گىساڭ گۇلى اشىلىپ تاۋ ـ وزەنگە كورىك قوستى، جاڭا جورىقتا ىنتىماقتاسا ەكپىندەي ىلگەرىلەدى
— شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ قارلى القاپ ۇلاندارىن كوكەيدەن شىعارماي شيزاڭنىڭ دامۋىن جوبالاعاندىعى جونىندە ەستەلىك
شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ تىلشىلەرى
اسقار دا ايبىندى گيمالاي تاۋى تاريح بەتىندە ايشىقتالاتىن دۇنيە كەرەمەتتەرىنە كۋا بولدى.
جوڭكىلە اققان يارلۇڭزاڭبو وزەنى قارلى القاپ ۇلاندارىنىڭ ەكپىندەي ىلگەرىلەۋ ماداق جىرىن شىرقادى.
1965 ـ جىلى 9 ـ ايدا شيزاڭ اۆتونوميالى رايوندىق 1 ـ كەزەكتى حالىق قۇرىلتايىنىڭ 1 ـ ٴماجىلىسى لحاسادا اشىلىپ، شيزاڭ اۆتونوميالى رايونىنىڭ، سونداي ـ اق ونىڭ حالىق ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلعاندىعى جاريالانىپ، شيزاڭداعى ٴار ۇلت حالقى بۇكىل ەل حالقىمەن بىرگە سوتسياليزمنىڭ داڭعىل جولىنا ٴتۇستى.
60 جىلدىق بوران ـ شاشىندى باستان كەشىردى، 60 جىلدا ۇلى وزگەرىس تۋىلدى.
جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ باسشىلىعىندا، شيزاڭدا سوتسياليستىك ٴتۇزىم مەن حالىق دەموكراتياسى بيلىگى ورناپ، رەفورما جاساۋ، ەسىك اشۋ اتقارىلىپ، جاپپاي دوڭگەلەك داۋلەتتى قوعام قۇرىلىپ، مەشەۋلىكتەن العا باسۋعا، كەدەيلىكتەن بايۋعا، توماعا ـ تۇيىقتىقتان ەسىك اشۋعا بەت العان تاريحي بۇرىلىس جۇزەگە اسىرىلدى.
پارتيا 18 ـ قۇرىلتايىنان بەرى، شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتى ەل ٴىشى، حالىقارا سىندى ەكى كەلەلى جاعدايدى ٴبىر تۇتاس جوسپارلاۋ بيىگىندە تۇرىپ، شيزاڭ قىزمەتىن ورنالاستىرىپ جانە جوسپارلاپ، جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شيزاڭدى باسقارۋ جالپى جوباسىن بەلگىلەپ، ورنىقتىلىق، دامۋ، ەكولوگيا، شەكارانى كۇشەيتۋ سىندى 4 ٴىرى ٴىستى كۇش سالا ويداعىداي يگەرىپ، شيزاڭداعى ٴار ۇلت حالقىن باستاپ سوتسياليستىك وسىزاماندانعان جاڭا شيزاڭ قۇرۋ جورىعىندا ەكپىندەي العا ىلگەرىلەدى.
بيىكتە تۇرىپ الىسقا كوز جىبەرىپ، باعدار كورسەتىپ بەردى
— ”جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شيزاڭدى باسقارۋ جالپى جوباسى — شيزاڭ قىزمەتىن ويداعىداي ىستەۋدەگى ٴتۇبىرلى بويسۇنۋ ولشەمى، وعان، ٴسوز جوق، ۇزاق ۋاقىت تاباندى بولۋ، ونى جالپى بەتتىك تياناقتاندىرۋ كەرەك“
باس شۋجي شي جينپيڭ جاۋاپ حات جازىپتى!
2025 ـ جىلى جازدا جان تەبىرەنتەرلىك حابار لينجى قالاسى با ـ ي رايونى گالا قىستاعىندا تارادى.
گالا قىستاعى ”شاپتول گۇلى جايقالا اشىلاتىن جەر“. 2021 ـ جىلى 7 ـ ايدىڭ 21 ـ كۇنى باس شۋجي شي جينپيڭ وسى اراعا كەلىپ قىزمەت تەكسەرىپ، قىستاق تۇرعىندارىنىڭ ۇيىنە بارىپ قوناق بولىپ، اڭگىمە دۇكەنىن قۇرىپ، بولاشاقتى تىلگە تيەك ەتتى.
