شينجياڭ قالايشا دۇنيە جۇزىلىك دەڭگەيدەگى ”استرونوميا تاجىريبەحاناسىنا“ اينالدى
انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى شيە حۇيبيان
8 ـ ايدىڭ 1 ـ كۇنى شونجى اۋدانى بانجيەگوۋ قالاشىعىنىڭ شىحىزى قىستاعىندا مەملەكەتتىك كەلەلى عىلمي زەرتتەۋ نەگىزدىك قۇرىلعىسى، ديامەترى 110 مەتر كەلەتىن شونجى راديو تەلەسكوبىنىڭ (QTT) قۇرىلىسى قاۋىرت جۇرگىزىلىپ جاتتى. سالماعى 6000 توننا كەلەتىن وسى بولات ـ تەمىر ٴزاۋلىم قۇرىلىستىڭ ديامەترى 76 مەتر كەلەتىن ساقيناشا وربيتاسىن جوعارى دالدىكتە ورناتۋ ـ رەتتەۋ اياقتالىپ، دوڭگەلەۋىشى جانە وزەكتى تۇلعا بولەگى قۇراستىرىلىپ، تۇعىرلىق قۇرىلىمىن ورناتۋ جەدەل ىلگەرىلەتىلۋدە ەكەن.
قازىر QTT قۇرىلىس مىندەتى جارتىسىنان استى، مەجەمەن 2028 ـ جىلى سالىنىپ بولادى. سول كەزدە بۇل دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇلكەن، دالدىگى ەڭ جوعارى 100 مەترلىك دەڭگەيدەگى تۇتاس باعىتتى جىلجىمالى راديو تەلەسكوپ بولىپ، بۇرىشتىق سەكۋند دەڭگەيىندە كورسەتۋ دالدىگىمەن يكەمدى تۇردە الەمدى شارلايدى. ونىڭ كەڭ جيىلىكتەگى قامتىم كولەمى ( 0.27 - 30GHz ، ونان ارى 115GHzكە دەيىن كەڭەيتىلەدى)، نەيتروندىق جۇلدىز، جىلدام راديو داۋىلى، نانوگەرتس تارتىلىس كۇشى تولقىنى جانە اسپان دەنەلەرى مەن تىرشىلىكتىڭ شىعۋ تەگى جاعىنداعى ”اسپان الەمىن بارلاۋدىڭ الىپ كوزى“ بولادى.
QTTدىڭ ىرگە تەبۋى شينجياڭنىڭ بۇكىل دۇنيە جۇزىندەگى وزىق دەڭگەيدەگى ”استرونوميا تاجىريبەحاناسى“ سىندى وزگەشە باسىمدىعىن تولىق دالەلدەدى. ايدى بارلاۋ، مارستى بارلاۋ مىندەتىنە تىرەك بولعان ٴۇرىمجى نانشان باقىلاۋ پۋنكتىندەگى 26 مەترلىك راديو تەلەسكوپتان جۇڭگو شەكاراسى ىشىندەگى ەڭ جاقسى كورسەتۋ دارەجەسىنىڭ ٴبىرى بولعان پامير ٴۇستىرتى مۇزتاع باقىلاۋ پۋنكتىنە دەيىن، ودان بۇكىل شينجياڭنىڭ بارلىق جەرىنە تارالعان ساپالى استرونوميالىق وبسەرۆاتوريا ورنى بايلىعىنا دەيىن، شينجياڭ ”راديولىق ٴتاسىل مەن وپتيكالىق ٴتاسىل قاتار قولدانىلاتىن، نەگىزدىك زەرتتەۋ مەن امالياتتىق قولدانۋعا بىردەي ٴمان بەرىلەتىن“ جالپى اۋماقتىق استرونوميالىق باقىلاۋ جاعدايىن جەدەل قالىپتاستىرۋدا. شينجياڭ جۇڭگو استرونومياسىنىڭ دۇنيە ٴجۇزىنىڭ الدىڭعى لەگىنە شەرۋ تارتۋداعى ستراتەگيالىق تىرەك تياناعىنا اينالدى.
