تيانشان تورى - شينجياڭ گازەتىنىڭ ءتىلشىسى كاڭ حاۋيان
8 ـ ايداعى تارىم وزەنى مۇزدىقتان ەرىگەن سۋلارمەن قوسىلىپ جوڭكىلە اعۋدا، شايار اۋدانى حادا ٴدوڭ قالاشىعىنداعى تاسقىن سۋدى باستايتىن ٴبىر توعاننىڭ الدىندا يبىرايىم اقنياز قازۋ ماشيناسىنىڭ تۇنبا قۇمدى ارشىپ جاتقانىن كورىپ، كۇلىپ تۇرىپ بىلاي دەدى: ”قاراڭىزشى، مىنا الاپتاعى توراڭعى ورمانى سۋعا قاناتىن بولدى“.
قۇرعاق، جاڭبىر از، ەكولوگياسى ٴالسىز شينجياڭدا ورمان بايلىعى ايرىقشا قۇندى، تاكلاماكان ٴشولىن اينالعان تارىم وزەنى الابىندا ەلىمىزدەگى 90 پايىزعا جۋىق تابيعي توراڭعى ورمانى تارالعان، ول قۇمدى بوراننىڭ شابۋىلىنا توتەپ بەرەتىن تابيعي قالتقى. 8 ـ ايدىڭ 5 ـ كۇنى تارىم وزەنىنە 26 ـ رەتكى ەكولوگيالىق سۋ جىبەرۋدىڭ 2 ـ كەزەڭدىك سۋ جىبەرۋ قىزمەتى رەسمي باستالدى، تاسقىن سۋىنىڭ تومەنگى اعارداعى جاسىل دالىزگە قاراي جوڭكىلە اعۋىمەن بىرگە، 9 ـ جىلعى تارىم وزەنىنىڭ ورتا، جوعارى اعارىنان تاسقىن سۋىن باستاپ سۋ تولىقتاۋ جۇمىسى باستالعانىنا جارتى ايدان اسىپ، اعارداعى توراڭعى ورمانىن ٴدال ۋاعىندا سۋاردى.
ۇشقىش اپپاراتپەن تۇسىرىلگەن تاسقىن سۋىن باستاۋ ارقىلى سۋ تولىقتاپ، سۋارىلعان توراڭعى ورمانىنىڭ كورىنىسى. شايار اۋدانىنىڭ توراڭعى ورمانىن قورعاۋ ورتالىعى سۋرەتپەن قامداعان
43 جاستاعى يبىرايىم شايار اۋدانى توراڭعى ورمانىن قورعاۋ ورتالىعى دالانتام ورتالىق باسقارۋ ـ قورعاۋ بولىمشەسىنىڭ باستىعى، ورمان قورعاۋ قىزمەتىمەن اينالىسقانىنا 17 جىل بولعان، حادا ٴدوڭ قالاشىعىنداعى بايىرعى توراڭعى ورمانىن قورعاپ كەلەدى. ”8 ـ اي توراڭعىنىڭ ٴوسىپ ـ ونۋىندەگى تۇقىم تاستايتىن شەشۋشى مەزگىل، سۋمەن قامداۋ، سۋمەن جەتكىلىكتى قامداۋ _ كەلەر جىلعى جاڭا ورمان ٴونۋىنىڭ ماڭىزدى بۋىنى سانالادى“. يبىرايىم بىلاي دەدى: ٴۇرتىس 9 جىل تارىم وزەنىنىڭ ورتا، جوعارعى اعارىنا تاسقىن سۋىن باستاپ، سۋ تولىقتاپ، سۋارۋدىڭ ارقاسىندا، اۋەلدە توزا باستاعان توراڭعى ورمانى كۇن سايىن قالپىنا كەلە باستادى.
