انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى لياڭ ۋي
1958 ـ جىلى ٴۇرىمجى قالالىق پوچتا ـ تەلەگراف مەكەمەسى سىمسىز تەلەگراف ارقىلى فاكس جولداۋدى جۇزەگە اسىردى. سۋرەتتى شينجياڭ سۋرەت قويماسى قامداعان
شينجياڭ سۋرەت قويماسىندا قىزمەت كەزىندە تۇسىرىلگەن ٴبىر پارشا رەڭسىز سۋرەت قاستەرلەپ ساقتالعان: تەحنيك ٴبىر الىپ ماشينانى جۇرگىزىپ تۇر. سۋرەت تۇسىندىرمەسىنە بىلاي دەپ جازىلعان: 1958 ـ جىلى ٴۇرىمجى قالالىق پوچتا ـ تەلەگراف مەكەمەسى سىمسىز تەلەگراف ارقىلى فاكس جولداۋدى جۇزەگە اسىردى. كەزىندە ”اسىلدىڭ اسىلى“ اتانعان وسى جابدىق فاكس ماشيناسى ەدى.
سول جىلعى 1 ـ ايدىڭ 10 ـ كۇنگى «شينجياڭ گازەتىنىڭ» 1 ـ بەتىنىڭ كورنەكتى ورنىنا «ۇرىمجىدە فاكس ارقىلى تەلەگرامما جولداۋعا بولاتىن بولدى» دەگەن سۋرەتتى حابار باسىلدى، رەداكتور ارنايى «شينجياڭ مەن بەيجيڭنىڭ بايلانىسى ٴتىپتى دە قويۋلادى» دەگەن تاقىرىپتى قولداندى. حاباردا بىلاي دەپ جازىلعان: 1 ـ ايدىڭ 8 ـ كۇنى، 9 ـ كۇنى كەشتە سول كەزدە اۆتونوميالى رايوننىڭ ٴتوراعاسى مىندەتىن اتقارعان سايپيدەن ازەزي مەن پوچتا ـ تەلەگراف مينيسترلىگىنىڭ مينيسترى جۋ شۋەفان جەكە ـ جەكە ۇرىمجىدە، بەيجيڭدە تۇرىپ، وتانىمىزدىڭ باتىس سولتۇستىك شەكارا وڭىرىندەگى وسى ٴبىر قۋانىشتى ٴىس ٴۇشىن ٴوزارا قۇتتىقتاۋ ٴسوزىن جولدادى. تەك 12 مينۋت كۇتىپ تۇرعاننان كەيىن، جۋ شۋەفاننىڭ ٴوز قولىمەن جازعان قۇتتىقتاۋ ٴسوزى تاۋلاردان اسىپ، وزەندەردەن ٴوتىپ، شينجياڭ قابىلداۋ تەرمينالىنان انىق كورىندى. بۇل شينجياڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت بەيجيڭمەن ”سۋرەت“ فورماسىندا ۇشتاسۋ سانالادى.
سول كەزدە بۇكىل ەلدە 6 ٴىرى قالادا عانا فاكس ماشيناسى بار ەدى. 1958 ـ جىلى 4 ـ ايدىڭ 30 ـ كۇنى ٴۇرىمجى قالالىق پوچتا ـ تەلەگراف مەكەمەسى «شينجياڭ گازەتىندە» جارناما شىعاردى، فاكس تەلەگرامماسىنىڭ باعاسى كولەم بويىنشا ەسەپتەلدى، ٴار بەتى ەڭ جوعارى بولعاندا 18.2 يۋان بولدى، بۇل باعا سول كەزدە قىمبات سانالۋشى ەدى. الايدا ول الا كەلگەن وزگەرىس توڭكەرىستىك سيپاتتى بولدى، استاناداعى كەلەلى مەرەكەلەردىڭ سالتانات سۋرەتتەرى، شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ اقپارات سۋرەتتەرى جاعراپيا اڭعارىنان ەندەي ٴوتىپ، سول كۇنى ۇرىمجىگە جەتتى. سودان «شينجياڭ گازەتىنىڭ» بەتىنەن ”شينحۋا اگەنتتىگى فاكس سۋرەتى“ دەگەن تۇسىندىرمە بارعان سايىن كوپ كورىنەتىن بولدى. ٴۇرىمجى قالالىق پوچتا ـ تەلەگراف مەكەمەسىنىڭ ينجەنەرى گى گورۇي «شينجياڭ گازەتىنە» ماقالا جازىپ: جازۋى ۇقسامايتىن باۋىرلاس ۇلتتار جونىنەن العاندا، ٴتىپتى دە مانگە يە دەپ ٴتۇسىندىردى. حات تەلەگرامما سياقتى ٴسوزىن اۋدارماي ـ اق، ٴنومىرىن اۋدارماي ـ اق ەڭ كورنەكتى ”سول قالپىمەن“ لەزدە جەتەدى، قاتەلىك تە تۋىلمايدى.
