ساحارانىڭ ادال ۇلى مەملەكەت ٴۇشىن ٴومىر بويى جومارتتىق كورسەتتى
انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى ٴرايدا
8 ـ ايدىڭ 2 ـ كۇنى كۇن نۇرى بايابان دالانى جاندىرىپ تۇر، شاعانتوعاي اۋدانى باسباي وتانشىلدىق تاربيە كورمە سارايىنىڭ سىرتىندا قالىڭ ادام ٴيىن تىرەسەدى. وسىناۋ جاپ ـ جاسىل اعاشتارمەن، گۇل ـ شوپتەرمەن كومكەرىلگەن كورمە سارايى ساۋلەتتى دە ايبىندى كورىنەدى.
كىرە بەرىس زالعا قادام تاستاعانىمىزدا، باسباي شولاق ۇلى باپيننىڭ ٴمۇسىنى ٴدال ورتادا قاسقايىپ تۇر ەكەن. ونىڭ كوزدەرىنەن نۇر توگىلىپ، تۇڭعيىق جانارىندا اۋمالى ـ توكپەلى وتكەن جىلدار ۇيالاپ تۇرعانداي ەدى. ٴمۇسىننىڭ الدىندا تۇرعان بىرنەشە كاريا ٴمۇسىن تۇعىرىن ايالاي سيپاپ، باسەڭ ۇنمەن: ”باسباي وسى كىسى بولدى عوي، كەزىندە تالاي ـ تالاي كەرەمەت ىستەردى ىستەگەن ەكەن“، ـ دەدى سۇيىنە. كورمە سارايىنىڭ ٴتۇسىندىرۋشىسى ديڭ ۋانلۋ كورمە تاقتايشالارىن رەتتەپ بولىپ، ەكسكۋرسيالاۋشىلارعا جان تەبىرەنتەرلىك وتانشىلدىق حيكايانى بايانداۋعا دايىندالدى.
مال شارۋاشىلىعىمەن اۋقاتتانعاندا اۋىلداستارىن ۇمىتپادى
”مىنا بولەكتەگى كورمەگە قويىلعان نارسەلەر باسبايدىڭ قاراپايىم مالشىدان قايتىپ داۋلەتى تاسىعان بايعا اينالعاندىعىن باياندايدى“. ديڭ ۋانلۋدىڭ ٴۇنى اشىق تا قۇلاققا جاعىمدى بولىپ، ەكسكۋرسيالاۋشىلاردىڭ وي ـ قيالىن باسبايدىڭ جاستىق شاعىنا باستاپ اكەتتى. 1889 ـ جىلى باسباي شاعانتوعاي اۋدانىنداعى قاراپايىم مالشى وتباسىندا دۇنيەگە كەلەدى، كىشكەنتايىنان ساحارادا ٴتورت تۇلىك مالدىڭ سوڭىندا بولادى. 1919 ـ جىلى 30 جاسقا شىققان ول ٴوز الدىنا شارۋاشىلىق قۇرۋعا بەكىپ، 150 قوي مەن ٴبىر ٴۇيىر جىلقىسىن ايداپ، ٴوزىنىڭ مال شارۋاشىلىعىمەن دامۋ جولىن باستايدى.
ٴتورت تۇلىك مالىن باعىپ، بابىن تاۋىپ جۇرگەن كۇندەردە باسباي توتەنشە كۇشتى باقىلاۋ قابىلەتى مەن ۇڭىلە زەرتتەيتىن رۋحىن تانىتادى. ول جەرگىلىكتى ورىنداعى قازاق قويىنىڭ ٴوسىپ ـ ٴونۋ جىلدامدىعى ٴبىرشاما باياۋ، ەت ساپاسى دا ايتارلىقتاي ەمەس ەكەندىگىن، تۇزدەگى ارقارلاردىڭ دەنە تۇلعاسى شىمىر، ەتى ساپالى دا ٴدامدى ەكەندىگىن بايقايدى، سونان ول باتىلدىقپەن وسى ەكى تۇقىمدى بۋدانداستىرۋ ويىنا كەلەدى. مۇنداي ويعا سول كەزدە ٴشۇبالانا قاراعاندار كوپ بولدى، ٴبىراق باسباي ويىنان قايتپايدى، تالاي رەت سىناق جاساۋ مەن ساتسىزدىكتەن كەيىن، اقىرىندا باسباي قويىن ٴساتتى جەتىلدىرىپ شىعادى. بۇل قوي ٴوسىپ ـ جەتىلۋى تەز، بەيىمدەلگىشتىگى كۇشتى، سويىسقا جارامدى بولىپ، سول زاماندا ـ اق قاتتى قارسى الىنادى.