اۋىل ـ قىستاق ساياحاتى دامىدى، كوللەكتيۆ شارۋاشىلىق زورايدى، ۇلتتار ىنتىماعى جەبەلدى... 4 جىلدان كەيىن، قىستاق تۇرعىندارى باس شۋجي شي جينپيڭگە حات جازىپ، قىستاقتىڭ دامۋ، وزگەرىس جاعدايىنان مالىمەت بەردى، ”جەتى قاراقشى جۇلدىزىنا قاراپ جۇرسەڭ اداسپايسىڭ، كوممۋنيستىك پارتياعا ىلەسسەڭ باقىتتى بولاسىڭ“ دەگەن ٴسوز اۋىلداستاردىڭ جۇرەك ٴۇنىن جەتكىزدى.
”سىزدەردىڭ پارتيانىڭ شەكارا ٴوڭىردى گۇلدەندىرىپ حالىقتى بايىتۋ ابزال ساياساتىنىڭ جەتەكشىلىگىندە، ۇلتتار ىنتىماعىن شىن مانىندە ويداعىداي قورعاپ، ٴتىپتى دە باقىتتى، تاماشا تۇرمىس جاراتۋلارىڭىزدى ٴۇمىت ەتەمىن“ — باس شۋجي شي جينپيڭ جاۋاپ حاتىندا قىستاق تۇرعىندارىن جىگەرلەندىرىپ، قارلى القاپ ۇلاندارىن بولاشاققا اناعۇرلىم سەنىمدى ەتتى.
گالا قىستاعىنداعى تاماشا تۇرمىس — شيزاڭ اۆتونوميالى رايونى قۇرىلعان 60 جىلدان بەرگى ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋ تابىستارىنىڭ جاندى ىقشام كورىنىسى.
ٴار كەزەكتى ورتالىق كوميتەت باسشىلىق كوللەكتيۆىنىڭ پارمەندى باسشىلىعىندا، بۇكىل ەل حالقىنىڭ زور كۇشپەن قولداۋىندا، شيزاڭداعى ٴار ۇلت حالقى ىنتىماقتاسا كۇرەس جۇرگىزىپ، قايسارلىقپەن شايقاس جاساپ، كەدەي، مەشەۋ كونە شيزاڭدى ەكونوميكاسى، مادەنيەتى گۇلدەنگەن، قوعامى جاپپاي العا باسقان، ەكولوگيالىق ورتاسى تاماشا، حالىق تۇرمىسى باقىتتى جاڭا شيزاڭ ەتىپ قۇرىپ شىعىپ، ”قىسقا عانا نەشە ون جىلدا مىڭداعان جىلدان اتتاپ ٴوتۋ“ سىندى دۇنيە كەرەمەتىن جاراتتى.
باتىس وڭتۇستىك شەكارا وڭىردەگى جەر اۋدانى ٴبىر ميلليون 200 مىڭ شارشى كيلومەتر كەلەتىن شيزاڭ مەملەكەتتىڭ ماڭىزدى حاۋىپسىزدىك قالتقىسى جانە ەكولوگيالىق حاۋىپسىزدىك قالتقىسى، وتان تۇتاستىعىن قورعاۋداعى، ۇلتتىق بولشەكتەۋگە قارسى تۇرۋداعى ماڭىزدى ٴوڭىر.
پارتيا ورتالىق كوميتەتى ەجەلدەن شيزاڭ قىزمەتىنە ايرىقشا ٴمان بەرىپ، شيزاڭنىڭ رەفورماسىن، دامۋىن، ورنىقتىلىعىن ىلگەرىلەتۋ سىندى تاريحي ۇردىستە ٴبىر قىدىرۋ كەلەلى باعىت ـ ساياسات قولدانىپ، امالياتتىق ىزدەنىس ارقىلى پارتيانىڭ شيزاڭدى باسقارۋ جالپى جوباسىن قالىپتاستىرىپ، شيزاڭ ەكونوميكاسىنىڭ ۇزدىكسىز دامۋىنا، قوعامىنىڭ ۇزدىكسىز ورنىقتى بولۋىنا، حالىق تۇرمىسىنىڭ ۇزدىكسىز جاقسارۋىنا ماڭىزدى قامتاماسىزدىق ازىرلەدى.
