇستەلىنە قويىلدى — ەكى جاعالاۋداعى گۋگۇڭ مۇراجايىندا ساقتالعان سۇڭ پاتشالىعى داۋىرىندەگى سۋرەتتەر جيناعىن باسپادان شىعارۋعا بولا ما؟
جۇڭگونىڭ سۋرەت سالۋ تاريحىنىڭ ەڭ بيىك شىڭى سانالعان سۇڭ ٴداۋىرىنىڭ سۋرەتتەرى قازىر سيرەك كەزدەسەدى، بىتىراندى تارالعان. سيفرلاندىرىپ جيناقتاۋ، رەتتەۋ كەيىنگىلەرگە يگىلىك جەتكىزەدى. شي جينپيڭ تاباندا: ”بۇل وي وتە جاقسى ەكەن، قۇلشىنۋعا تاتيدى“ دەپ بەكىتۋ جازادى. تۇڭعىش قارجى تەز ارادا بولىنەدى.
”ول كەزدە بىزدە چيڭ پاتشالىعىنان بۇرىنعى ساقتالعان ٴبىر پارشا سۋرەت تە، بىردە ـ ٴبىر اسپاپ ـ جابدىق تا جوق ەدى“. ينجەنەريا نىسان گرۋپپاسىنىڭ جاۋاپتىسى، سول كەزدە جىجياڭ داشۋەسى پارتكومىنىڭ شۋجيى جاڭ شي سول كەزدى ەسكە الىپ بىلاي دەدى: ”شي شۋجي ايرىقشا ٴمان بەرىپ، تىكەلەي ىلگەرىلەتتى، كوپشىلىك نولدەن باستاپ كىرىسەتىن باتىلدىققا جانە قيىندىقتاردان قامال الۋ بەكىمىنە يە بولدى“.
نەشە ٴجۇز مىڭ كيلومەتر جول باسىپ، بۇكىل جەر شارىنان ”اسىل ىزدەۋدى“ كەڭ كولەمدە جۇرگىزدى.
«قىستاعى ورماندى اتىراۋ كورىنىسى» وڭتۇستىك تاڭ پاتشالىعى كەزىندەگى دۇڭ يۋاننىڭ ايگىلى تۋىندىسى، قازىر جاپونيانىڭ حيچۋان بايىرعى مادەنيەتتى زەرتتەۋ ورنىندا ساقتاۋلى. العاشىندا حيچۋان نىسان گرۋپپاسىنىڭ تالابىن قابىلداماعان، ولار قايتا ـ قايتا بارىپ، اقىرى سەلبەستىك جاساستى.
«ۇلان ـ بايتاق تاۋ ـ وزەن كورىنىسى» 100 جىلدان بەرى بىرنەشە رەت قانا اشىق كورمەلەنگەن. بوياۋدىڭ ٴتۇسىپ كەتۋىنەن ساقتانۋ ٴۇشىن، سۋرەتكە الۋ وتە قيىن بولدى. نىسان گرۋپپاسى گۋگۇڭ مۇراجايىنا تالاي رەت بارىپ، كەڭەسىپ، سيرەك كەزدەسەتىن باعالى بۇيىم ەڭ سوڭىندا سۋرەتكە ٴتۇسىرىلىپ ماڭگىلىككە ساقتالدى.
ۇرپاقتان ـ ۇرپاققا جالعاستىرۋ ارمانى مەن ادال نيەتتەن ٴتىپتى دە كوپ ەل ٴىشى ـ سىرتىنداعى مادەني ەسكەرتكىش جانە مۇراجاي قۇرىلىمدارىنىڭ سەلبەستىك قاقپاسى ٴبىر ـ بىردەن اشىلىپ، جۇڭگونىڭ ۇلى قۇرلىعى مەن تايۋان رايونىنداعى مۇراجايلاردا، سونداي ـ اق امەريكا، انگليا، جاپونيا، رەسەي قاتارلى ەلدەردە بىتىراندى ساقتالعان 1000نان استام سۇڭ پاتشالىعى قۇندى سۋرەتتەرىن تۇگەلدەي سيفرلاندىرىپ جيناقتاۋ جۇزەگە اسىرىلدى...
2010 ـ جىلى 9 ـ ايدا «سۇڭ پاتشالىعى داۋىرىندەگى سۋرەتتەر تولىق جيناعى» جوسپار بويىنشا نەگىزىنەن تولىق باسپادان شىعارىلدى، سول كەزدە مەملەكەتتىڭ ورىنباسار ٴتوراعاسى بولىپ تۇرعان شي جينپيڭ ىشكەرىلەي بەكىتۋ جازدى: ”كەلەسى قادامدا ’جۇڭگونىڭ تاريحتاعى كەسكىندەمەلەرىنىڭ جالپى جۇيەسىن‘ باسپادان شىعارۋ جوسپارى وتە جاقسى ەكەن، قاتىستى تاراۋلارعا بەلسەنە مالىمەت بەرىپ، ٴار جاقتىڭ قولداۋىنا يە بولساڭدار بولادى“.
«يۋان داۋىرىندەگى سۋرەتتەر تولىق جيناعىنىڭ»، «ميڭ داۋىرىندەگى سۋرەتتەر تولىق جيناعىنىڭ»، «چيڭ داۋىرىندەگى سۋرەتتەر تولىق جيناعىنىڭ»، «چين پاتشالىعىنان بۇرىنعى داۋىردەن حان، تاڭ داۋىرىنە دەيىنگى سۋرەتتەر تولىق جيناعىنىڭ» باسپادان شىعۋى جۇڭگونىڭ سۋرەت تاريحىنىڭ جارقىراعان قۇس جولىن ٴبىر ـ بىردەن ساۋلە شاشتىردى.
2022 ـ جىلى ”جۇڭگونىڭ تاريحتاعى كەسكىندەمەلەرىنىڭ جالپى جۇيەسى“ نىسانى اياقتالۋ الدىندا تۇردى. 10 ـ ايدىڭ 15 ـ كۇنى باس شۋجي شي جينپيڭ تاعى دا بىلاي دەپ بەكىتۋ جازدى: ”جۇڭحۋا وركەنيەتىنە ۇزدىكسىز تۇردە مۇراگەرلىك ەتەتىن گەن شيفرىن ۇزدىكسىز ىشكەرىلەي اشىپ، جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتىن اسقاقتاتۋعا بەلسەندى ۇلەس قوسۋ كەرەك“.
باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ جەبەۋىندە، ”شالقىعان زامان كلاسسيك تۋىندىلارى — ’جۇڭگونىڭ تاريحتاعى كەسكىندەمەلەرىنىڭ جالپى جۇيەسى‘ جەتىستىكتەر كورمەسى“ رەسمي باستالدى. جياڭناننان سايبەيگە دەيىن، سۋ مەكەنىنەن شەكارا وڭىرگە دەيىن، ونان اناعۇرلىم كەڭ دۇنيە ساحناسىنا دەيىن قۇبىلىس دارەجەسىندەگى مادەنيەت وقيعاسىنا اينالدى. قازىرگە دەيىن سارا تۋىندى ەڭ تولىق ەنگىزىلگەن، باسپا كولەمى ەڭ ۇلكەن جۇڭگونىڭ ەرتە زامانعى سىزبا، سۋرەت، حۇجات ينجەنەرياسى رەتىندە، مادەنيەت پەن عىلىم ـ تەحنولوگيانىڭ قۋاتتى بىرىگۋىنىڭ ارقاسىندا بايىرعى مەن بۇگىنگىنى تۇتاستىرعان، دۇنيە ٴجۇزىن جالعاعان كلاسسيكالىق شىعارمالاردىڭ ٴىرى توپتاماسىنا اينالدى.
”سەگىز ٴتۇرلى ينجەنەريا“ ”ۇلكەن جۇيە“ ارقىلى جۇڭگو مادەنيەتى جونىندەگى ىزدەنىستىڭ تىڭ بيىگىن جوعارىلاتىپ قانا قويماي، اسىرەسە، لياڭجۋ بايىرعى قالا جۇرتى ارقىلى جۇڭحۋانىڭ بەس مىڭ جىلدىق وركەنيەت تاريحىن دالەلدەدى.