تابيعات سيلاعان قۇتتى مەكەن:
وزگەشە باسىمدىق الدىڭعى لەكتىك ىزدەنىسكە دەمەۋ بولدى
شينجياڭنىڭ استرونوميالىق باقىلاۋ باسىمدىعى وزگەشە جاراتىلىستىق شارت ـ جاعدايى مەن مەملەكەتتىڭ بولجامپاز ستراتەگيالىق ورنالاستىرۋىنان باستاۋ الادى.
”شينجياڭنىڭ استرونوميالىق وبسەرۆاتوريا ورىن بايلىعى مول ٴارى ساپالى، راديو، وپتيكا، كۇن سياقتى كوپ سالاداعى باقىلاۋ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا الادى، ەل ىشىندەگى ساۋساقپەن سانارلىق ’استرونوميالىق باقىلاۋداعى جالپى فاكتورلىق ٴوڭىر‘ بولىپ تابىلادى“، ـ دەدى جۇڭگو عىلىم اكادەمياسى شينجياڭ استرونوميالىق وبسەرۆاتورياسى پارتكومىنىڭ شۋجيى، QTT نىسانىنىڭ باس قولباسشىسى ۋاڭ نا.
دۇنيە جۇزىندەگى ”استرونوميا اڭعارى“ دەپ اتالعان شونجى باقىلاۋ پۋنكتى تاماشا سىمسىز تەلەگراف ورتاسىنا يە، ونىڭ اتموسفەرالىق سۋ بۋىنىڭ ينتەگرالدىق قۇرامىنىڭ ورتاشا مولشەرى 6.6mmدەن تومەن، قىس ماۋسىمىنداعى سۋ بۋىنىڭ قۇرامى 2mmگە جەتپەيدى. مۇنداي تاماشا وبسەرۆاتوريالىق ورىن شارت ـ جاعدايى QTTگە ميلليمەترلىك تولقىن بويىنشا استرونوميالىق باقىلاۋ جاعىندا كورنەكتى باسىمدىق بەرىپ، الەمنىڭ تەرەڭ تۇكپىرىندەگى بولىمسىز سيگنالداردى قابىلداۋىنا كوڭىلدەگىدەي باقىلاۋ ورتاسىن ازىرلەيدى.
وپتيكالىق باقىلاۋ سالاسىندا تەڭىز دەڭگەيىنەن بيىكتىگى 4520 مەتر كەلەتىن مۇزتاۋ باقىلاۋ پۋنكتىنىڭ كورىنىم دارەجەسىنىڭ ورتاشا ٴمانى 0.78 بۇرىشتىق سەكۋند (تەلەسكوپتىڭ كەسكىندەۋ دالدىگىن ولشەۋگە قولدانىلادى، ساندىق ٴمانى قانشا تومەن بولسا سونشا جاقسى بولادى)، قىس ماۋسىمىندا اتموسفەراداعى سۋ بۋىنىڭ قۇرامى تومەن، ونىڭ ۇستىنە گۇڭگىر قارلى تاۋى قالاداعى جارىقتىڭ لاستاۋىن ٴونىمدى بوگەيدى، مەملەكەت تاس جولى 314 ـ لەنياسى جوعارى تەڭىز دەڭگەيىندەگى تاسىمال ونىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى، وسىنىڭ ٴبارى تاماشا وپتيكالىق استرونوميالىق باقىلاۋ ورتاسىن بىرگە قالىپتاستىردى.
قازىر مۇزتاۋ باقىلاۋ پۋنكتىندە 50 سانتيمەترلىك ديففراكسيا جوعارى شەگىندە كەسكىندەۋ تەلەسكوبى، اي جارقىلى تەلەسكوبى سياقتى جابدىقتار ىسكە قوسىلدى، 1.93 مەترلىك وپتيكالىق تەلەسكوپ ورناتىلۋ ٴارى ىسكە قوسىلۋ الدىندا تۇر، كەزىندەگى سىرلى پامير ٴۇستىرتى وپتيكالىق ينفرا قىزىل ساۋلەلى باقىلاۋدىڭ الدىڭعى لەكتىك شەبى بولىپ ەڭسە كوتەرىپ كەلەدى.