جاڭا داۋىرگە قادام تاستاعاندا، شيزاڭنىڭ دامۋى جاڭا ورايعا دا، جاڭا سىن ـ سايىسقا دا ٴدوپ كەلدى:
ەل ىشىنە نازار سالساق، جاپپاي دوڭگەلەك داۋلەتتى قوعام قۇرىپ شىعۋدان جاپپاي سوتسياليستىك وسىزاماندانعان مەملەكەت قۇرۋعا دەيىن شەكارا وڭىرلەردىڭ بىردە ـ بىرەۋىنىڭ قاعىس قالۋىنا بولمايدى، شيزاڭدى پارتيا ورتالىق كوميتەتى مەن بۇكىل ەل حالقى كوكەيىنەن شىعارمادى؛
دۇنيە جۇزىنە نازار سالساق، 100 جىلدىق وزگەرىس جەدەل قۇبىلىپ، دۇنيە ٴجۇزى جاڭا اۋمالى ـ توكپەلى وزگەرىس مەزگىلىنە ٴوتىپ، ۇلكەن رەتتەۋ، جاپپاي ٴبولىنۋ، كولەمدى قايتا ۇيىمداستىرۋ بارىسىندا ٴتۇرلى حاۋىپ ـ قاتەر قاباتتاستى.
”شيزاڭ قىزمەتى پارتيا مەن مەملەكەت قىزمەتىنىڭ كەلەلى جاعدايىنا سايادى“. ”شيزاڭنىڭ باياندى ورنىقتىلىق پەن جەدەل دامۋدى جۇزەگە اسىرۋى — پارتيا مەن مەملەكەت قىزمەتىنىڭ كەلەلى جاعدايى ٴۇشىن قوسىلعان ماڭىزدى ۇلەس...“ جاڭا جاعدايعا مەڭزەس، باس شۋجي شي جينپيڭ اۋقىمدى باعامداپ، شيزاڭدى قالاي باسقارۋ، شيزاڭنىڭ باياندى تىنىشتىعى مەن جوعارى ساپالى دامۋىن قايتكەندە ونان ارى ىلگەرىلەتۋ جونىندە ۇزدىكسىز وي جۇگىرتتى.
”مەملەكەتتى باسقارۋدا، ٴسوز جوق، شەكارا ٴوڭىردى باسقارۋ، شەكارا ٴوڭىردى باسقارۋدا الدىمەن شيزاڭدى ورنىقتىرۋ كەرەك“.
2013 ـ جىلى 3 ـ ايدىڭ 9 ـ كۇنى بەيجيڭ حالىق سارايىنىڭ شيزاڭ زالى. 12 ـ كەزەكتى مەملەكەتتىك حالىق قۇرىلتايىنىڭ 1 ـ ماجىلىسىندەگى شيزاڭ ۋاكىلدەر ۇيىرمەسىنىڭ باياندامانى قاراۋىنا قاتىناسقاندا، باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ سويلەگەن ماڭىزدى سوزىندە ٴار كەزەكتى ورتالىق كوميتەت باسشىلىق كوللەكتيۆىنىڭ شيزاڭدى دامىتۋ جونىندەگى ورتاق اقىل ـ پاراساتى قورىتىندىلانعان ٴارى باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شيزاڭدى باسقارۋ جالپى جوباسىن جاسامپازىقپەن دامىتقاندىعى ايگىلەنگەن.
”ەل باسقارۋ“ بيىگىنەن ”شەكارا ٴوڭىردى باسقارۋعا“ نازار اۋداردى، ”شەكارا ٴوڭىردى باسقارۋدى“ تياناق ەتۋ تۇرعىسىنان ”شيزاڭدى ورنىقتىرۋعا“ نازار اۋداردى. جاڭا داۋىرگە كەلگەندە، باس شۋجي شي جينپيڭ شيزاڭنىڭ ورنى جانە پارتيانىڭ شيزاڭدى باسقارۋ جالپى جوباسى جونىندەگى كورەگەن ستراتەگيالىق وي تولعامىندا، پارتيا مەن مەملەكەت قىزمەتىنىڭ جالپى جاعدايىنداعى شيزاڭنىڭ ستراتەگيالىق ورنى شىت جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلدى.