حاڭجوۋداعى يۇيحاڭ، لياڭجۋ بايىرعى قالا جۇرتى باقشاسى جاسىل جەلەك جامىلعان. بالالار بۇل جەرگە مىندەتتى تۇردە بارعانىندا العاش رەت بۇل جەردىڭ ارعى زاماندا زور كولەمدى ”قالا“ بولعاندىعىن ٴبىلدى: زاپاس مولشەرى ادامدى قايران قالدىراتىن كۇرىش، ايباتتى ساراي، ٴىرى تيپتەگى سۋ يگىلىگى ينجەنەرياسى، ادەمى جاسالعان قاس تاسى بۇيىمدارى...
20 نەشە جىلدىڭ الدىندا بۇل ارادا كەندەردىڭ قاتار ـ قاتار بوي كوتەرىپ، بار الاپتىڭ قۇم ـ قيىرشىق بولىپ جاتاتىنىن ەلەستەتۋ قيىن.
”2002 ـ جىلدىڭ سوڭعى جارتىسىندا يۇيحاڭ رايونىنداعى كەن كاسىپورىندارىن رەتكە سالۋ جۇمىسى ورىندالعانىمەن، بايىرعى جۇرت كولەمىندەگى كورشىلەس اۋدانداردا ٴالى دە كەيبىر كەن كاسىپورىندارى ساقتالعان“، ـ دەدى سول كەزدەگى لياڭجۋ مادەنيەت مۇراجايىنىڭ ۇنەمىلىك ىستەرگە جاۋاپتى ورىنباسار باستىعى گو چيڭليڭ ەسكە الىپ.
2003 ـ جىلى 7 ـ ايدىڭ 16 ـ كۇنى شي جينپيڭ وسى اراعا ارنايى كەلىپ تەكسەرۋ ـ زەرتتەۋ جۇرگىزدى. قازىپ الىنعان مادەني ەسكەرتكىشتەردى ەڭكەيىپ زەر سالا كورىپ، قازىرگى قورعالۋ جاعدايى جونىندەگى مالىمەتتى زەيىن قويا تىڭداپ، لياڭجۋ مادەنيەتىن بايقاعان شى شينگىڭ مىرزانىڭ ٴمۇسىنى الدىندا ونىڭ ۇرپاقتارىمەن شىنايى جۇزدەستى...
وتكەن ۇزاق ٴبىر مەزگىلدە باتىستىڭ ارحەولوگيا سالاسىنداعىلار ”قولا قۇرال، جازۋ، قالا“ سىندى 3 فاكتوردى وركەنيەتتىڭ ولشەمى ەتىپ، جۇڭگودا تەك يىن ـ شاڭ داۋىرىنەن باستالعان وركەنيەت تاريحى عانا بار دەپ قاراپ كەلدى.
وسى رەتكى تەكسەرۋ ـ زەرتتەۋدە شي جينپيڭ كورەگەندىكپەن بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ”لياڭجۋ ەسكى جۇرتى — جۇڭحۋانىڭ بەس مىڭ جىلدىق وركەنيەت تاريحىن ناقتى دالەلدەيتىن قاسيەتتى جەر، تابىلا بەرمەيتىن باعالى بايلىق، ٴبىز ونى، ٴسوز جوق، ويداعىداي قورعاۋىمىز كەرەك!“
ەسكى جۇرت شوعىرى كولەمىندە تاۋ قوپارىپ، تاس قازاتىن بىرنەشە كەن الاڭىنىڭ بار ەكەنىن بىلگەننەن كەيىن، شي جينپيڭ ٴوزى سايكەستىرىپ، تاس كەنىن تەز ارادا جاپتى. سونىمەن بىرگە ونىڭ كوڭىل ٴبولۋى مەن جەبەۋىندە، ۇزاق ۋاقىت شەشىلمەي كەلگەن ەسكى جۇرتتى قورعاۋ كولەمىن بەلگىلەۋ ماسەلەسىندە دە تىڭ سەرپىلىسكە قول جەتتى.
شي جينپيڭ لياڭجۋدى مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزۋگە جولداۋدى ىشكەرىلەي ورتاعا قويدى: ”ولكەمىزدىڭ دۇنيە جۇزىلىك مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزۋگە جولداۋ جاعىندا ٴالى اقتاڭداق بار. ’مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزۋگە جولداۋدىڭ‘ شارتى وتە كوپ، وعان دا بەل بايلاپ، بوداۋ بەرۋگە تۋرا كەلەدى“.
بەلدى بەكەم بايلاپ، بوداۋ بەردى. جىجياڭ بۇكىل ەل بويىنشا ٴىرى ەسكى جۇرتتاردى قورعاۋ بويىنشا تولەم بەرۋ مەحانيزمىن ورناتۋ جونىندە ەڭ الدىمەن ىزدەنىس جاساپ، باياندى قارجى قوسۋ ارقىلى لياڭجۋعا قورعانىش بولدى. لياڭجۋ ەسكى جۇرتىن قورعاۋ وسىدان باستاپ دۇرىس ارناعا ٴتۇستى. 2007 ـ جىلى لياڭجۋ بايىرعى قالاسى بەت پەردەسىن اشتى؛ 2009 ـ جىلدان 2015 ـ جىلعا دەيىن، بايىرعى قالا سىرتىنداعى سۋ يگىلىگى جۇيەسىنىڭ شىن بەينەسى ايگىلەندى... دۇنيەنى ٴدۇر سىلكىندىرگەن ارحەولوگيالىق بايقاۋلار لياڭجۋدا قالا، تاپ، پاتشالىق ۇقىق جانە مەملەكەت جارىققا شىققاندىعىن ناقتى فاكتتەرمەن دالەلدەدى.
2016 ـ جىلى 7 ـ ايدىڭ 13 ـ كۇنى باس شۋجي شي جينپيڭ سۋ باي، شيە چىنشىڭ، حۋاڭ جيڭلۋە، جاڭ جۇڭپەي سىندى 4 مادەني ەسكەرتكىش جانە مۇراجاي سالاسىنداعى ساقا ماماننىڭ لياڭجۋدى مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزۋگە جولداۋ ۇسىنىسى جونىندەگى حاتىنا ماڭىزدى بەكىتۋ جازدى، ”دۇنيە جۇزىلىك مادەنيەت مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزۋگە جولداۋ قىزمەتىن ٴبىر تۇتاس جوسپارلاپ ورنالاستىرۋ كەرەك، جولداناتىن نىساندار جۇڭحۋا وركەنيەتىنىڭ تاريحي مادەنيەت قۇنىن كورنەكتىلەندىرۋگە ٴتيىمدى بولۋى، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ رۋحاني تالپىنىسىن ايگىلەۋگە ٴتيىمدى بولۋى، ادامدارعا جان ـ جاقتى شىنايى بايىرعى جۇڭگو مەن وسى زامانعى جۇڭگونى كورسەتۋگە ٴتيىمدى بولۋى كەرەك“.
2019 ـ جىلى 7 ـ ايدىڭ 6 ـ كۇنى، ازەربايجان.
جەرگىلىكتى ۋاقىت ساعات 10نان 29 مينۋت وتكەندە لياڭجۋ بايىرعى قالا جۇرتى نىسانى قاراۋ بارىسىنا ٴوتتى، ”لياڭجۋ بايىرعى قالاسى بىزگە جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ قاينارىن ٴتۇسىندىردى“، ”جۇڭگونىڭ 5000 جىلدان بۇرىنعى ۇلى كۇرىش وركەنيەتىنىڭ تابىستارىنا ۋاكىلدىك ەتەدى...“ 43 ـ كەزەكتى دۇنيە جۇزىلىك مۇرا جينالىسىندا ٴار ەلدەن كەلگەن ماماندار لياڭجۋ بايىرعى قالا جۇرتىنا جوعارى باعا بەردى.