ۋاڭ نا بىلاي دەپ تانىستىردى: شينجياڭنىڭ استرونوميالىق باقىلاۋ شارت ـ جاعدايى ەل ىشىندە الدىڭعى قاتاردا تۇرادى، جاراتىلىستىق باسىمدىقتارىنان تىس، كوپ ساندى باقىلاۋ پۋنكت تۇيىندەرىنىڭ قاتىناسى قولايلى، تىرەكتىك شارت ـ جاعدايى كەمەلدى. مۇزتاۋ باقىلاۋ پۋنكتى مەن قاشقار باقىلاۋ پۋنكتى ”باقىلاۋ - دەمالۋ“ سىندى بىرلەسىپ قيمىلداۋ ۇلگىسىن قالىپتاستىرىپ، عىلمي زەرتتەۋ ونىمدىلىگى مەن قىزمەتكەرلەردىڭ سالاماتتىعىنا بىردەي ٴمان بەردى.
قاشقار باقىلاۋ پۋنكتى 2009 ـ جىلى رەسمي ىسكە قوسىلعاننان بەرى، ٴۇرتىس تالاي رەت جاساندى سەرىك ارقىلى بولجال ارا قاشىقتىعىن ولشەۋ، VLBI بىرلەسىپ ولشەۋى سياقتى قىزمەتتەردى ورىستەتىپ، ٴار جىلى جاساندى سەرىك جول نۇسقاۋ جۇيەسى ٴۇشىن قىرۋار شەشۋشى ساندى مالىمەتتەردى ازىرلەدى.
شينجياڭنىڭ استرونوميا سالاسىنداعى جۇيەلىك باسىمدىعىن ەرتەرەكتە قۇرىلعان نانشان باقىلاۋ پۋنكتىنەن قاراستىرۋعا تۋرا كەلەدى. بۇل پۋنكت 1991 ـ جىلى باستاپ قۇرىلعان، پۋنكت ىشىندە 20دان استام راديولىق جانە وپتيكالىق باقىلاۋ جابدىقتارى جۇمىس ىستەپ تۇر، 26 مەترلىك راديو تەلەسكوپتىڭ جىلدىق ورتاشا جۇمىس جۇرگىزۋ ۋاقىتى 7000 ساعاتقا جەتەدى، ٴبىر مەترلىك وپتيكالىق تەلەسكوپ، 1.2 مەترلىك كۆانتتىق حابارلاسۋ تەلەسكوبى سياقتى باسقا نەگىزگى جابدىقتار دا ۋاقىتتى تولىق پايدالانىپ، جىلىنا ورتا ەسەپپەن 250دەن استام بۇلتسىز ٴتۇن بولۋ باسىمدىعىنا سۇيەنىپ الەمدى زەرتتەۋدىڭ باقىلاۋ شوعىرىن بىرگە قۇرۋدا.
شينجياڭنىڭ استرونوميالىق باقىلاۋداعى وزگەشە باسىمدىعى ەل ىشىندەگى استرونوميا زەرتتەۋ قۇرىلىمدارىن جانە جوعارى مەكتەپتەردى دە وسىندا بەلسەندى ورنالاستىرۋ جاساۋعا باۋرادى. ماسەلەن، ۇلاستاي باقىلاۋ پۋنكتى الەمنىڭ ”العاشقى شۇعىلاسىن“ بارلاۋعا كۇش سالدى، قۇلىنشارى باقىلاۋ پۋنكتىنىڭ تابيعات تىنىسى جوسپارى كومەسكى ەنەرگيانى زەرتتەۋگە دەن قويدى، نانشان راديو رەفەرەنتتىك رامالىق تەلەسكوبى ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەگى نەگىزگى ولشەم مەملەكەتتىك مىندەتىنەن قامال الدى، ت. ب، وسى پۋنكتتەر مەملەكەتتىڭ استرونوميا جۇيەسىندەگى شەشۋشى تياناق بولىپ قانا قويماي، ونان دا ماڭىزدىسى، كەلەلى سەرپىلىسكە سايلانۋداعى جاڭالىق اشۋدىڭ الدىڭعى لەگى بولدى.
