حايناندىق حۋاچياۋ قاھارمان قۇربان چىن چين:
شەتەلدە قايراتتانا كىرىسىپ، تۋعان جەرىندە قاندى شايقاس جۇرگىزدى
شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ ٴتىلشىسى ليۋ بو
1940 ـ جىلى 8 ـ ايدا شەكسىز ادالدىقپەن وتان ٴۇمىتىن اقتاپ، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى اتتانىپ وتاندى قۇتقارۋدىڭ الدىڭعى شەبىندە شاپقىلاعان حايناندىق جاس حۋاچياۋ جىگىت جاپون قاراقشىلارىنىڭ مىلتىعىنان قۇلاپ، قىمباتتى ٴومىرىن ارنادى. بۇگىن ونىڭ ارامىزدان كەتكەنىنە 85 جىل بولدى، ايتسەدە پارتيا ونى ۇمىتقان جوق، حاينان حالقى ونى ۇمىتقان جوق.
حايناندىق حۋاچياۋ قاھارمان قۇربان چىن چيننىڭ اسىلگى اتى چىن جييوۋ، تاعى ٴبىر اتى چىن فىن، گۋاڭدۇڭ ولكەسى ۋىنچاڭ اۋدانىنىڭ (بۇگىنگى حايناننىڭ ۋىنچاڭ قالاسى) ادامى. 1928 ـ جىلى ول تەنتىرەپ سينگاپۋرعا بارىپ كۇنەلتەدى، ارادا توڭكەرىستىك يدەيانىڭ ىقپالىنا ۇشىرايدى؛ 1929 ـ جىلى نانياڭداعى كوممۋنيستىك پارتيا باسشىلىعىنداعى نانياڭ قىزىل جۇمىسشى ۇيىمىنا قاتىناسادى، جۇمىسشىلار قوزعالىسىنا قاتىناسادى، باسشىلىق ەتەدى؛ 1930 ـ جىلى 2 ـ ايدا نانياڭ كوممۋنيستىك پارتياسىنا (كەيىن مالايا كوممۋنيستىك پارتياسى بولىپ وزگەردى) قاتىناسادى. ول جۇمىسشى قاۋىمىن جۇمىسشى ۇيىمىنا قاتىناسۋعا بەلسەنە جۇمىلدىرىپ، جۇمىسشى قاۋىمىنا ماركسيزم ـ لەنينيزم جانە كوممۋنيزم يدەياسىن ۇگىتتەيدى.
1937 ـ جىلى 7 ـ شىلدە وقيعاسى تۋىلىپ، جاپون ارمياسى جۇڭگوعا جاپپاي شاپقىنشىلىق سوعىسىن باستايدى. چىن چين حۋاچياۋلاردى وتاننىڭ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىسىنا كومەك بەرۋگە بەلسەنە جۇمىلدىرىپ، ىلگەرىندى ـ كەيىندى ”شيڭجوۋ شەتەلدەگى جالدانبا جۇمىسشىلاردىڭ جاۋعا قارسى ارتقى شەپ كومەك قوعامى“، ”شيڭجوۋ شەتەلگە جالدانعان جۇمىسشىلاردىڭ اقشا دايىنداۋ قوعامى“، ”شيڭجوۋ شەتەلگە جالدانعان جۇمىسشىلاردىڭ ٴوزارا كومەكتەسۋ قوعامى“ سياقتى جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى ۇجىمداردى ۇيىمداستىرىپ قۇرىپ، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى اتتانىپ وتاندى قۇتقارۋ قۋاتتاماسىن زور كۇشپەن ۇگىتتەپ، چياۋمين باۋىرلاستاردى جابال جىلۋ اتاپ، زاتتىق ماتەريال توپتاۋعا جۇمىلدىرادى.
1939 ـ جىلى 2 ـ ايدا جاپون ارمياسى حاينان ارالىن باسىپ الادى. چىن چين تۋعان جەرىنە الىستان كوز سالىپ، قاتتى قىنجىلىپ، كەۋدەسىن كەك كەرنەپ، زور داۋىسپەن قالىڭ حايناندىق حۋاچياۋلاردى ىنتىماقتاسۋعا ۇندەيدى: ”جاپوندىقتاردىڭ تابانىندا تاپتالعان باۋىرلاستاردى قۇتقارايىق، ەلىمىز تەرريتورياسىن قورعاپ قالايىق، بابالار بىزگە قالدىرعان قونىسىمىزدى قورعايىق“. ول حايناندىق حۋاچياۋ باۋىرلاستاردى جۇمىلدىرىپ، ”حايناندىق حۋاچياۋلاردىڭ اۋىلدى قۇتقارۋ قوعامى“، ”حايناندىق حۋاچياۋلاردىڭ بوسقىنداردى قۇتقارۋ بىرلەستىگى“ سياقتى ۇيىمداردى قۇردى. سول جىلى 5 ـ ايدا ”شيڭجوۋ حايناندىق حۋاچياۋلاردىڭ اۋىلعا قايتۋىنا قىزمەت كورسەتۋ تۋانى“ رەسمي قۇرىلىپ، چىن چين تۋان باستىعى بولادى.