”مەن لياڭجۋ بايىرعى قالا جۇرتىن مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزۋگە جولداۋ ۇسىنىس جوباسىنىڭ ماقۇلدانعانىن جاريالايمىن!“ 43 ـ كەزەكتى دۇنيە جۇزىلىك مۇرا كوميتەتىنىڭ اتقارۋشى ٴتوراعاسى ابۋلفاس گارايەۆتىڭ اعاش بالعاسى سالماقتى تۇردە قاعىلىسىمەن لياڭجۋ بايىرعى قالا جۇرتى «دۇنيە جۇزىلىك مۇرالار تىزىمىنە» ٴساتتى ەنگىزىلدى.
لياڭجۋ بايىرعى قالا جۇرتىنىڭ دۇنيە جۇزىلىك مۇرالار تىزىمىنە ٴساتتى جولدانۋى دۇنيە ٴجۇزىنىڭ جۇڭگونىڭ ەرتە كەزدەگى وركەنيەتى جونىندەگى تانىمىن مىڭنان استام جىلدىڭ الدىنا اپارىپ، جۇڭحۋا وركەنيەتىنىڭ توركىنىن ىزدەۋ ينجەنەرياسىن تولىق زاتتىق دالەل ـ ىسپاتپەن جانە سەنىمدى عىلمي تىرەكپەن قامدادى.
لياڭجۋدى ۋاكىل ەتكەن ۇلگى نەگىزىندە جۇڭگو ارحەولوگيا سالاسى وركەنيەت انىقتاماسىن جانە وركەنيەتتى قوعامعا كىرگەندىگىن مويىنداۋ جونىندەگى جۇڭگو جوباسىن ورتاعا قويىپ، دۇنيە ٴجۇزى وركەنيەتىنىڭ توركىنى جونىندەگى زەرتتەۋگە ٴتول جاسامپازدىق ۇلەس قوستى.
2023 ـ جىلى باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ باستاماسىمەن تۇڭعىش كەزەكتى ”لياڭجۋ تالقى مىنبەرى“ وتكىزىلدى. باس شۋجي شي جينپيڭ تالقى مىنبەرىنە جولداعان قۇتتىقتاۋ حاتىندا بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ”جۇڭحۋا وركەنيەتى اشىق، سيىسىمدى بولىپ، بارلىعىن قابىلداپ، ۇزدىكسىز بايىپ، دامىپ، ۋاقىت وتكەن سايىن جاڭارىپ، دۇنيە جۇزىندەگى تۇرلىشە وركەنيەتتىڭ جاۋھارىن ۇزدىكسىز قابىلداپ، دۇنيە ٴجۇزى وركەنيەتىنىڭ گۇل باقشاسىن بارىنشا بايىتتى“. وركەنيەت شۇعىلاسى بۇكىل جەر ٴجۇزىن نۇرلاندىردى.
جۇڭگونىڭ ۇلى كانالى دۇنيە ٴجۇزى مادەنيەتىنىڭ تاعى ٴبىر اسىلى.
2006 ـ جىلدىڭ سوڭعى كۇنى شي جينپيڭ حاڭجوۋدىڭ سۋ ٴۇستى اۆتوبۋزى ”شيحۋ“ اتتى كەمەگە وتىرىپ، كانالدىڭ جان ـ جاقتى قورعاۋ 1 ـ مەرزىمدىك قۇرىلىسىن كوزدەن كەشىردى. كەمەدە شي جينپيڭ كورە وتىرىپ سۇراۋ قويىپ، حاڭجوۋدىڭ ۇلى كانالدى قورعاۋداعى قۇلشىنىسىن تۇراقتاندىردى ٴارى اناعۇرلىم جوعارى ٴۇمىت ارتتى. ول كانالدى ”حالىقتىڭ كانالىنا“، ”ساياحاتشىلاردىڭ كانالىنا“ شىنايى اينالدىرۋدى تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىكپەن تاپسىردى.
بۇگىنگى تاڭدا سۋدى تىزگىندەپ، وزەندەردى جونگە سالىپ، مادەنيەت جۇلگەسىن جالعاستىردى، مىڭ جىلدىق كانال ەكى جاعالاۋداعى قالا مەن حالىقتى نارلەندىردى، ول ەكولوگيالىق كانال، گۋمانيتارلىق كانال عانا ەمەس، ونان دا ماڭىزدىسى، بايۋ كانالى، باقىت كانالى.
2023 ـ جىلى 9 ـ ايدا باس شۋجي شي جينپيڭ شاۋشيڭداعى جىدۇڭ كانالىنىڭ جاعاسىنا كەلدى، ول ۇلى كانال سىندى وسى جۇمىستى ويداعىداي ىستەپ، بايىرعى ۇلى كانالدىڭ داۋىرلىك كەلبەتىن اجارلاندىرۋىن قاداعالاي تاپسىردى. ول 10 مەتردەن استام بيىكتىكتەگى دوعالى تاس كوپىرمەن ٴجۇردى. تاس كوپىردىڭ جانىنداعى جوعارى قارقىندى تاس جولدا توقتاۋسىز قايشالىسقان اۆتوكولىكتەردى كورگەن باس شۋجي تەبىرەنە بىلاي دەدى: ”وسى ارادان ەجەلدەن قازىرگە دەيىنگى سان وزگەرىس جونىندە تەرەڭ تولعانا وي جۇگىرتۋگە بولادى“.
وسى رەتكى قىزمەت تەكسەرۋدە باس شۋجي شي جينپيڭ جىجياڭنىڭ جاڭا داۋىردەگى مادەنيەت بورىشىن اناعۇرلىم ويداعىداي ارقالاۋىنا زور ٴۇمىت ارتتى.
جىجياڭ جوعارى ساپالى دامۋ ارقىلى بىرگە بايۋدان ۇلگى كورسەتۋ رايونىن قۇرۋ سىندى وزەكتى مىندەتتى مىقتى يگەرىپ، «”سەگىز ٴتۇرلى ينجەنەريانى“ ۇزدىكسىز تەرەڭدەتىپ، جاڭا داۋىردەگى مادەنيەت بورىشىن اناعۇرلىم ويداعىداي ارقالاپ، جوعارى دەڭگەيدەگى مادەنيەتتە قۋاتتى ولكە قۇرۋدى جەدەلدەتۋ جونىندەگى اتقارۋ جوباسىن» ورنالاستىرىپ، ىلگەرىلەتىپ، ”بەس جاڭا بيىكتى“ قالىپتاستىرىپ، ”سەگىز ـ سەگىز ستراتەگياسىن“ ادالدىقپەن امالياتتا ايگىلەپ، ”سەگىز ٴتۇرلى ينجەنەريانى“ ۇزدىكسىز تەرەڭدەتۋ بارىسىندا جاڭا جاۋاپ جازدى.
مادەنيەت تاربيەسى ۇزىلمەدى، مادەنيەت جۇلگەسى جالعاستى.
”سەگىز ٴتۇرلى ينجەنەريانىڭ“ جەتەكشىلىگىندە باسىپ وتكەن 20 جىلعا قايىرىلا قاراساق، جىجياڭ مادەنيەتتە ٴىرى ولكە قۇرۋدان مادەنيەتتە قۋاتتى ولكە قۇرۋعا قادام تاستاپ، ايقىن داۋىرلىك ەرەكشەلىككە، جۇڭگوشا ەرەكشەلىككە، جىجياڭ ەرەكشەلىگىنە يە مادەنيەتتى دامىتۋ جولىن اشتى.
بۇل تاماشا ناتيجە جاراتقان 20 جىل — جىجياڭ مادەنيەت قۇرىلىسىنىڭ ”سەگىز ٴتۇرلى ينجەنەرياسىن“ ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتىپ، وركەنيەت ارقىلى توركىنىن ىزدەپ، جۇلگەسىن قورعاپ، مادەنيەت گەنى ارقىلى جاي ـ جاپسارىن ٴبىلىپ، مادەنيەت پەن ساياحاتتى توعىستىرۋ ارقىلى دامۋدى جەبەپ، وركەنيەت ماركاسى ارقىلى جاڭا سالت ورناتىپ، مادەنيەت بارعان سايىن ”ماڭىزدى تەرەزەنىڭ“ جارقىراعان بەلگىسىنە اينالدى، بارعان سايىن جوعارى ساپالى دامۋ ارقىلى بىرگە بايۋدان ۇلگى كورسەتۋ رايونىن قۇرۋدىڭ قۋاتتى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالدى.