كۇشتى سەرپىلىس:
نەگىزدىك كەڭەيتۋدەن تەحنولوگيالىق قامال الۋعا دەيىن
7 ـ ايدىڭ 28 ـ كۇنى كەشتە ٴۇرىمجى اۋدانى گانگوۋ اۋىلىنداعى شياۋفىڭلياڭ نانشان باقىلاۋ پۋنكتىندە 26 مەترلىك راديو تەلەسكوپتىڭ الىپ پارابولالىق بەتى باياۋ تەرەڭ كەڭىستىككە بۇرىلىپ، نازارىن شالعايداعى عارىشقا بۇردى. تاتىمدى عىلمي زەرتتەۋ تاريحىن ارقالاعان وسى جابدىق بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدىڭ ايدى بارلاۋ ينجەنەرياسىنداعى، مارستى بارلاۋداعى VLBI (وتە ۇزىن ولشەمدىك سىزىق بويىنشا ينتەرفەرەنتسيالىق ولشەۋ) وربيتانى ولشەۋ بولىمشە جۇيەسىندەگى وزەكتى جابدىق بولىپ، جوعارى دالدىكتەگى وربيتا ولشەۋ ساندى مالىمەتتەرىن ۇزدىكسىز شىعارىپ كەلەدى.
ٴىس جۇزىندە، نانشان تەلەسكوبىنىڭ عىلمي زەرتتەۋ بورىشى اناعۇرلىم ەرتەدەگى نەگىزدىك ىزدەنىستەن باستالعان —
20 ـ عاسىردىڭ 90 ـ جىلدارىندا شينجياڭ استرونوميالىق وبسەرۆاتورياسىنىڭ عىلمي زەرتتەۋ قىزمەتكەرلەرى نانشان 25 مەترلىك راديو تەلەسكوبىنان (قازىرگى 26 مەترلىك راديو تەلەسكوپتىڭ توركىنى) پايدالانىپ نەيتروندىق جۇلدىز زەرتتەۋ تاقىرىبى بويىنشا باقىلاۋ زەرتتەۋىن ەل ىشىندە ەڭ ەرتە باستاعان بولاتىن. 2000 ـ جىلى ولار ەل ىشىندەگى العاشقى نەيتروندىق جۇلدىز بويىنشا ۋاقىت ەسەپتەۋ جۇيەسىن ٴساتتى زەرتتەپ جاسادى، سونداي ـ اق 300دەن استام نەيتروندىق جۇلدىزدى تاباندىلىقپەن باقىلاپ، نەيتروندىق جۇلدىزدىڭ اينالۋ، رادياتسيا ەرەكشەلىكتەرى جانە جۇلدىز ارالىق دانەكەرلەردى زەرتتەۋ جاعىندا كورنەكتى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى.
ايگىلى استرونوم، جۇڭگو عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ۋاڭ شوۋگۋان كەزىندە بۇعان جوعارى باعا بەرىپ: ”كىشكەنتاي تەلەسكوپپەن ماڭىزدى پاندىك جاڭالىق جاساپ، ەلىمىزدىڭ نەيتروندىق جۇلدىزدى ناقتى ولشەۋ زەرتتەۋىنە باستاماشى بولدى“، ـ دەدى.
ٴدال وسى نانشان باقىلاۋ پۋنكتىندە ۇزاق ۋاقىت شىڭدالعان باقىلاۋ تەحنولوگياسى، ساندىق مالىمەتتەردى ٴبىر جاقتى ەتۋ قابىلەتى جانە ينجەنەريالىق اماليات تاجىريبەسى ۇجىمدى اناعۇرلىم زور سىن ـ سايىستى كۇتىپ الۋعا، ول بولسا — دۇنيە جۇزىندە بىرەگەي QTT قۇرۋعا نەگىز قالادى.
QTT جونىندەگى 10 جىلدان استام ۋاقىتقا سوزىلعان الدىن الا زەرتتەۋ جانە قۇرۋ بارىسىندا ۇجىم بۇرىشتىق سەكۋند دارەجەلى جوعارى دالدىكتە باعىتتاپ مەڭگەرۋ ادىسىندە سەرپىلىس جاساپ، 70 ميكرومەتر دالدىكتەگى ۇلكەن تاقتايلى جاساۋ شەبەرلىگىن يگەرىپ، نولدەن تومەن 40 سەلتسي گرادۋستان 60 سەلتسي گرادۋسقا دەيىنگى وتە ۇلكەن تەمپەراتۋرا پارقىنا ٴتوزىمدى نازىك تەزدەتكىش (دالدىك دارەجەسى 15 ميكرومەترگە جەتەدى) سياقتىلاردى زەرتتەپ جاساپ، QTT قۇرىلىسىنا ماڭىزدى تىرەك ازىرلەدى.