2015 ـ جىلى 8 ـ ايدا پارتيا 18 ـ قۇرىلتايىنان بەرى، ورتالىق كوميتەت اشقان شيزاڭ قىزمەتىن شوعىرلى اقىلداسقان ٴبىر رەتكى ٴماجىلىس — ورتالىقتىڭ 6 ـ رەتكى شيزاڭ قىزمەتى جونىندەگى اڭگىمە ٴماجىلىسى اشىلدى. ماجىلىستە باس شۋجي شي جينپيڭ ”التى ٴسوز جوق“ ارقىلى 60 نەشە جىلدىق اماليات بارىسىندا قالىپتاسقان پارتيانىڭ شيزاڭدى باسقارۋ جالپى جوباسىن جيناقتادى.
وسى جالپى جوبادا ۇزاق ۋاقىتتان بەرگى شيزاڭ قىزمەتىنىڭ لۋشيان، باعىت ـ ساياساتى جالعاستىرىلدى، اسىرەسە، جاڭا داۋىردەگى دامۋ قاجەتىمەن ونان ارى تىعىز ۇيلەستىرىپ، شيزاڭنىڭ ٴتۇرلى قىزمەتى جونىندە جالپى بەتتىك ورنالاستىرۋ جاسالدى.
ۇزاق بولاشاقتىق شارا قاراستىرىلدى، نەگىزدى بەكەمدەۋ شاراسى قولدانىلدى.
5 جىلدان كەيىن، 2020 ـ جىلى 8 ـ ايدا ورتالىقتىڭ 7 ـ رەتكى شيزاڭ قىزمەتى جونىندەگى اڭگىمە ماجىلىسىندە باس شۋجي شي جينپيڭ جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شيزاڭدى باسقارۋ جالپى جوباسىن ايقىن العا قويدى —
ٴسوز جوق، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ باسشىلىعىنا، جۇڭگوشا سوتسياليزم تۇزىمىنە، ۇلتتىق وڭىرلىك اۆتونوميا تۇزىمىنە تاباندى بولۋ؛
مەملەكەتتى باسقارۋدا، ٴسوز جوق، شەكارا ٴوڭىردى باسقارۋ، شەكارا ٴوڭىردى باسقارۋدا الدىمەن شيزاڭدى ورنىقتىرۋ سىندى ستراتەگيالىق يدەياعا، ٴسوز جوق، تاباندى بولۋ؛
ٴسوز جوق، وتاننىڭ تۇتاستىعىن قورعاۋدى، ۇلتتار ىنتىماعىن كۇشەيتۋدى شيزاڭ قىزمەتىنىڭ كوزدەۋ ٴتۇيىنى مەن كۇش سالۋ ٴتۇيىنى ەتۋ؛
ٴسوز جوق، شيزاڭدى زاڭمەن باسقارۋ، حالىقتى بايىتىپ شيزاڭدى گۇلدەندىرۋ، شيزاڭدى ۇزاق ۋاقىت كوركەيتۋ، حالىق تىلەگىن ۇيىستىرۋ، نەگىزدى بەكەمدەۋ سىندى ماڭىزدى پرينسيپكە تاباندى بولۋ؛
ٴسوز جوق، ەل ٴىشى، حالىقارا سىندى ەكى كەلەلى جاعدايدى ٴبىر تۇتاس جوسپارلاۋ؛
ٴسوز جوق، حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋدى، جۇرت تىلەگىن ۇيىستىرۋدى ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋدىڭ شىعار ٴتۇيىنى جانە تياناعى ەتۋ؛
ٴسوز جوق، ۇلتتاردىڭ ارالاسۋىن، ىشتەسۋىن، توعىسۋىن جەبەۋ؛
ٴسوز جوق، ەلىمىزدە ٴدىندى جۇڭگوشالاندىرۋ بەتالىسىنا، ٴدىن ىستەرىن زاڭ بويىنشا باسقارۋعا تاباندى بولۋ؛
ٴسوز جوق، ەكولوگيانى قورعاۋدى ٴبىرىنشى ورىنعا قويۋعا تاباندى بولۋ؛
ٴسوز جوق، پارتيا قۇرىلىسىن، اسىرەسە، ساياسي قۇرىلىستى كۇشەيتۋ.