بۇل كوكتەمدەي قۇلپىرعان 20 جىل — شيحۋ كولى، ۇلى كانال، لياڭجۋ ەسكى جۇرتى دۇنيە جۇزىلىك مادەني مۇراعا اينالدى؛ اۋىل ـ قىستاق مادەنيەت زالىمەن 500دەن استام اكىمشىلىك قىستاقتى جاپپاي قامتۋ جۇزەگە اسىرىلدى؛ رايونعا بولىنگەن قالالاردىڭ بارىندە مەملەكەتتىك وركەنيەتتى اۋدان اتاعىن الۋ جۇزەگە اسىرىلدى. جىجياڭنان 59 تۋىندى مەملەكەتتىك ”بەس ٴبىر ينجەنەريا“ سيلىعىنا يە بولدى؛ مادەنيەت ارناۋلى قىزمەتكەرلەرى بارلىق اۋىل ـ قالاشىقتاردى (ٴمالى) جاپپاي قامتىدى؛ «قارا اڭىز: ۋكۇڭ» سياقتى ”مادەنيەت + عىلىم ـ تەحنولوگيا“ قۇبىلىسى بۇكىل جەر شارىنىڭ نازارىن اۋداردى...
20 جىلدان بەرى، باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ سول جىلدارى جىجياڭ مادەنيەت قۇرىلىسىنداعى ٴاربىر ەڭبەگىنە، ٴاربىر ۋايىمىنا قايىرىلا قاراساق، شي جينپيڭ مادەنيەت يدەياسىنىڭ عىلمي اقيقات قۇنىن اناعۇرلىم تەرەڭ سەزىنەمىز. شي جينپيڭ مادەنيەت يدەياسى ۇزدىكسىز ورىستەتىلگەن، اشىق يدەيالىق جۇيە، اناعۇرلىم قۇدىرەتتى اقيقات كۇشى مەن امالياتتىق ۇلى كۇشتى ايگىلەيتىندىگى داۋسىز.
”مۇندا جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتى دە، ماركسيزم دە بار“
«تاريحنامادا» بىلاي دەپ جازىلعان: شۋانيۋان حۋاڭدي جينيۇندا سيراقتى قازان قۇيعان سوڭ ايداعارعا ٴمىنىپ اسپانعا ۇشتى. 1600 نەشە جىلدىڭ الدىندا حۋاڭدي عيباداتحاناسى تاۋدى جاستاي بوي كوتەرىپ، جۇڭگونىڭ وڭتۇستىگىندەگى تاساتتىق بەرەتىن، جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ گۋمانيتارلىق العاشقى اتا ـ باباسىنا تابىناتىن نەگىزگى ورىنعا اينالعان. نەشە مىڭ جىلدان بەرى، سانسىز يانحۋاڭ ۇرپاقتارى وسى اراعا كەلىپ تامىرىن ىزدەدى، جۇڭگولىقتاردىڭ ٴوزىن ـ ٴوزى شىنايى مويىنداۋىنىڭ ەرەكشەلىگى مەن كۇشىن ىزدەدى.
باسىن كوتەرىپ حۋاڭدي عيباداتحاناسىنىڭ ماڭدايشالىعىنا قاراعاندا، جاڭ شياۋحۋا 20 نەشە جىلدىڭ الدىنداعى قىستاعى سول ٴبىر تەرەڭ ماعىنالى سۇراۋدى ۇمىتا المايدى.
2004 ـ جىلى 1 ـ ايدىڭ 8 ـ كۇنى كوكتەم مەرەكەسى قارساڭىندا شي جينپيڭ وسى اراعا كەلىپ حۋاڭدي مادەنيەتىن كوزدەن كەشىردى. ول كورىنىس ٴوڭىرىنىڭ قىزمەتكەرى رەتىندە، حۋاڭديدىڭ اڭىزدارى مەن تاساتتىق بەرۋ قيمىلدارىن جان ـ جاقتى تانىستىردى.
باسپالداقپەن جوعارى كوتەرىلگەن شي جينپيڭ كەنەت توقتاي قالىپ، بۇرىلىپ جاڭ شياۋحۋادان بىلاي دەپ سۇرادى:
”بويجەتكەن، سەن ماركسيزمگە سەنەسىڭ بە، الدە حۋاڭدي مادەنيەتىنە مە“؟
جايراڭداي سويلەپ كەلە جاتقان جاڭ شياۋحۋانىڭ اۋزىنا ٴسوز تۇسپەي، تۇرىپ قالدى. ول ٴارى ـ ٴسارى بولىپ، بىلاي دەدى:
”ەكەۋىنە دە سەنەمىن...“
”وتە دۇرىس ايتاسىڭ!“ ـ دەدى شي جينپيڭ كۇلىپ، ـ ”كوممۋنيستىك پارتيا مۇشەسى رەتىندە، ٴبىز ماركسيزمگە سەنۋىمىز كەرەك. يانحۋاڭ ۇرپاقتارى رەتىندە، جۇڭحۋانىڭ بەس مىڭ جىلدىق وركەنيەتى تامىرىمىزدى ۇمىتتىرمايدى“.
سول كۇنى شي جينپيڭ وسى ارادا بۇكىل ولكە حالقىنا جاڭا جىل تىلەگىنە تولى قوڭىراۋ سوقتى، قوڭىراۋدىڭ تۇنىق سازدى ٴۇنى جاڭعىردى، جۇڭگو كوممۋنيستەرى ەشقاشان توقتاتپاعان تەرەڭ تولعانىس تا ۇزاق ۋاقىت جاڭعىردى:
مادەنيەت — رۋح، ٴبىر قوعامعا، ٴبىر ۇلتقا تەرەڭ تامىر تارتقان رۋحاني قان تامىر. جۇڭگو كوممۋنيستەرى جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتىنە قالاي قاراۋى كەرەك؟ ماركسيزم مەن جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ ورتاق لوگيكاسى قايدا؟
كۇڭزى اۋلەتى 1128 ـ جىلى ”پاتشاعا كۇتۋشى بولىپ وڭتۇستىككە كوشىپ“ چۇيجوۋعا كەلگەننەن كەيىن، كۇڭ اۋلەتىنىڭ نانزۇڭ تابى تاعىلىمشىلدىقتى حالىق اراسىنا ىشكەرىلەي تاراتۋدى ىلگەرىلەتىپ، جياڭنان مادەنيەتىنىڭ دامۋىنا تەرەڭ ىقپال جاسادى.
2002 ـ جىلى 12 ـ ايدىڭ سوڭىندا قاقاعان ايازدا شي جينپيڭ تۇندەلەتىپ كۇڭ اۋلەتىنىڭ نانزۇڭ قاۋىمى بۇتحاناسىنا كەلەدى. كوپشىلىك كومىر پەشتى قورالاي ٴتاتتى كارتوپ پىسىرىپ، جەي وتىرىپ اڭگىمەلەستى. كوپ وتپەي، 2 جىلدان كەيىنگى كۇڭزى دۇنيەگە كەلگەندىگىنىڭ 2555 جىلدىعىن تىلگە تيەك ەتتى، چۇيجوۋ وسى تاماشا ورايدان پايدالانىپ جارتى عاسىردان استام ۋاقىت ٴۇزىلىپ قالعان كۇڭزىعا تاساتتىق بەرۋ سالتىن قالپىنا كەلتىرمەكشى بولدى. ٴبىراق قانداي سالت قولدانۋ كەرەك دەگەن جونىندە پىكىر بىرلىگىنە كەلە المادى.