”6000 توننالىق انتەننانىڭ اۋىرلىعىن كوتەرەتىن رەليستىڭ بەتىنىڭ تەگىس بولماۋ مولشەرى 0.3 ميلليمەتر ىشىندە تىزگىندەلەدى، ال رەليس ورناتىلاتىن ورنى تۇراقتاندىرىلىپ بەتونمەن بىرگە قۇيىلاتىن بۇراندانىڭ بەتون قۇيىلعاننان كەيىنگى ورىن دالدىگى 2mmگە جەتۋى ٴتيىس، بۇل نەگىزىنەن ٴۇي قۇرىلىس سالاسىنداعى ’مۇمكىن بولمايتىن مىندەت‘ ەسەپتەلەدى، ايتسەدە ٴبىزدىڭ ينجەنەرلەر ۇجىمىمىز رەليسكە جول توسەۋدەگى ەڭ قيىن ٴبىر ’ماشاقاتتى ٴتۇيىندى‘ شەشتى، قازىر رەليستى جوعارى دالدىكتە دانەكەرلەۋ جانە سۋبميلليمەتر دەڭگەيىندەگى دالدىكپەن رەتتەۋ ـ ولشەۋ جۇرگىزۋدە“. ۋاڭ نانىڭ سوزدەرىنەن ۇجىمنىڭ قيىندىققا قارسى اتتانۋ رۋحىن شىن جۇرەكتەن القاۋى بايقالادى.
QTT سالىنىپ بولعاننان كەيىن، ونىڭ اناعۇرلىم كەڭ جيىلىكتى قامتۋىنا سۇيەنىپ نىسانانى جىلدام اۋىستىرىپ، اناعۇرلىم زور اسپان اياسىن قامتۋعا بولادى، سونداي ـ اق جوعارى جيىلىكتەگى فيزيكالىق مەحانيزمدى زەرتتەۋ قابىلەتىن دە كورنەكتى جوعارىلاتادى. ول تومەن جيىلىكتەگى باقىلاۋعا باسا ٴمان بەرەتىن FAST پەن بىرگە ”جوعارى، تومەن جيىلىكتەر بويىنشا ٴوزارا تولىقتايتىن، سايكەسىپ باقىلاۋ جۇرگىزەتىن“ ارنا قالىپتاستىرىپ، بولاشاقتاعى جۇلدىز ارالىق بارلاۋدىڭ ”ەرەن اسپان كوزىن“ بىرگە قۇرايدى.
”بۇل سەرپىلىستەر استرونوميا سالاسىنداعى عىلمي زەرتتەۋ ىزدەنىستەرىن ىلگەرىلەتىپ قانا قويماي، ونان دا ماڭىزدىسى، ەل ىشىندەگى ماتەريال وڭدەۋ، دالدىكپەن جاساۋ، نەگىزگى قۇرىلىس ينجەنەرياسى سياقتى كاسىپ سالالارىنداعى تەحنولوگيالىق دەڭگەيدى كوتەرۋ مەن جاڭالىق اشۋدى تىكەلەي جەتەكتەيتىن بولادى“، ـ دەدى ۋاڭ نا.
جاساندى سەرىك پەن جەر بەتى بىرلەسە قيمىلداۋ:
عىلىم قوزعالتقىشى وڭىرلىك دامۋعا قۋات ۇستەدى
7 ـ ايدىڭ 20 ـ كۇنى التاي استرونوميا سارايىنداعى كوزدىڭ جاۋىن الاتىن ”ۋاقىت ـ كەڭىستىك تۋنەلى“ ىشىندە بىرنەشە باستاۋىش مەكتەپ وقۋشىسى عارىشكەرلەرگە ەلىكتەپ ”جارىق جىلدامدىعى ارناسىندا“ ارلى ـ بەرلى ٴجۇردى، اياقتارىنىڭ استىندا جىلىستاعان ساعىمدار ولاردى سىقىلىقتاتىپ كۇلدىردى.