كەزىندە وزەن اعارىنىڭ ەكى جاعالاۋىندا ساۋدالىق اعاش كەسۋ، قىستاق تۇرعىندارىنىڭ اعاش كەسىپ وتىن جاعۋ جاعدايى ٴبىرشاما جالپىلاسقان بولاتىن. 1998 ـ جىلى مەملەكەت شينجياڭدا تابيعي ورماندى قورعاۋ ينجەنەرياسىن تۇيىندە سىناق ەتۋدى باستادى، 1999 ـ جىلى شايار اۋدانى توراڭعىنى كەسۋدى جالپى بەتتىك توقتاتتى. الايدا تارىم وزەنى وزگە ارناعا اۋناۋ سياقتى سەبەپتەردەن شايار اۋدانىنداعى ٴىشىنارا وڭىرلەردەگى توراڭعى ورمانى جىلدار بويى اۋىر دارەجەدە سۋ تاپشى بولعاندىقتان ازايۋعا بەت الدى. قازىر شايار اۋدانىنداعى ايگىلى توراڭعى ورمانى كورىنىس ٴتۇيىنى ”سايتان ورمانىنان“ وزەننىڭ وزگە ارناعا اۋناۋ سەبەبىنەن سۋ تاپشى بولىپ قۋراپ قالعان كولەمدى توراڭعى ورمانىن ٴالى دە كورۋگە بولادى.
2016 ـ جىلى شينجياڭدا تارىم وزەنى الابىنداعى توراڭعى ورمانى ەكولوگياسىن قورعاۋ ارەكەتى جاپپاي باستالدى ٴارى وسى جىلى تارىم وزەنىنىڭ ورتا، جوعارى اعارىنان تاسقىن سۋىن باستاپ سۋ تولىقتاپ، توراڭعى ورمانىن سۋارۋ قىزمەتى رەسمي باستالدى. شايار اۋدانى توراڭعى ورمانىن قورعاۋ ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى چياڭ ليمين بىلاي دەپ تانىستىردى: تارىم وزەنىنىڭ شايار بولىگىنىڭ جالپى ۇزىندىعى 266 كيلومەتر، وزەننىڭ ەكى جاعالاۋىندا دۇنيە جۇزىندە اۋدانى ەڭ ۇلكەن بايىرعى ەكولوگيالىق توراڭعى ورمانى بار. تاكلاماكان ٴشول جيەگى توسقاۋىل شايقاسىنىڭ الدىڭعى شەبىنىڭ ٴبىرى رەتىندە، جۋىق جىلداردان بەرى، شايار اۋدانى ەكولوگيالىق سۋ جىبەرۋ، ەگىستىك جەردى سازدىققا قايتارۋ، تولىقتاپ ەگۋ، تولىقتاپ ٴوسىرۋ سياقتى كەشەندى شارالار ارقىلى تارىم وزەنىنىڭ جوعارى اعارىنىڭ سازدىق ەكولوگياسىن قالپىنا كەلتىرۋ، قورعاۋ تەبىنىن ۇزدىكسىز ارتتىردى، اسىرەسە، 5 جىلدا ٴبىر رەت تاسقىن سۋىن باستاپ سۋ تولىقتاپ سۋارۋ ارقىلى توراڭعى ورمانى ەكولوگياسىن قالپىنا كەلتىرۋ اناعۇرلىم ٴدال، جوعارى ٴونىمدى بولدى.
جاڭا چيمان باسقارۋ پۋنكتى _ شايار اۋدانىنىڭ باسقارۋ كولەمىندەگى وزەن بولىگى ەڭ ۇزىن باسقارۋ پۋنكتى، پۋنكت باستىعى ليۋ حۋالي مەن قىزمەتتەستەرى ٴار كۇنى كەلەتىن سۋ مولشەرى بويىنشا توراڭعى ورمانىنا جىبەرىلەتىن ەكولوگيالىق سۋدى ۇيلەسىمدى ورنالاستىراتىن. تارىم وزەنى سۋىنىڭ قۇم مولشەرى كوپ بولعاندىقتان كۇندەلىكتى شارلاپ تەكسەرۋ، توعانداعى تۇنبا قۇمدى تازالاۋ _ سۋ يگىلىگى ىستەرى، ورمان ـ جايلىم تاراۋلارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ”مىندەتتى ساباعى“. قازىر قول تەلەفون كليەنتىنە ورناتىلعان زەردەلى اعىن مولشەرىن ولشەۋ جۇيەسى سۋ جاعدايى ”تامىرىن ۇستاۋ“ قىزمەتىن اناعۇرلىم قولايلى، دالمە ـ ٴدال ەتتى، الدا ـ جالدا تيەكتىڭ سۋ باستاۋ مولشەرى جەتكىلىكسىز بولۋ سياقتى قالىپسىز ساندى مالىمەت بايقالسا، قىزمەتكەرلەر دەرەۋ اۆتوكولىكپەن تۇنبا قۇم جيىلعان، بوگەلگەن جەرگە بارىپ تەكسەرىپ، تۇنبا قۇمدى تازالايدى.