”اكەم شي شۋجيگە بىلاي دەدى: ٴبىز كۇڭزى اۋلەتى نانزۇڭ قاۋىمىنىڭ كۇڭزىعا تاساتتىق بەرۋىن قالپىنا كەلتىرىپ، وسى زامانعى ادامدارشا كۇڭزىعا تاساتتىق بەرۋدى ٴۇمىت ەتەمىز، اتاپ ايتقاندا، كونە جول ـ جوسىننان ارىلىپ، وسى زامانعى ادامداردىڭ كيىمىن كيىپ، وسى زامانعى ادامداردىڭ جول ـ جوسىنى بويىنشا وتەيمىز. مۇنى ەستىگەن شي شۋجي باسىن يزەپ بىلاي دەدى: كۇڭ اۋلەتىنىڭ نانزۇڭ قاۋىمى بۇتحاناسىنىڭ تاريحي مادەنيەت مازمۇنى تەرەڭ، جىجياڭ تاريحي مادەنيەتىندەگى جارقىن ٴتۇيىن. كۇڭزى اۋلەتى نانزۇڭ قاۋىمى مادەنيەتى وتە جاقسى اشۋعا جانە اسقاقتاتۋعا تاتيدى“، ـ دەدى كۇڭزىنىڭ 76 ـ ۇرپاق ۇلكەن نەمەرەسى كۇڭ ليڭلي ەسكە الىپ.
سونىمەن چۇيجوۋ ”قازىرگى زامان ادامدارىنىڭ كۇڭزىعا تاساتتىق بەرۋى، جاي حالىققا بەيىمدەلگەن كۇڭزىعا تاساتتىق بەرۋ“ ورنىن رەسمي تۇراقتاندىردى. بۇل ٴداستۇرلى تاساتتىق بەرۋ مادەنيەتىندەگى ٴبىر رەتكى جاڭالىق اشۋ — تاساتتىق بەرۋشىلەر وسى زامانعى كيىم ـ كەشەك كيىپ، تاعزىم ەتىپ، بۇرىنعى شوشقا، سيىر، قوي اتاۋدى بەس ٴتۇرلى استىق جانە جاڭا جەمىس ـ جيدەكتەر قويۋعا وزگەرتتى.
2004 ـ جىلى چۇيجوۋدا وتكىزىلگەن جاڭا جۇڭگو قۇرىلعاننان بەرگى تۇڭعىش رەتكى كۇڭزى اۋلەتى نانزۇڭ قاۋىمىنىڭ كۇڭزىعا تاساتتىق بەرۋ سالتى — كۇڭزى دۇنيەگە كەلگەندىگىنىڭ 2555 جىلدىعىن ەسكە ٴتۇسىرۋ تاساتتىق بەرۋ سالتى ٴساتتى وتكىزىلدى. ناق مايداندى تاماشالاۋشىلار كۇڭ اۋلەتىنىڭ ادامدارى جانە ٴار سالا ۋاكىلدەرىنەن سىرت، كوبى جەرگىلىكتى قالا تۇرعىندارى مەن وقۋشىلار بولدى. ىقپالىنىڭ بارعان سايىن زورايۋىنا بايلانىستى، وسىدان كەيىنگى سالتقا تىزىمدەلگەن ادام سانى بارعان سايىن كوبەيدى — جاڭا سالتتا ٴداستۇرلى مادەنيەت وسى زامانعى قوعاممەن توعىسىپ جاڭالىق اشتى جانە بۇرىلىس جاسادى...
2005 ـ جىلى 6 ـ ايدىڭ 20 ـ كۇنى شي جينپيڭ ”مۇرات . قۇن . گۋمانيتارلىق رۋح“ اتتى نەگىزگى تاقىرىپتىق بايانداماسىن جاساعاندا، تاعىلىمشىلداردىڭ ادالدىعى، وپالىلىعى، قايىرىمدىلىعى، ادىلەتتىلىگى جونىندە بۇرىنعىنى بۇگىنگى ٴۇشىن پايدالانا وتىرىپ تۇسىنىك جاسادى: ”ادالدىق دەگەنىمىز مەملەكەتكە جاۋاپتى بولۋ؛ وپالىلىق دەگەنىمىز تۋىس ـ تۋعاندارعا جاۋاپتى بولۋ؛ قايىرىمدىلىق دەگەنىمىز ادامدى ايالاۋ، قايىرىمدىلىق دەگەنىمىز تەرەڭ باۋىرمالدىق، قايىرىمدىلىق دەگەنىمىز باسقالارعا جانە قوعامعا جاۋاپتى بولۋ؛ ادىلەتتىلىك دەگەنىمىز وزىنە جاۋاپتى بولۋ“. بۇل دا سوتسياليستىك وزەكتى قۇننىڭ وسكەلەڭ بەينەسى.
2014 ـ جىلى كۇڭزى دۇنيەگە كەلگەندىگىنىڭ 2565 جىلدىعىن اتاپ ٴوتۋ حالىقارالىق عىلمي زەرتتەۋ ـ تالقى ماجىلىسىندە باس شۋجي شي جينپيڭ ماڭىزدى ٴسوز سويلەدى. ول بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ”تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەت — ٴبىر مەملەكەتتىڭ، ٴبىر ۇلتتىڭ جالعاسۋى مەن دامۋىنىڭ نەگىزى، ەگەر جوعالسا، رۋحاني جان تامىر ۇزىلەدى“. ” ٴداستۇرلى مادەنيەتتى جاسامپازدىقپەن تۇرلەندىرۋدى، جاسامپازدىقپەن دامىتۋدى قۇلشىنا جۇزەگە اسىرىپ، ونى رەال مادەنيەتپەن توعىستىرىپ، بايلانىستىرىپ، مادەنيەت ارقىلى ادام تاربيەلەۋ سىندى ٴداۋىر مىندەتىنە بىرگە قىزمەت وتەۋ كەرەك“.
كوڭىلىندە حالىق بولماعاندار جاقسى ٴمانساپتى بولا المايدى. شي جينپيڭ جۇڭگو كوممۋنيستەرىنىڭ حالىق ٴۇشىن قىزمەت وتەۋ ماقساتىن شىعار ٴتۇيىن ەتىپ، ەرتە زامانعى دانىشپانداردىڭ ادام بولۋ ٴمورالىن، ٴمانساپتى بولۋ جولىن قابىلدادى. پارتيالى كادرلاردان يدەيالىق جاقتان ”پارتياعا نە ٴۇشىن كىرەمىز، ’ٴمانساپتى‘ بولىپ نە ىستەيمىز، سوڭىمىزعا نە قالدىرامىز“ دەگەن ماسەلەنى شەشۋدى تالاپ ەتتى.
2003 ـ جىلى 6 ـ ايدىڭ 12 ـ كۇنى شي جينپيڭ يۇڭكاڭ فاڭيانداعى حۋگۇڭ عيباداتحاناسىنا كەلىپ قىزمەت تەكسەردى. عيباداتحانانىڭ سىرتىنداعى قابىرعادا ”قاي جەردە ٴمانساپتى بولسا سول جەردى باقىتقا كەنەلتتى“ دەگەن ٴسوز كوزگە شالىنادى، بۇل ارادا سولتۇستىك سۇڭنىڭ پاك ۇلىعى حۋ زى ەسكە ٴتۇسىرىلىپ وتىر.
وسى سەگىز ارىپكە قادالا قاراپ تۇرىپ، شي جينپيڭ بىلاي دەدى: ”مەن نيڭدىدا شۋجي بولعان كەزىمدە كادرلارعا ’قاي جەردە ٴمانساپتى بولسا سول جەردى باقىتقا كەنەلتۋ‘ ۇندەۋىن العا قويدىم، مەن ونى وزىمە اقىليا ٴسوز ەتتىم“.