نەشە ٴجۇز كيلومەتر قاشىقتىقتاعى ٴۇرىمجى نانشان باقىلاۋ پۋنكتىندە استرونوميا جازعى لاگەرىنە قاتىناسقان قاراقاش اۋدانى جاھانباق اۋىلىنان كەلگەن وقۋشىلار كاسىپتىك تەلەسكوپپەن الەمنىڭ تەرەڭ تۇڭعيىعىنا ٴۇڭىلىپ، جانارلارى بەيتانىس جۇلدىزدى اسپان جونىندەگى تاڭدانىس پەن اۋەستىككە تولدى...
عىلىم جالپىلاستىرۋ سارايىنان عىلمي زەرتتەۋ بازاسىنا دەيىنگى مۇنداي استرونوميا ىستىق لەبى شينجياڭنىڭ استرونوميا ىستەرىندەگى ”وزىق عىلمي زەرتتەۋ“ مەن ”جۇرتشىلىققا عىلىم جالپىلاستىرۋدى“ ىشكەرىلەي توعىستىرۋدىڭ جاندى ىقشام كورىنىسى بولدى. ”جۇلدىزدى اسپانعا ىنتىعا قاراپ، تاباندىلىقپەن ىزدەنىس جاساۋ“ كوپتەگەن شينجياڭدىق جاس وسپىرىمدەردىڭ كوڭىلىندە وركەندەپ وسكەن عىلىم ارمانىنا اينالدى.
”العاش رەت تەلەسكوپ ارقىلى اي شارىنداعى دوڭگەلەكشە تاۋدى انىق كورىپ، لەزدە دۇنيەنىڭ وسىنشاما كوز جەتكىسىز ەكەندىگىن ٴتۇيسىندىم، بولاشاق شەكسىز مۇمكىندىككە تولى“، ـ دەدى وقۋشى نيجات تۇرسۇنتوحتى اسەرلەنىپ.
سوڭعى جىلدارى شينجياڭ استرونوميالىق وبسەرۆاتورياسى استرونوميا زەيىن سىناۋ جارىسىن وتكىزۋ ارقىلى ورتا، باستاۋىش مەكتەپ وقىتۋشىلارىن باۋلۋ جانە قىسقى لاگەر، جازعى لاگەر سياقتىلاردى ۇيىمداستىرىپ، شيڭميڭ استرونوميالىق وبسەرۆاتورياسى سياقتى كاسىپتەن سىرتقى استرونوميا ۇيىمدارىنىڭ دامۋىنا بەلسەنە قولداۋ كورسەتتى، سونداي ـ اق نانشان باقىلاۋ پۋنكتىنىڭ ٴبىر مەترلىك تەلەسكوبىنىڭ باقىلاۋ ساندى مالىمەتتەرىن اشىق ۇستادى، فورماسى الۋان ٴتۇرلى عىلىم جالپىلاستىرۋ قيمىلدارى ارقىلى بارعان سايىن كوپ استرونوميا ارمانىن وياتتى.
وسىنداي عىلمي زەرتتەۋدىڭ قۇنارلى توپىراعىنان جانە جاڭالىق اشۋ ەكولوگياسىنان تامىر العان شينجياڭ استرونوميا ىستەرى ٴوڭىردىڭ دامۋ تىنىسىمەن بىرتىندەپ توعىسىپ، جەرگىلىكتى ورىن ەكونوميكاسىنىڭ جوعارى ساپالى دامۋىنا دەم بەرەتىن عىلىم قوزعالتقىشىنا اينالدى.
ۋاڭ نا بىلاي دەدى: QTT نىسانى 2022 ـ جىلى ىرگەتاسىن قالاعاننان بەرى، ەل ٴىشى ـ سىرتىنداعى نەشە ونداعان بىرەگەي عىلمي زەرتتەۋ ورىندارىن، جۇزگە جۋىق مامان ـ وقىمىستىنى شينجياڭعا جينالۋعا باۋراپ، ”ۇلكەن عىلمي جابدىقتارى ارقىلى جوعارى دەڭگەيدەگى دارىندىلاردى توپتاستىرۋداي“ قۋاتتى ماگنيت ٴورىسى اسەرىن قالىپتاستىردى. شينجياڭ استرونوميالىق وبسەرۆاتورياسى عىلمي زەرتتەۋ ۇجىمىنىڭ كولەمى دە ەڭ باستابىنداعى نەشە ونداعان ادامنان 200گە جۋىق ادامعا قاۋىرت كەڭەيدى. دارىندىلاردىڭ جينالۋ اسەرى كاسىپ سالاسى تىزبەگىنە دە كۇش سالۋدا، الداعى جەردە QTTدىڭ دامۋىمەن سايكەستى رەليس ارنايى بولاتىن وڭدەۋ، ەرەن دالدىكتەگى قازانشىق جاساۋ سياقتى وزەكتى تەحنولوگيا كاسىپورىندارى دا مەملەكەت نىساندارىنا قىزمەت كورسەتۋ بارىسىندا تەحنولوگيالىق قۋات دەڭگەيىنىڭ كۇرت كوتەرىلۋىن جۇزەگە اسىرادى.