باسباي قويىنىڭ اتاعى الىسقا جايىلۋىنا ىلەسە، باسبايدىڭ بايلىعى دا تەز قوردالاندى. ونىڭ جايلىمى ۇزدىكسىز كەڭەيىپ، ٴتورت تۇلىگىنىڭ سانى كۇن ساناپ ارتىپ، ەڭ كوبەيگەن كەزدە 25 مىڭنان استامعا جەتتى. مال شارۋاشىلىعىنان سىرت، باسباي ساۋدا جاعىنداعى اسقان كورەگەندىگىمەن باسقا سالالارعا دا ات باسىن بۇرىپ، جەرگىلىكتى ورىنداعى ايگىلى باي ساۋداگەرگە جانە كاسىپورىنشىعا اينالادى، ٴبىراق ول ٴوزىنىڭ اۋەلگى ماقساتىن باستان ـ اياق ۇمىتپاي، اۋەلگىدەي ساحارامەن، مالشى قاۋىممەن تىلەكتەس بولادى.
باسبايدىڭ نەمەرەسى ماۋكەن ەسكە الىپ بىلاي دەدى: ”كىشكەنتاي كەزىمدە اكەمنەن ەستۋىمشە، اتام بايىعانىمەن، تۇرمىستا اۋەلگىسىندەي قاراپايىم بولعان ەكەن، قاشاندا ٴوزىنىڭ بىرنەشە پار كونە توز كيىمىن كيىپ الىپ، مالشىلارمەن بىرگە ساحارادا ەڭبەك ىستەيدى ەكەن. ول ۇنەمى بايلىقتى دارقان دالام بەرگەن، قارىمجىسىن سايىن ساحارا مەن اۋىلداستارىما قايتارۋىم كەرەك دەپ ايتادى ەكەن“.
جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس جىلدارىندا جومارتتىقپەن جىلۋ اتادى
جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس مەزگىلىنە قاتىستى كورمە اۋماعىنىڭ الدىندا ديڭ ۋانلۋ قابىرعاداعى تاريحي ارتقى كورىنىستى نۇسقاي تانىستىرىپ بىلاي دەدى: جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس بۇرق ەتە تۇسكەننەن كەيىن، بۇل حابار شاعانتوعاي اۋدانىنا جەتكەندە ٴبىر مەزەت ەل ـ جۇرتتىڭ زارەسى ۇشىپ كەتەدى، كوپتەگەن مالشى قولىنداعى جىلقىلارىن ۇكىمەتتىڭ جيىپ الىپ الدىڭعى شەپكە جىبەرۋىنەن الاڭدايدى، بىلايعى جەردە ٴار قيلى اڭگىمە ايتىلا باستايدى.
باسباي بۇل اڭگىمەلەردى ەستىگەن سوڭ قاتتى اشۋلانىپ: ”سەندەر نەگە ويلانبايسىڭدار، ەگەر مەملەكەتىمىز امان بولماسا، باسىمىز دا امان بولمايدى عوي، جىلقىڭنىڭ امان قالعانى نەگە سەپ“؟ ـ دەيدى.
”1938 ـ جىلى باسباي ٴوز جىلقىسىنان 200 جاقسى اتتى تاڭداپ الىپ، جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىستىڭ الدىڭعى شەبىنە كومەكتەسۋگە ٴوزى باس بولىپ جىلۋعا اتادى“، ـ دەدى ديڭ ۋانلۋ.
ٴتۇسىندىرۋدىڭ تەرەڭدەۋىنە ىلەسە، ديڭ ۋانلۋ تاعى ٴبىر توپ كورمە بۇيىمدارىن نۇسقاپ بىلاي دەدى: ”1939 ـ جىلى جۇڭگونىڭ جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىسى ماشاقاتتى تەكە تىرەس كەزەڭگە ٴوتىپ، الدىڭعى شەپ زاتتىق قۇرال ـ جابدىقتارعا مۇقتاج بولادى. باسباي تاعى دا 500 جاقسى اتتى كومەككە اتايدى، سونداي ـ اق الدىڭعى شەپتەگى جاۋىنگەرلەرگە 42 دادان 8 اعاش ٴبيدايدى جىلۋعا بەرەدى، سول ٴبىر استىق تاپشى داۋىردە بۇل بيدايمەن تالايلاعان جاۋىنگەر اشتىقتان امان قالادى“.