”مەيىرىمدى، ادىلەتتى بولعاننىڭ يگىلىگى بۇقاراعا جەتەدى“، شي جينپيڭ حۋگۇڭنىڭ ورتاڭعى سارايىنىڭ الدىنداعى بوساعالىقتى قايتا ـ قايتا وقىپ، جەرگىلىكتى كادرلارعا: ”بۇل دا سىزدەردىڭ قىزمەت نىسانالارىڭىز“، ـ دەپ ىشكەرىلەي جەتەكشىلىك ەتتى.
حالىق — مەملەكەتتىڭ نەگىزى، بيلىك جۇرگىزگەندە ٴمورالدى نەگىز ەتۋ كەرەك، مىنە بۇل ماركسيزمنىڭ بۇقارالىق كوزقاراسىمەن، پارتيامىزدىڭ ”حالىقتى بارىنەن جوعارى قويۋ“ ساياسي كوزقاراسىمەن سايكەسىپ تۇرعان جوق پا؟ مۇنى جۇڭگو كوممۋنيستەرىنىڭ ساياسي امالياتىندا قولدانۋعا بولماي ما؟
حۋگۇڭ عيباداتحاناسىنان شىعىپ، تيانجيە كوشەسىنە كەلگەندە، شي جينپيڭ بىرتىندەي ٴتۇسىندىرىپ: ”حۋگۇڭ ’تاتۋ كورشى‘ الىستى ويلايدى دەگەندى دارىپتەگەن، ٴبىز بۇگىن سىرتپەن سەلبەسۋدى دارىپتەيمىز؛ حۋگۇڭ ’سالىقتى ازايتۋدى كەشىرىم ەتۋدى تالاپ ەتكەن‘، ٴبىز قازىر شارۋالاردىڭ اۋىرتپالىعىن جەڭىلدەتۋدى دارىپتەپ وتىرمىز. حۋگۇڭنىڭ بويىنان قىزمەت مىندەتىن ادا ەتۋ، حالىق ٴۇشىن بار زەيىنىن سارقا جۇمساۋ سىندى بيلىك جۇرگىزۋ ۇستانىمى بەينەلەنگەن، ول بۇقارا ٴۇشىن شىن مانىندە جاقسى ٴىس، ناقتى ٴىس تىندىرۋ بولىپ تابىلادى، سوندىقتان قازىر بۇقارا ونى ٴالى ەستەرىندە ساقتاپ كەلەدى...“
فاڭيانشان تاۋىنان الىسقا كوز سالعاندا، قىزعىلت ٴتۇستى تاۋ شىڭدارى استىق قامباسىنا ۇقسايدى.
”استىعىڭ بولسا كوڭىلىڭ توق بولادى. بۇل ارانى ’الەمدەگى استىق قامباسى‘ دەپ اتاۋعا بولادى“. شي جينپيڭ تاۋ جوتالارىن نۇسقاپ: ”الەمنىڭ استىق قامباسىنا اينالدىرۋ، بۇقارانى باي ـ باقىتتى ەتۋ ٴبىز كوممۋنيستەردىڭ تالپىنىسى ەمەس پە!“ ـ دەدى.
قاي جەردە ٴمانساپتى بولسا سول جەردى باقىتقا كەنەلتۋ كەرەك. الەمنىڭ استىق قامباسىنا اينالدىرۋ، بۇقارانى بايىتۋ كەرەك. ٴوزىنىڭ قايدان كەلگەندىگىن تۇسىنگەندە عانا ٴوزىنىڭ قايدا باراتىنىن انىق بىلەدى. ٴبىر جۇڭگو ماركسيزمشىسىنىڭ الەمگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى، حالىققا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتىنە تامىر تارتىپ، جاسىل تاۋ، تۇنىق سۋدى نۇرلاندىردى.
2004 ـ جىلى شي جينپيڭ ادەبيەت، تاريح، فيلوسوفيا سياقتى گۋمانيتارلىق قوعامدىق عىلىمدار سالاسىنداعى مامان ـ وقىمىستىلاردى ساباق وتۋگە ۇسىنىس ەتتى. ساباق باتىس فيلوسوفياسىن، ماركسيزم ديالەكتيكاسىن جانە جۇڭگو فيلوسوفياسى مەن جىجياڭ تانۋدى قامتىدى —
”جۇڭگو فيلوسوفياسى مەن جىجياڭ تانۋدىڭ الدىڭعى لەگىندەگى ماسەلەلەرگە ايالداعاندا، مەن مۇقيات دايىندالىپ، 10 مىڭ ارىپتەن اساتىن ماقالا جازدىم. ساباق سويلەگەندە، ول مۇقيات تىڭداپ، ەستەلىك الىپ، ٴالسىن ـ ٴالى سۇراۋ قويدى، ٴبىز قىزۋ تالقى جۇرگىزدىك...“
سول كەزدەگى جاعداي جىجياڭ ولكەلىك قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسى فيلوسوفيا زەرتتەۋ ورنىنىڭ اعا زەرتتەۋشىسى ۋ گۋاڭنىڭ ەسىنەن شىقپايدى.
دايۇيدىڭ ”جاعدايعا قاراي جەتەكشىلىك ەتۋىنەن“ ۋاڭ ياڭميڭنىڭ ”تانىم مەن ارەكەتتىڭ بىرلىگىنە“ دەيىن، چىن لياڭنىڭ، يە شىنىڭ ”ٴبىلىمىن ەلگە پايدالى ىسكە جۇمساۋىنا“ دەيىن... بۇرىنعى دانىشپانداردىڭ يدەياسى سامالاداي سامسىعان جۇلدىزدارشا نۇر شاشتى، ەرتە زامانعى مەن بۇگىنگى اقىل ـ پاراسات توعىستى. قايتكەندە دانىشپانداردىڭ اقىل ـ پاراساتىن پارتيا باسشىلىعىنداعى سوتسياليستىك قۇرىلىسقا قولدانۋعا بولادى؟ جاڭا مادەنيەت تىرشىلىك تۇلعاسىن قالاي قۇرۋ كەرەك؟ ٴبىر قىدىرۋ ۇيرەنۋ، تەكسەرۋ ـ زەرتتەۋ، اماليات ارقىلى شي جينپيڭنىڭ كوزاياسى، ويى اناعۇرلىم الىسقا كەڭەيدى —
ول ”ەكى قولدان“ رەفورمانى تەرەڭدەتۋگە نازار اۋداردى — ماركسيزمنىڭ ساياسي ەكونوميا جانە جۇڭگونىڭ ٴداستۇرلى فيلوسوفياسىنىڭ ”ىنجىق“ جانە ”ىسكەر“ يدەيالىق جاۋھارىندا ۇكىمەتتىڭ ”ىسكەرلىگى“ مەن بازاردىڭ ”ونىمدىلىگىنىڭ“ ديالەكتيكالىق قاتىناسىنا ىشكەرىلەي وي جۇگىرتىپ، ”كورنەۋ قول“ مەن ”كومەسكى قولدىڭ“ رولىن اناعۇرلىم ويداعىداي ساۋلەلەندىردى؛
ول ”ەكى قۇستان“ قۇرىلىمدى رەتتەۋگە نازار اۋداردى — ماركسيزمنىڭ ماتەرياليستىك ديالەكتيكاسى جانە ”سامۇرىقتىڭ وت كەشۋى“ سىندى جۇڭحۋانىڭ ٴداستۇرلى حيكاياسىنىڭ باي مازمۇنىندا جاڭا، كونە قوزعالىس قۋاتىنىڭ الماسۋىنىڭ تەرەڭ زاڭدىلىعىن بايقاپ، جىجياڭنىڭ ەكونوميكالىق قۇرىلىمىن ستراتەگيالىق جاقتان رەتتەۋدى ىلگەرىلەتىپ، ”سامۇرىقتىڭ قايتا تۇلەپ قاناتتانۋى“ مەن ”قاپازدى بوساتىپ قۇس اۋىستىرۋدى“ جۇزەگە اسىردى؛
ول ”تۇنىق سۋ، جاسىل تاۋ — باعالى بايلىقتان“ ەكولوگيالىق ورتاعا نازار اۋداردى — ماركسيزم ەكولوگيالىق كوزقاراسىنىڭ جاڭالىق اشا دامۋىنىڭ جانە جۇڭحۋا وركەنيەتىنىڭ ”تابيعات پەن ادام ٴبىر تۇلعا بولۋ“ پاراساتىنىڭ داۋىرلىك ٴوسۋى بارىسىندا ”تۇنىق سۋ، جاسىل تاۋ — باعالى بايلىق“ ۇستانىمىن جاسامپازدىقپەن ورتاعا قويىپ، جاسىلدى التىنعا بالادى؛
ول ”ەكى ٴتۇرلى ادامنان“ ”اۋىل شارۋاشىلىعى، اۋىل ـ قىستاق، شارۋالار“ ماسەلەسىنە نازار اۋداردى — ماركسيزمنىڭ حالىقتى بارىنەن جوعارى قويۋ ۇستانىمى جانە مىڭداعان جىلداردان بەرگى جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ”بۇقارا ەرەكشە جاپا شەكتى، ايتسە دە تىنىش تىرشىلىككە تالپىنادى“ دەگەن حالىق تۇرمىسى ارمانى بارىسىندا قالا مەن اۋىلدىڭ ٴبىر تۇتاس ورنالاسىمىن كورەگەندىكپەن العا قويىپ، قالا تۇرعىندارى مەن شارۋالاردىڭ رەفورما، دامۋ جەتىستىگىنەن بىرگە يگىلىكتەنۋىنە مۇمكىندىك جاسادى.