بۇل عانا ەمەس، QTT قۇرىلىسىنا سۇيەنگەن شونجى اۋدانى ”استرونوميا قالاشىعىن“ بولجامپازدىقپەن جوسپارلاپ، ”عىلمي زەرتتەۋدى جەتەكشى ەتۋ، كاسىپ سالاسى قۋات ۇستەۋ“ سىندى دامۋ جولىن تۇراقتاندىردى. مۇزتاۋ باقىلاۋ پۋنكتىنىڭ توڭىرەگىندە مالشىلار جۇرگىزگەن ”جۇلدىزدى اسپان حالىقتىق تۇسەلحاناسى“ اقىرىن ـ اقىرىن كوركەيىپ، ساياحاتشىلار ٴۇستىرت سالت ـ ساناسىن سەزىنىپ، سارى ماي سالىنعان ٴسۇتتى شاي ىشۋمەن بىرگە، باستارىن كوتەرە سالا جايناعان قۇس جولىنا كوز جىبەرىپ، وزىق عىلمي زەرتتەۋدىڭ، ەكولوگيانى قورعاۋدىڭ جانە بۇقارانىڭ كىرىستەرىن ارتتىرۋىنىڭ جاراسىمدى سيمفونياسىن شىنداپ قالىپتاستىردى.
QTT سالىنىپ بولعاننان كەيىن، حالىقارالىق باقىلاۋ ٴوتىنىشىن قابىلداۋدى بۇكىل دۇنيە جۇزىنە اشىق ۇستاپ، ”ٴبىر بەلدەۋ، ٴبىر جولداعى“ استرونوميالىق سەلبەستىكتىڭ ماڭىزدى تىرەك ٴتۇيىنىن قالىپتاستىرادى. ”شەتەلدىك عالىمدار شونجىعا كەلگەندە، ولاردىڭ كورەتىنى دۇنيە جۇزىلىك دەڭگەيدەگى تەلەسكوپ بولىپ قانا قويماي، ونان دا ماڭىزدىسى، جەرگىلىكتى ورىننىڭ قاۋىرت دامۋى مەن ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ باقىتتى تۇرمىسى بولماق، بۇل ەڭ شىنايى، ەڭ اسەرلى شينجياڭ حيكاياسى“، ـ دەدى ۋاڭ نا.
نانشان باقىلاۋ بازاسىنداعى شام ساۋلەسىنەن پامير ۇستىرتىندەگى جۇلدىز شۇعىلاسىنا دەيىن؛ تاجىريبەحاناداعى بولماشى ارالىقتاعى دالدىكپەن رەتتەۋ ـ سىناۋدان عىلىم جالپىلاستىرۋ ساباعىنداعى بالالاردىڭ جايناعان جانارلارىنا دەيىن... شينجياڭنىڭ استرونومياداعى ەكپىندەي ىلگەرىلەۋ ىزدەرى ٴارى زەڭگىر كوككە جەتەر عىلمي زەرتتەۋ بيىگىن ەستەلىككە الىپ، ٴارى حالىققا قامقورلىق جاساۋدىڭ شىنايى مەيىرىن ولشەپ تۇر.” QTT اسپان كوزىن“ اشقاندا، ونىڭ الەمنىڭ تەرەڭ تۇكپىرىنە كوز تاستاعان العاشقى جانارى شينجياڭنىڭ دۇنيە جۇزىنە جاڭالىق اشۋ ومىرشەڭدىگىن جانە كەڭ قۇشاعىن ايگىلەۋىنىڭ جاڭا باستالۋ ٴتۇيىنى بولادى.