كورمە سورەسىنىڭ ەڭ باسىندا تۇرعان ”1940 ـ جىل“ دەپ بەلگى سالىنعان جىلۋ اتاۋ تىزىمدىگى كوپشىلىكتىڭ نازارىن اۋداردى. ”وسى ٴبىر جىلدا دۇنيە جۇزىلىك فاشيزمگە قارسى سوعىسقا كومەك كورسەتۋ ٴۇشىن باسباي 400 اسكەري اتتى ەر ـ تۇرمانىمەن سوۆەت وداعى قىزىل ارمياسىنا جىلۋعا اتايدى“. ديڭ ۋانلۋ توقتاۋسىز ٴتۇسىندىردى: ”سول كەزدە وسى اسكەري اتتار حالىقارالىق ارنامەن سوعىس مايدانىنا جەتكىزىلىپ، فاشيزمگە قارسى سوعىسقا ٴوز كۇشىن قوستى“.
ماۋكەن كورمەگە قويىلعان ەر ـ تۇرماننىڭ الدىنا بارىپ، مۇجىلىپ توزعان بىلعارىسىن ايالاي سيپاپ تۇرىپ بىلاي دەدى: ”اكەم ماعان اتامنىڭ اتتاردى جىلۋعا اتاعان كەزدە توتەنشە مۇقيات بولعاندىعىن، ٴاربىر اتتىڭ ەر ـ تۇرمانىن ٴوزى تىكەلەي تەكسەرىپ، بەرىك تە قولايلى بولۋىنا شىنايى كەپىلدىك ەتكەندىگىن ايتقان بولاتىن. ول ۇنەمى جاۋىنگەرلەر بۇل اتتاردى ٴمىنىپ سوعىسقا شىققاندا، اتى كۇيلى، ەر ـ تۇرمانى مىقتى بولۋى كەرەك، سوندا عانا جاۋدى كوپتەپ قىرادى دەيدى ەكەن“.
امەريكا جيھانگەرلەرىنە قارسى تۇرىپ چاۋشيانعا كومەكتەسكەن ادىلەتتى ٴىسى دۇنيە ٴجۇزىن ٴدۇر سىلكىندىردى
امەريكا جيھانگەرلەرىنە قارسى تۇرىپ چاۋشيانعا كومەك بەرۋ كورمە اۋماعىنا كەلگەندە، ديڭ ۋانلۋ تەبىرەنە باياندادى: 1950 ـ جىلى 10 ـ ايدا جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ”امەريكا جيھانگەرلەرىنە قارسى تۇرىپ چاۋشيانعا كومەك بەرۋ، مەكەندى، وتاندى قورعاۋ“ ستراتەگيالىق شەشىمىن جاساعان حابارى تەز ارادا بۇكىل ەلگە تارادى. شاعانتوعاي اۋدانىنداعى ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ اڭىسى توتەنشە كۇشتى بولدى ٴارى امەريكا جيھانگەرلەرىنە قارسى تۇرىپ چاۋشيانعا كومەك بەرۋ جىلۋ اتاۋ ۇيىمىن قۇردى.
باسباي بۇعان بەلسەنە ٴۇن قوسىپ، جۇمىلدىرۋ ماجىلىسىندە ۇگىت لەكسيا سويلەگەن كەزىندە ٴار ۇلت بۇقاراسىن ٴبىر نيەتپەن ىنتىماقتاسۋعا ٴارى الدىڭعى شەپتەگى قولباسى ـ جاۋىنگەرلەرگە بەلسەنە كومەكتەسۋگە ۇندەپ: ”ەستۋىمشە، ٴبىر پالەكەت جاۋ ٴبىزدىڭ كورشىمىزبەن سوعىسىپ جاتىر ەكەن، بىزگە دە اۋىز سالاتىن ٴتۇرى بار. ەگەر مەكەنىمىزدى جاۋ يەلەپ السا، مال ـ مۇلكىمىز قايدا قالماق؟ ٴبىز، ٴسوزسىز، جاۋدى جويۋىمىز كەرەك. ٴبىز تۇگەلدەي ارەكەتكە كەلۋىمىز، الدىڭعى شەپتەگى قولباسى ـ جاۋىنگەرلەرىمىزگە كومەكتەسۋىمىز كەرەك. اسپاندا ۇشاتىن الگى جويىمپازدىعى ەڭ كۇشتى قارۋ بار عوي، سودان ٴبىردى اتايمىن، سەندەر ەسەپتەپ كورىڭدەر، قانشا اقشا كەتەدى ەكەن“؟ ـ دەيدى.