نازاريالىق ۇيرەنۋدى كۇشەيتۋدە ول ۋاڭ گوۋيدىڭ ”دەڭگەي ىلىمىنەن“ پايدالانىپ باسشى كادرلاردىڭ نازاريا ۇيرەنۋدە اسقاق مۇراتتى كوزدەۋى، سابىرلى دا ۇستامدى بولۋى، شىن ماعىناسىن ٴتۇسىنۋى كەرەكتىگىن العا قويدى.
پارتيالىلىق جەتىلىمدى كۇشەيتۋدە ول ۋاڭ ياڭميڭنىڭ ”شىنايى، تۋراشىل بولۋ“، ”تانىم مەن ارەكەتتى بىرلىككە كەلتىرۋ“ دەگەنىنە ەرەكشە ٴمان بەردى. پارتيا 18 ـ قۇرىلتايىنان بەرى، باس شۋجي شي جينپيڭ تۇرلىشە ورتادا ۋاڭ ياڭميڭنىڭ ٴىلىمى مەن دارىپتەمەسىنەن تالاي رەت سيتات كەلتىردى، كوممۋنيستەردىڭ ”كوڭىل ٴتالىمىن“ شىڭداپ، ۇيرەنۋدى، وي جۇگىرتۋدى، قولدانۋدى ساباقتاستىرۋعا، تانىمدى، سەنىمدى، ارەكەتتى بىرلىككە كەلتىرۋگە تاباندى بولۋى كەرەكتىگىن تالاي رەت باسا دارىپتەدى.
”ماركسيزمنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتىمەن ۇشتاستىرۋ“، فىڭچياۋدا وسىنداي ٴوزارا ۇيلەسكەن، ٴبىرىن ـ ٴبىرى جەتىستىككە جەتكىزگەن ۇشتاسۋدى ونان ارى تەرەڭ سەزىنۋگە بولادى.
فىڭچياۋ قالاشىعىنىڭ ەجەلدەن ”كۋايجيدىڭ وتكەلى، ۋجوۋ مەن يۋەجوۋ اراسىنداعى توعىز جولدىڭ تورابى“ دەگەن اتى بار.
فىڭشيجياڭ وزەنىنىڭ سىلدىراي اققان سۋىمەن 60 نەشە جىلدان بەرى ”فىڭچياۋ تاجىريبەسى“ ۇزدىكسىز جالعاسىپ دامىپ، ”ٴبىر قالاشىقتىڭ جوباسىنان“ ”ٴبىر ەلدىڭ شاراسىنا“ اينالدى — ۇساق ىستەردى قىستاقتان شىعارماي ٴبىتىرۋ، ۇلكەن ىستەردى قالاشىقتان شىعارماي ٴبىتىرۋ، قايشىلىقتى جوعارىعا جەتكىزبەۋ سىندى حالىق اراسىنداعى ”جەرگىلىكتى شارا“ بۇگىنگى تاڭدا دامىپ نەگىزگى ساتى قوعامىن باسقارۋدىڭ جۇڭگو جوباسىنا اينالدى.
2023 ـ جىلى 9 ـ ايدىڭ 20 ـ كۇنى باس شۋجي شي جينپيڭ فىڭچياۋعا بارىپ، ”ۋجوۋ مەن يۋە جوۋدىڭ اراسىنداعى توعىز جولدىڭ تورابى“ ەسكەرتكىش قاقپاسىنىڭ الدىندا تۇرىپ بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ”ادامدار ىنتىماقتاسىپ ٴوزارا كومەكتەسىپ، تاتۋ ـ ٴتاتتى بولۋى كەرەك. مۇندا جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتى دە، ماركسيزم دە بار“.
فىڭچياۋ تاجىريبەسى كورمە سارايىندا باس شۋجي شي جينپيڭ ەكسكۋرسيالاي ٴجۇرىپ، ”فىڭچياۋ تاجىريبەسىنىڭ“ دۇنيەگە كەلۋىن، بىرتىندەي جەتىلۋىن، دامۋىن ەسكە الدى: ”مۇندا پارتيامىزدىڭ ماسەلەنى ٴبىر جاقتى ەتۋ، قايشىلىقتى شەشۋدەگى ساياساتى، تاكتيكاسى جاتىر...“
ىنتىماقتاسىپ ٴوزارا كومەكتەسۋ، تاتۋ ـ ٴتاتتى بولۋ، بۇل اراداعى بۇتحانا، ەسكەرتكىشتەردەن تاريحتىڭ ٴىزىن تابا الامىز —
فىڭچياۋ ۇلكەن بۇتحاناسىندا بۇتقا دا، ىقپالدى ادامدارعا دا ەمەس، قايتا قاراپايىم 3 بۇقاراعا تاۋاپ ەتىلەدى، ولار: وتكەل قايىق ايداۋشى ياڭ گۇڭ، تاڭيۋان ساتاتىن پان گۇڭ جانە اڭ اۋلاپ كومىر جاعاتىن چاي گۇڭ. ولار جاناسىمدى، قايىرىمدى، ادىلەتتى، ادال قاسيەتتەرىمەن جەرگىلىكتى ادامداردىڭ ٴپىر تۇتىپ قۇرمەتتەۋىنە بولەنىپ، ۇرپاقتار بويى اۋىزدان ـ اۋىزعا تاراعان.
جەرگىلىكتى ورىنداعى چيڭ داۋىرىنەن قالعان ٴبىر بايىرعى ەسكەرتكىشتە قايشىلىقتى شەشۋ جونىندەگى ٴبىر اڭگىمە جازىلعان: كەزىندە فىڭچياۋدىڭ ساۋدا سالاسى گۇلدەنىپ ـ كوركەيگەن، سىرتتىڭ زاتى كەمەمەن جەتكىزىلىپ، وسى ارادا جيناپ ـ جونەلتىلەدى ەكەن، ۋاقىتتىڭ وتۋىمەن جۇكشىلەردىڭ اراسىندا قايشىلىق، داۋ ـ شار تۋىلىپتى. اۋدان جەرگىلىكتى ورىنداعى بىرنەشە ابىرويلى اۋىل تۇرعىنىن كەلىستىرۋگە ۇسىنىس ەتەدى، سوڭىندا ەكى جاق قول الىسىپ تاتۋلاسىپتى.
ىنتىماقتاسىپ ٴوزارا كومەكتەسۋ، تاتۋ - ٴتاتتى بولۋ — جۇڭگونىڭ ٴداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ اقىل ـ پاراسات جاۋھارى؛ بۇقارادان الىپ، بۇقاراعا قايتارۋ — ماركسيزمدىك بۇقارالىق كوزقاراس. ”فىڭچياۋ تاجىريبەسى“ مىنە وسىنداي ۇشتاسۋدان دامىعان.