شەكارا ٴوڭىر مەن استانانى تۇتاستىرعان وسى ”جارىق پەن ەلەكتر“ وتى شينجياڭداعى پوچتا ـ تەلەگراف قىزمەتكەرلەرىنىڭ ٴوز كۇشىنە سۇيەنىپ ٴومىر ٴسۇرۋ اسقاق سەزىمىن لاۋلاتتى. 1959 ـ جىلى اۆتونوميالى رايوندىق پوچتا ـ تەلەگراف باسقارۋ مەكەمەسىنىڭ عىلمي زەرتتەۋ كەڭسەسى جابدىق، تەحنولوگيا تاپشى بولعان قات ـ قابات قيىنشىلىقتى جەڭىپ، ٴبىرقانشا ورىنمەن بىرلەسىپ ”ٴوز قابىلەتىنەن اسىپ كەتكەن ىستەردى ىسكە اسىرۋ“ رۋحىمەن قابىلداي، جولداي الاتىن ”قاراپايىم فاكس ماشيناسىن“ سىناق رەتىندە ٴساتتى جاساپ شىقتى. ولار، اۋەلى، سول جەردىڭ وزىندە ماتەريال الىپ، جەرگىلىكتى ادىسپەن قىمبات ”فاكس قاعازىن“ وندىرۋدەگى قيىن ماسەلەنى شەشتى. سونىمەن قاتار ٴۇرىمجىنى وزەك ەتكەن وسى زامانعى حابارلاسۋ تورى تيانشان الابىندا جىلدام كەڭەيدى: ازاتتىقتىڭ العاشقى كەزىندە بار بولعان 55 قاراپايىم مەكەمە، بولىمشەدەن 1959 ـ جىلعا بارعاندا اۋىل ـ قالاشىقتىڭ %85ىن قامتىعان 728 تور تۇيىنىنە؛ ساناۋلى تەلەفون سىمىنان 16 مىڭ كيلومەترلىك ۇزاق ارالىقتى سىم جولىنا جانە 32 مىڭ 900 كيلومەتر كەلەتىن ەگىن، مال شارۋاشىلىق وڭىرىنە تارالعان تەلەفون تورىنا دەيىن... 10 جىلدىق جاپا ـ ماشاقاتتىڭ ناتيجەسىندە ۇشقىننان جالىن قاۋلادى.
الايدا شينجياڭ مەن بەيجيڭ اراسىندا اناعۇرلىم تىكە، اناعۇرلىم دەر كەزىندە جەتەتىن ”ۇقساس ساتتەن يگىلىكتەنۋ“ تىلەگى تۋىلدى.