سوعىس ۇشاعىن جىلۋعا اتاۋ ۋادەسىن ورىنداۋ ٴۇشىن، باسباي ٴوزىنىڭ مال ـ مۇلكىن ساتا باستايدى. ول جايلىمىنان 400 جىلقى، 100 سيىر، 4000 قويدى تاڭداپ الادى، تاعى 100 ٴسارى التىنىن الىپ شىعادى، بۇلاردى قوسقاندا ٴبىر سوعىس ۇشاعىن ساتىپ الۋعا ابدەن جەتەتىن ەدى.
باسبايدىڭ وتانشىلدىق ۇلى ٴىسى تۇتاس شينجياڭدى، ٴتىپتى، بۇكىل مەملەكەتتى ٴدۇر سىلكىندىردى، سول كەزدە شينجياڭ اسكەري رايونىنىڭ سىليڭيۋانى بولىپ تۇرعان ۋاڭ جىن ونىڭ ۇلى وتانشىلدىق ارەكەتىن ايرىقشا القايدى. باسبايدىڭ باستاماشىلدىق ەتۋىندە ٴار سالا جومارتتىقپەن قولدا بارىن جىلۋعا اتاپ، امەريكا جيھانگەرلەرىنە قارسى تۇرىپ چاۋشيانعا كومەك بەرۋ سوعىسىنا كۇش قوسادى.
ەكسكۋرسيالاۋ اياقتايىن دەگەندە باتار كۇننىڭ سوڭعى شۇعىلاسى باسبايدىڭ مۇسىنىنە توگىلىپ، مەيىرىمدى دە سالاۋاتتى كورسەتىپ تۇردى. ديڭ ۋانلۋ ەڭ سوڭعى كورمە قابىرعاسىنداعى سۋرەتتەردى نۇسقاپ تۇرىپ، باسەڭ ۇنمەن بىلاي دەدى: ”1953 ـ جىلى باسباي حاڭجوۋدا دۇنيەدەن ٴوتتى، سۇيەگى ٴوزىنىڭ شەكسىز سۇيگەن تۋعان جەرىنە قورعاپ جەتكىزىلىپ، بارلىق تاۋىنىڭ باۋرايىنا جەرلەندى، ول ارادان ونىڭ ٴورىستى دالاسى انىق كورىنىپ تۇراتىن، ول ٴوز قولىمەن سالدىرعان ۇلكەن كوپىردى دە كورۋگە بولادى“.
ماۋكەن سۋرەتتىڭ الدىندا تۇرىپ باسەڭ ۇنمەن: ”اتام ۇنەمى ساحارانىڭ سامال جەلى بۇل ارانى شىن جۇرەكتەن قورعاعان جانداردى ەسىندە ساقتايدى دەيتىن، بۇگىنگى كۇندە بارلىق تاۋىنىڭ جايلىمدارىندا باسباي قويى ٴورىپ ٴجۇر، ادامدار ٴالى دە ونىڭ سالعان كوپىرىنەن وتەدى، ونىڭ حيكاياسى بەينە تاۋ جەلى سەكىلدى، ەجەلدەن توقتاپ كورگەن ەمەس“، ـ دەدى.
كورمە سارايىنان اتتانعان كەزدە سول مۇسىنگە قايىرىلا قارادىم، باسبايدىڭ جانارى ٴباز ـ باياعىسىنداي وسىناۋ مەكەنگە قادالا قاراپ تۇرعانداي كورىندى. ول ماڭگىلىك ۇيقىعا كەتكەنىمەن، ٴبىراق ونىڭ وتاندى ٴسۇيۋ جانە ۇلەس قوسۋ سىندى ىستىق ىقىلاسى بارلىق تاۋىنىڭ بويىنا الدەقاشان ٴسىڭىپ كەتكەن، ول شينجياڭنىڭ كەڭ ـ بايتاق الابىندا ماڭگى كونەرمەيتىن رۋحاني بەلگىگە اينالىپ، ۇرپاقتان ـ ۇرپاققا جالعاسا بەرمەك.