”التى ٴسوز جوقتان“ ”ون ٴسوز جوققا“ دەيىن ”جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ باسشىلىعىنا تاباندى بولۋ“ باستان ـ اياق ماڭداي الدى ورىندا تۇردى. باسقا مازمۇندار داۋىرمەن بىرگە العا باسىپ، جاڭارىپ، كەمەلدەنىپ، شيزاڭدى باسقارۋ، شيزاڭدى ورنىقتىرۋ، شيزاڭدى گۇلدەندىرۋدىڭ ىشكى زاڭدىلىعىن تولىق بەينەلەپ، ٴبىر قىدىرۋ بەتالىستىق، جالپى جاعدايلىق، ستراتەگيالىق ماسەلەگە عىلمي جاۋاپ بەرىلىپ، جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شيزاڭدى باسقارۋ جالپى جوباسى ونان ارى بايىدى جانە دامىدى.
”مەن پارتيا ورتالىق كوميتەتى اتىنان قارلى ۇستىرتتە كۇرەس جۇرگىزىپ جاتقان شيزاڭداعى ٴار ۇلت كادر ـ بۇقاراسىن قىزۋ قۇتتىقتايمىن جانە ولاردان شىنايى حال سۇرايمىن“!
2021 ـ جىلى 7 ـ ايدىڭ سوڭعى شەنىندە قارلى ٴۇستىرت دۋمانعا بولەندى — باس شۋجي شي جينپيڭ شيزاڭعا كەلدى، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس شۋجيى، مەملەكەت ٴتوراعاسى، ورتالىق اسكەري ىستەر كوميتەتىنىڭ ٴتوراعاسى رەتىندە شيزاڭعا كەلىپ، شيزاڭنىڭ بەيبىت ازات بولعاندىعىن قۇتتىقتادى، بۇل پارتيا مەن مەملەكەت تاريحىندا تۇڭعىش رەت بولدى.
باس شۋجي شي جينپيڭ جول بويى كورىپ، جول بويى سۇراپ، جول بويى تىڭدادى. شيزاڭداعى ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ باقىتتى تۇرمىسىنىڭ جايناعان گىساڭ گۇلىنەن اۋماعاندىعىن كورگەندە، باس شۋجي سۇيىنە بىلاي دەدى: ”قارلى ٴۇستىرتتىڭ كوركەم دە سالتاناتتى كەلبەتىن، تىرشىلىك تىنىسى جالىنداعان جاڭا بەينەسىن ٴوز كوزىممەن كورىپ قۋاندىم“.
تاريح جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى بولماسا، جاڭا جۇڭگونىڭ بولمايتىندىعىن، جاڭا شيزاڭنىڭ دا بولمايتىندىعىن، پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ شيزاڭ قىزمەتى جونىندەگى باعىت ـ ساياساتتارىنىڭ بۇكىلدەي دۇرىس ەكەندىگىن تەرەڭ ايگىلەدى.
اماليات جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شيزاڭدى باسقارۋ جالپى جوباسىنىڭ جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ حالىققا باسشىلىق ەتىپ، شيزاڭدى باسقارۋ، شيزاڭدى ورنىقتىرۋ، شيزاڭدى گۇلدەندىرۋ تابىستى تاجىريبەلەرىنىڭ قورىتىندىسى جانە جاسامپازدىق دامۋى ەكەندىگىن، شي جينپيڭ جاڭا ٴداۋىر جۇڭگوشا سوتسياليزم يدەياسىنىڭ شيزاڭ قىزمەتى جونىندەگى شوعىرلى بەينەسى ەكەندىگىن، شيزاڭ قىزمەتىن ويداعىداي ىستەۋگە ٴتۇبىرلى بويسۇنۋ ولشەمىن ازىرلەگەندىگىن تالاسسىز دالەلدەدى.
ۇلى جوسپار جاساۋعا قوزعاۋشى كۇش ۇستەدى
— ”ورنىقتىلىق، دامۋ، ەكولوگيا، شەكارانى كۇشەيتۋ سىندى ٴتورت ٴىرى ٴىستى ويداعىداي يگەرۋ كەرەك“
يارلۇڭزاڭبو وزەنى اڭعارىنداعى لحاسا - لينجى تەمىر جولىندا فۋشيڭ اتتى پويەز گۋدوك شالىپ وتە شىقتى.