قىزمەتكەرلەر توراڭعى ورمانىنا جىبەرىلەتىن ەكولوگيالىق سۋدى ارالاپ تەكسەردى. شايار اۋدانىنىڭ توراڭعى ورمانىن قورعاۋ ورتالىعى سۋرەتپەن قامداعان
”ٴۇرتىس كوپ جىل تاسقىن سۋىن باستاپ سۋ تولىقتاۋ اۋدان وڭىرىندەگى توزعان توراڭعى ورمانىنىڭ قالپىنا كەلۋىنە مۇمكىندىك جاسادى، تابيعي جاس ورمان اۋدانى 50 مىڭ مۋعا جۋىق كوبەيدى، جەر استى سۋ دەڭگەيى جالپى جاقتان 0.11 مەتر كوتەرىلدى“. چياڭ ليمين بىلاي دەپ تانىستىردى: 2016 ـ جىلدان قازىرگە دەيىن اۋداندا تاسقىن سۋىن باستايتىن 200 كيلومەتردەن استام كەلەتىن توعان سالىنىپ، جيىنى 398 كيلومەتر توعانداعى تۇنبا قۇم تازالانىپ، 689 ميلليون تەكشەمەتر ەكولوگيالىق سۋ سايكەستىرىلدى. بيىل شايار اۋدانى تاسقىن سۋىن باستايتىن 24.5 كيلومەترلىك توعاندى جاڭادان سالىپ، 71 ميلليون تەكشەمەتر تاسقىن سۋىن باستاپ سۋ تولىقتاپ، 200 مىڭ مۋ توراڭعى ورمانىن سۋارۋدى جوسپارلاپ وتىر.
شايار اۋدانىنداعى سوزىلىپ جاتقان جاپ ـ جاسىل توراڭعى ورمانى ٴشول ساۋىسقان، قارا لايلەك، تەڭبىل بۇعى قاتارلى جابايى حايۋاناتتاردىڭ مەكەنى بولدى، ونان دا ماڭىزدىسى، تۇنىق سۋ، كوركەم كورىنىسىمەن وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ جاڭادان گۇلدەنگەن ساياحاتىنىڭ نىسانالى جەرىنە اينالدى. ينتەرنەتتە تانىمال، ٴسوزسىز باراتىن جەر 139 توراڭعى سىرلى الابى ٴوزى اۆتوكولىك جۇرگىزۋ تاس جولىندا بۇكىل ەلدەگى جەر ـ جەردىڭ اۆتوكولىك تاقتاسىن تاققان كولىكتەر قايشالىسۋدا. 2024 ـ جىلى شايار اۋدانى توراڭعى ورمانى كورىنىس ٴوڭىرى 234 مىڭ ساياحاتشى (رەت) قابىلدادى، بۇل سايكەس مەزگىلدەگىدەن %35.3 ارتتى، بيىل ”1 ـ مامىر“ دەمالىسى كەزىندە 160 نەشە مىڭ ساياحاتشى (رەت) ساياحاتتاي كەلدى، ەكولوگيانىڭ ”جاسىل قۇرامى“ دامۋدىڭ ”قۇنىنا“ اينالۋدا.
بيىل تارىم وزەنى اعارىندا تۇتاس جىلدا 652 ميلليون تەكشەمەتر تاسقىن سۋىن باستاپ سۋ تولىقتاپ، قاشقار ايماعى، اقسۋ ايماعى، حوتان ايماعى، بايىنعولين موڭعۇل اۆتونوميالى وبلىسى سياقتى كوپ جەردەگى توراڭعى ورمانى الابىن سۋارۋ جوسپارلانىپ وتىر. قۇمدى ٴشولدىڭ الدىڭعى شەبىندەگى سۋدى قالقان، جاسىل ورماندى داۋال ەتكەن وسى ەكولوگيالىق قورعانىس شەبى قۇرىلىسى ”تۇنىق سۋ، جاسىل تاۋ _ باعالى بايلىق“ ۇستانىمىنىڭ اجال تەڭىزىنىڭ جيەگىندەگى جاندى امالياتىنا اينالۋدا.