1984 ـ جىلى 4 ـ ايدىڭ 18 ـ كۇنى تۇستەن بۇرىن تاريحي سيپاتتى ٴۇن ۇشى ـ قيىرى جوق عارىشتان جەتتى — سول كەزدە مەملەكەت قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ مينيسترى مىندەتىن وتەپ جاتقان جاڭ ايپيڭ بەيجيڭدە جۇڭگوداعى تۇڭعىش جەر شارى تىنىش كۇيدەگى وربيتا سىناعىن جۇرگىزگەن حابارلاسۋ جاساندى سەرىگى ”دۇڭفاڭحۇڭ 2 ـ ٴنومىرى“ ارقىلى ۇرىمجىدەگى اۆتونوميالى رايوندىق پارتكومنىڭ ٴبىرىنشى شۋجيى ۋاڭ ىنماۋمەن تەلەفوندا انىق تىلدەستى. 8 مينۋتتىق تىلدەسۋدە دىبىس قارىس جەردە تۇرعانداي ورنىقتى شىقتى. «شينجياڭ گازەتى» بىلاي دەپ حابارلادى: الدىڭعى كۇنى كەشتە ٴۇرىمجى 8 بال بوراننىڭ سىناعىنان ٴوتتى، الايدا وسى شىعىس بويلىق 125 گرادۋستىق بەلدەۋدىڭ كەڭىستىگىندە توقتاپ تۇرعان ”اسپان شامى“ ارقىلى سيگنالدىڭ ارلى ـ بەرلى وتۋىنە 0.27 سەكۋند عانا جۇمسالىپ، ورتالىق تەلەۆيزيا ستانسياسىنىڭ باعدارلامالارى تۇڭعىش رەت تەڭ قادامدا قويىلدى، ٴۇندىستاننىڭ جاڭا دەليىندە وتكىزىلگەن فۋتبول جارىسى شينجياڭداعى سان مىڭداعان وتباسىنىڭ ەكراندارىنان انىق كورىندى. وسىلاردى ەسىنە العاندا شينجياڭ تەلەۆيزيا ستانسياسىنىڭ بۇرىنعى باستىعى اي شيڭ تەبىرەنىسىن باسا المادى: ”بۇرىن ٴۇرىمجى ورتالىق تەلەۆيزيا ستانسياسىنىڭ «مەملەكەتتىك، حالىقارالىق حابارلارىن» ٴبىر اپتادان كەيىن بارىپ كورە الاتىن، حابارلاسۋ جاساندى سەرىگىنىڭ ۇشىرىلۋىنا ساي، سول كۇنى كورە الاتىن بولدىق، بۇل كەرەمەت سەكىرۋ عوي!“
شالعاي بەيجيڭدەگى جۇڭگو حالىق داشۋەسىنىڭ پروفەسسورى گان شيفىن وسى قۋانىشتى حاباردى ەستىگەننەن كەيىن، دەرەۋ قولىنا قالام الىپ شينجياڭدىق دوستارعا حات جازدى: ”وسى ساتتە ٴسىز، ٴسوزسىز، شەكارا ٴوڭىردىڭ استانامەن ارالىعىنىڭ بارعان سايىن قىسقارعانىن، شەكارا وڭىردەگى حالىق پەن استاناداعى حالىقتىڭ جۇرەكتەرىنىڭ ٴتىپتى دە جاقىنداي تۇسكەنىن سەزىنگەن بولارسىز“. ول وسىنىڭ الدىنداعى جىلى شينجياڭعا كەلگەندە ورتالىق تەلەۆيزياسىنىڭ سول كۇنگى باعدارلاماسىن كورە الماي قالعان وكىنىشىن تەرەڭ ەسكە الىپ، ’بۇل وزگەرىس ٴبىزدىڭ مەجەلەگەنىمىزدەن دە تەز جەتتى‘ دەپ تەبىرەندى. وسى جاساندى سەرىك نەشە 10 مىڭ كيلومەترلىك فيزيكالىق قاشىقتىقتى عانا ەمەس، ونان دا ماڭىزدىسى، شەكارا وڭىردەگى حالىقتىڭ كوڭىلىندە كولدەنەڭ جاتقان ينفورماتسيا بوگەتىن ٴتىلىپ ٴوتتى.
جىلدار جىلجىپ، تەحنولوگيانىڭ تولىقسۋى بارعان سايىن كۇشەيدى.