جىجياڭدا قىزمەت ىستەگەن مەزگىلدە شي جينپيڭ ”فىڭچياۋ تاجىريبەسىن“ جاڭالىق اشا دامىتتى، حالىق بۇقاراسىنا سۇيەنىپ جاڭا جاعدايداعى حالىقتىڭ ىشكى جاعىنداعى قايشىلىقتى دۇرىس شەشۋدىڭ ٴادىسىن زەرتتەدى. ونىڭ جەبەۋىمەن جانە جوسپارلاۋىمەن ”فىڭچياۋ تاجىريبەسىن“ جاڭالىق اشا دامىتۋ ”تىنىش جىجياڭ“، ”زاڭمەن باسقارىلاتىن جىجياڭ“ قۇرىلىسىنا تەرەڭدەي ەنىپ، جىجياڭنىڭ قوعامدىق باسقارۋىنىڭ ٴار جاعىنا، تۇتاس بارىسىنا ٴسىڭىرىلدى.
بۇگىنگى تاڭدا باس شۋجي شي جينپيڭ ”فىڭچياۋ تاجىريبەسىن“ تانۋ، دامىتۋ جونىندە تاعى دا ايقىن باعىت كورسەتتى — جاڭا داۋىردەگى ”فىڭچياۋ تاجىريبەسىنە“ ويداعىداي تاباندى بولىپ، ونى ويداعىداي دامىتىپ، پارتيانىڭ بۇقارالىق لۋشيانىنا تاباندى بولىپ، حالىق ىشىندەگى قايشىلىقتى دۇرىس ٴبىر جاقتى ەتىپ، حالىق بۇقاراسىنا تىعىز ارقا سۇيەپ، ماسەلەلەردى نەگىزگى ساتىدا شەشۋ، بەلەڭ بەرە باستاعان كەزىندە شەشۋ كەرەك.
جىجياڭ جاڭا داۋىردەگى ”فىڭچياۋ تاجىريبەسىن“ ىشكەرىلەي امالياتتا ايگىلەپ، ٴوزىن ـ ٴوزى باسقارۋ، زاڭمەن باسقارۋ، مورالمەن باسقارۋدىڭ ورگانيكالى توعىسۋىن ىلگەرىلەتىپ، وتكەلدى الدىعا جىلجىتۋعا، ٴتۇيىندى تومەنگە ويىستىرۋعا، قاينارىنان جونگە سالۋعا تاباندى بولىپ، توركوزدەندىرىپ باسقاراتىن، ەگجەي ـ تەگجەيلى قىزمەت وتەيتىن، ينفورماتسيالاندىرۋ تىرەك بولعان نەگىزگى ساتى باسقارۋ تۇعىرىن بايىتتى، كەمەلدەندىردى، جاڭا ”فىڭچياۋ“ كورىنىستەرى مولىنان جارىققا شىقتى: تۇڭشياڭداعى ”ٴۇش باسقارۋدى ۇشتاستىرۋ“، جوۋشانداعى ”تەڭىزدەگى فىڭچياۋ تاجىريبەسى“، ي ـ ۋداعى ”حالىقارالىق جاراستىرۋشىلار“...
فىڭچياۋ بايىرعى قالاسىندا ساياحاتشىلار سەڭدەي سوعىلىسىپ، اياعى ۇزىلمەدى. ادامدار بۇل اراعا كەلگەندە جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ كۇشىن، جۇڭگو كوممۋنيستەرىنىڭ حالىقتىق سۇيىسپەنشىلىگىن، ”ەكىنشى ۇشتاسۋدىڭ“ جالىنداعان تىرشىلىك تىنىسىن سەزىنە الادى...
زاماننىڭ دامۋى ماڭگى تولاستامايدى، يدەيانىڭ اياق الىسى ەشقاشان توقتاعان ەمەس.
2023 ـ جىلى كوكتەمنىڭ اياعى، جازدىڭ باسى. باس شۋجي شي جينپيڭ ىلگەرىندى ـ كەيىندى جۇڭگو مەملەكەتتىك باسىلىم سارايىن، جۇڭگو تاريح زەرتتەۋ اكادەمياسىن ەكسكۋرسيالاپ، جۇڭگوشا سوتسياليستىك مادەنيەت قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتۋدەگى كەلەلى ماسەلەلەر جايلى تەرەڭ تولعاندى.
6 ـ ايدىڭ 2 ـ كۇنى مادەنيەتتى جالعاستىرۋ، دامىتۋ اڭگىمە ماجىلىسىندە باس شۋجي شي جينپيڭ بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ”بەس مىڭ جىلدان استام جۇڭحۋا وركەنيەتىنىڭ مىعىم نەگىزىندە جۇڭگوشا سوتسياليزمدى اشىپ جانە دامىتىپ، ماركسيزمنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىن جۇڭگونىڭ ناقتى ٴىس جۇزىندىگىمەن، جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتىمەن ٴوزارا ۇشتاستىرۋ، ٴسوزسىز، باسىپ وتەتىن جول. بۇل ٴبىزدىڭ جۇڭگوشا سوتسياليزم جولى جونىندە ىزدەنىس جاساۋ بارىسىندا قورىتىندىلاعان زاڭدىلىق سيپاتتى تانىمىمىز، ٴبىزدىڭ تابىسقا قول جەتكىزۋدەگى ەڭ ۇلكەن اسىلىمىز“.
2024 ـ جىلى 10 ـ ايدىڭ 28 ـ كۇنى 20 ـ كەزەكتى ورتالىق كوميتەت ساياسي بيۋروسىنىڭ 17 ـ رەتكى توپتىق ۇيرەنۋىندە باس شۋجي شي جينپيڭ ”ماركسيزم سىندى وسى ٴتۇبىرلى جەتەكشى يدەياعا تاباندى بولىپ، ونى ۇشان ـ تەڭىز جۇڭحۋا وركەنيەتىنە تامىر تارتتىرۋ“ كەرەكتىگىن تاعى دا باسا دارىپتەدى، سونداي ـ اق مادەنيەتتە قۋاتتى ەلدى جەدەل قۇرۋ جونىندە ىشكەرىلەي ورنالاستىرۋ جاسادى.
...
ٴبىر جەردىڭ ۇكىمەت ىستەرىن باسقارۋدان ٴبىر ميلليارد 400 ميلليوننان استام حالقى بار ٴىرى ەلگە جول باستاۋعا دەيىن، باس شۋجي شي جينپيڭ باستان ـ اياق ماركسيزمنىڭ جان تامىرى مەن جۇڭحۋانىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ تامىرىن ٴوزارا ۇشتاستىرىپ، نازاريالىق جانە امالياتتىق جاڭالىق اشۋدىڭ كەڭ كەڭىستىگىن اشتى.
باس شۋجي شي جينپيڭ بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ”ەگەر جۇڭحۋانىڭ 5000 جىلدىق وركەنيەتى بولماسا، جۇڭگوشا ەرەكشەلىك قايدان بولسىن؟ ەگەر جۇڭگوشا ەرەكشەلىك بولماسا، ٴبىزدىڭ بۇگىنگى وسىنشاما تابىستى جۇڭگوشا سوتسياليزم جولىمىز قايدان بولسىن“؟
عىلىم اقيقاتىن مىقتى ۇستاپ، وركەنيەت شۇعىلاسىنا شومدى. مادەنيەت الاۋىمەن گۇلدەنۋ جولىن نۇرلاندىرىپ، بۇگىنگى تاڭداعى جۇڭگونى بولاشاققا قاراي سەنىممەن العا تارتتىردى.
(جىجياڭ گازەتىنىڭ تىلشىلىك گرۋپپاسى: جوۋ تيانشياۋ، چيۋ يجياۋ، شىن جيڭجيڭ، لين شياۋحۇي)
(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 7 ـ ايدىڭ 27 ـ كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)