سوعىس ٴورتى لاۋلاعان اۋىلىنا — حاينانعا قاراي اتتاندى. 1939 ـ جىلى 7 ـ ايدىڭ ٴبىر كۇنىندە چىن چين قىزمەت وتەۋ تۋانىن باستاپ تەڭىزدەن ٴوتتى، جاپون ارمياسىنىڭ تەڭىزدەگى قۇرساۋ سالعان شەبىنەن ٴوتۋ ٴۇشىن، قىزمەت وتەۋ تۋانى ”جاسىرىنباق“ سىندى ارەكەت باعىتىن قولدانۋدى ۇيعارادى. جاپون ارمياسى تەك قانا الدىمەن اتتانعان 6 بوسقىندار كەمەسىن ۇستاپ، قىزمەت وتەۋ تۋانىن تولىق جويدىق دەپ اسكەرىن جيناپ شەگىنەدى. تاڭ اتۋدان بۇرىن تۋان باستىعى چىن چين باستاعان 1 ـ توپتاعى تۋان مۇشەلەرى حاينانداعى ۋىنچاڭنىڭ چيشيڭليڭ تەڭىز جاعالاۋىنان جاعاعا شىعادى.
جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى اتتانۋدىڭ الدىڭعى شەبىندە چىن چين جاڭبىرشا بوراعان وققا قاراماي، شايقاس بارىسىندا جارالىلاردى قۇتقارىپ، قارايلاسىپ، سوعىس بولعان جەردەگى جانە ارتقى شەپتەگى جارالىلاردى، بوسقىنداردى شيپاحانا جەتكىزىپ، ٴدارى تاسىپ، اۋىلىنىڭ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىسى ٴۇشىن بەلسەنە ۇلەس قوسادى.
1940 ـ جىلى 8 ـ ايدا شياڭگاڭداعى حايناندىق حۋاچياۋلار بىرلەستىگى باس قوعامىنا حايناندىق حۋاچياۋلاردىڭ اۋىلىنا قايتۋىنا قىزمەت وتەۋ تۋانىنىڭ قىزمەتى جانە باس تۋان باستىعى فۋ كىنىڭ زيانكەستىككە ۇشىراعاندىعى سياقتى احۋالداردان مالىمەت بەرۋ ٴۇشىن، باس تۋاننىڭ قىزمەتىن باسقارىپ تۇرعان ورىنباسار تۋانجاڭ چىن چين كەۋدە كەرە العا شىعىپ، باسىن ٴباي تىگە تەڭىزدەن ٴوتىپ شياڭگاڭعا بارۋعا بەكىنەدى، ايتسەدە تەڭىزدە جاپون ارمياسىنىڭ اسكەري كەمەسىنە تاپ بولىپ، باقىتقا قارسى، قازا بولادى، قۇربان بولعاندا نەبارى 29 جاستا ەدى.
چىن چين قاھارمان قۇرباننىڭ رۋحىنىڭ ىقپالىمەن اناعۇرلىم كوپ شەتەلدىك چياۋمين باۋىرلاستار اۋىلدارىن ٴسۇيىپ، اۋىلدارىنا ۇلەس قوستى. ۋىنچاڭ قالاسى حۋاچياۋ ورتا مەكتەبى 1956 ـ جىلى قۇرىلعان، مەكتەپتى شەتەلدەگى حۋاچياۋلار، شياڭگاڭدىق، اۋمىندىق، تايۋاندىق باۋىرلاستار جانە حۋاچياۋلاردىڭ تۋىستارى قارجى توپتاپ سالعان. مەكتەپ اۋلاسىندا ”ادال جۇرەكپەن اتا مەكەنگە ۇلەس قوسامىز“ دەگەن جازۋى بار ەسكەرتكىش قابىرعاسى ايرىقشا كوزگە تۇسەدى. قابىرعاداعى ەسىمدەر جانە ولاردىڭ ٴىس ىزدەرى چياۋمين باۋىرلاستاردىڭ اۋىلدارىنىڭ وقۋ ـ اعارتۋ ىستەرىنىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسىن ەستەلىككە الىپ تۇر.
ۋىنچاڭ قالالىق ۇكىمەتتىڭ ساناعى بويىنشا، 1987 ـ جىلدان 2024 ـ جىلعا دەيىن ۋىنچاڭعا شەتەلدەگى اۋىلداستاردىڭ، شياڭگاڭدىق، اۋمىندىق، تايۋاندىق باۋىرلاستاردىڭ وقىتۋ جۇرگىزۋگە جىلۋ اتاعان سوماسى 500 ميلليون يۋاننان اسىپ، وقىتۋ عيماراتى، كىتاپحانا، عىلىم سارايى، وقىتۋشى ـ وقۋشىلار جاتاق عيماراتى سياقتى 500دەن استام عيمارات تىڭنان سالىنعان، كەڭەيتىپ سالىنعان، سونداي ـ اق قىرۋار وقىتۋ اسپاپتارىمەن، قۇرالدارىمەن جابدىقتالىپ، ۋىنچاڭداعى وقۋشىلارعا تاماشا ۇيرەنۋ، تۇرمىس ورتاسى ازىرلەنگەن.
ۋىنچاڭ قالاسى چاڭسا قالاشىعى حۋاچياۋ باستاۋىش مەكتەبىنىڭ وقۋشىسى حان دان بىلاي دەدى: ”مەن دە كەيىن وسى چياۋمين باۋىرلاستارداي ٴبىلىم ۇيرەنگەن سوڭ اۋىلىما قايتىپ كەلىپ، اۋىلىمنىڭ دامۋىنا كۇش ـ قۋاتىمدى قوسامىن“.
(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 7 ـ ايدىڭ 8 ـ كۇنى حايكوۋدان بەرگەن حابارى)