بۇگىنگى تاڭدا كۇن ساۋلەسى تيانشان الابىنا ٴتۇسىپ تۇر، شينجياڭنىڭ حابارلاسۋ ارمانى 5G داۋىرىنە ٴوتتى. 2024 ـ جىلى 6 ـ ايعا جەتكەندە بۇكىل شينجياڭدا 5G بازالىق ستانسياسىنان جيىنى 61 مىڭى قۇرىلدى، 15 ميلليون 644 مىڭ قولدانۋشى ”G“ قارقىنىن سەزىنۋ اسەرىنەن ٴلاززاتتاندى. بارلىق ايماق دارەجەلى قالا، اۋدان ورتالىعى، اۋەلى، اۋىل ـ قالاشىق ٴوڭىرى 5G سيگنالىمەن جىكسىز قامتىلدى. بۇكىل شينجياڭدا جىلجىمالى ينتەرنەت قولدانۋشىلار 26 ميلليوننان استى، 1000 مەگاۆاتتىق كەڭ بەلدەۋلى ينتەرنەت جەلىسىن قولدانۋشىنىڭ سالىستىرماسى %29كە جەتتى. پامير ۇستىرتىندە تۇرىڭىز، ىلە اڭعارىنداعى اتىزداردا تۇرىڭىز، الدە التاي تاۋلارىنىڭ اراسىنداعى جايلىمداردا تۇرىڭىز، ساۋساعىڭىزبەن اقىرىن باسساڭىز بولعانى تۇنىق كورىنىس ارقىلى دۇنيە جۇزىمەن ”بەتپە ـ بەت“ جۇزدەسە الاسىز؛ تاكلاماكان قۇمدى ٴشولىنىڭ جيەگىندەگى ماقتا اتىزىندا ساندى مالىمەت 5G تورى ارقىلى دەر كەزىندە جينالىپ، سۋارۋ مەن ٴونىم الۋدىڭ ريتىمىن دالمە ـ ٴدال ساپالىلاندىردى. ”كەڭ بەلدەۋلى ينتەرنەتتى شەكارا وڭىردەن“ ”تيانشاندى ساندى مالىمەتپەن تۇتاستىرۋعا“ دەيىن حابارلاسۋدىڭ جىڭىشكە تامىرلارى شينجياڭ دامۋىنىڭ قان اينالىسىمەن تەرەڭ توعىستى.
1958 ـ جىلعى قاقاعان قىستاعى فاكس ماشيناسىنىڭ ٴبىر بەتتىك سالەمدى 12 مينۋتتا زورعا جەتكىزۋىنەن 1984 ـ جىلى جاساندى سەرىك دىبىس پەن سۋرەتتىڭ نەشە 10 مىڭ كيلومەتردەن اتتاۋىنا تەك 0.27 سەكۋند كەتەتىن تەبىرەنىسكە دەيىن، ودان بۇگىنگى تاڭداعى 5G داۋىرىندە ميللي سەكۋندتا كۇللى دۇنيەمەن تىلدەسۋگە دەيىن... 70 جىلدىق جويقىن وزگەرىستەر حابارلاسۋ تەحنولوگياسىنىڭ ۇلى كۇشىندە شينجياڭ مەن استانا بەيجيڭنىڭ ۋاقىت ـ كەڭىستىك قاشىقتىعىنا قايتا ـ قايتا انىقتاما بەرىلىپ، شەكسىز جاقىنداتىلدى.
جارىق پەن ەلەكتر شيفرىن شەشۋدەن باستاپ، جۇلدىزدى شالقار تەڭىزدەن ەندەي ٴوتىپ، اقىرىندا سيفر اعىسىمەن توعىسقان وسى حابارلاسۋ جولىنىڭ جەتكىزگەنى تەك ينفورماتسيا ەمەس، ونان دا ماڭىزدىسى، وتان ۇلى شاڭىراعىمەن بىتە قايناسقان قويۋ سۇيىسپەنشىلىك بولدى. ٴار رەتكى تەحنولوگيالىق قارىشتاۋدىڭ بارلىعى شەكارا ٴوڭىر مەن استانانىڭ جۇرەك ٴدۇپىلىنىڭ بىرگە سوعىپ، ”تاۋ ـ وزەندەردىڭ ۇقساس ساتتەن يگىلىكتەنۋ“ ارمانى قولجەتىمدى رەالدىققا اينالۋدا.