ەل ىشىندەگى تۇڭعىش ۇستىرتتەگى ەلەكترلەندىرىلگەن تەمىر جول رەتىندە، لحاسا - لينجى تەمىر جولى اشىلىپ ىسكە قوسىلعان 4 جىلدان بەرى، جيىنى 3 ميلليون 950 مىڭنان استام جولاۋشى (رەت) جەتكىزىلىپ، ٴبىر ميلليون 270 مىڭ توننادان استام زات تاسىمالداندى.
”بۇكىل ەلدىڭ قاتىناس قاريتاسى بەينە ٴبىر سۋرەتكە ۇقسايدى، جۇڭگونىڭ ورتا بولىگى، شىعىس بولىگى، شىعىس سولتۇستىك وڭىرلەرىنىڭ بارلىعى نازىك سىزبا، باتىس بولىكتە اق جەر وتە كوپ، الداعى ۋاقىتتا تولىقتاپ بەدەرلەۋ كەرەك“... 2021 ـ جىلى 7 ـ ايدا وسى تەمىر جول جەلىسى بويىنداعى قۇرىلىس جاعدايىن ناقتى ورىندا تەكسەرىپ كورگەن باس شۋجي شي جينپيڭ ايقىن بەتالىس نۇسقادى.
”ورنىقتىلىق، دامۋ، ەكولوگيا، شەكارانى كۇشەيتۋ سىندى ٴتورت ٴىرى ٴىستى ويداعىداي يگەرۋ كەرەك“ — پارتيا 18 ـ قۇرىلتايىنان بەرى، شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتى پارتيا مەن مەملەكەت ىستەرىنىڭ جالپى جاعدايىن شىعار ٴتۇيىن ەتىپ، نازاردى ”ٴتورت ٴىرى ىسكە“ شوعىرلاندىرىپ، شيزاڭنىڭ باياندى تىنىشتىعى مەن جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتۋگە قىرۋار جۇرەك قانىن جۇمساپ، جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شيزاڭدى باسقارۋ جالپى جوباسىنىڭ جاڭا امالياتىن ۇزدىكسىز كەڭەيتتى.
ىنتىماق، ورنىقتىلىق — شيزاڭنىڭ دامۋىنىڭ، العا باسۋىنىڭ ىرگە تاسى.
لحاسانىڭ باكو كوشەسىن ارالاپ جۇرگەنىڭىزدە، اۋادان سارمايدىڭ حوش ٴيىسى اڭقيدى.
”سالەمەتسىز بە، گۇڭكاڭساڭ“… باكو ٴمالىسى لۋگۋ الەۋمەتتىك اۋماعىنىڭ قيمىل ۇيىنەن بىركەلكى داۋىستاپ وقىعان ۇندەر ەستىلەدى. ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ ٴوزارا كىرىگىپ توعىسا قونىستانۋى بارىسىندا اناعۇرلىم ويداعىداي پىكىر اۋىستىرۋىن جەبەۋ ٴۇشىن، لۋگۋ الەۋمەتتىك اۋماعى تۇرعىندار كوميتەتى سوڭعى جىلدارى ”قوس ٴتىل شاعىن ساباقحاناسىن“ اشتى. ٴتىل ارقىلى پىكىر اۋىستىرۋ بارعان سايىن ەركىن بولدى، جۇرەك پەن جۇرەك بارعان سايىن جاقىنداستى.
2021 ـ جىلى 7 ـ ايدا باس شۋجي شي جينپيڭ باكو كوشەسىنىڭ بەينەسىن جاياۋ ارالاپ كورىپ، ەرەكشە تاۋارلار دۇكەنىنە كىرىپ، ساياحات، مادەنيەت جاسامپازدىعى كاسىپ سالاسىنىڭ دامۋى، زاڭزۋ مادەنيەتىنىڭ جالعاستىرىلۋى، قورعالۋى سياقتى جاعدايلاردى سۇراپ ۇعىستى.
”23 جىلدىڭ الدىندا ٴبىر رەت كەلگەن بولاتىنمىن، قازىر قانداي تاماشا بولىپ كەتكەن دەسەڭىزشى“! باس شۋجي ايرىقشا تەبىرەنىپ بىلاي دەدى: ”مىڭ جىلدىق باكو كوشەسى — ٴبىز ٴار ۇلت قۇرعان باكو كوشەسى. ٴار ۇلت مادەنيەتى وسى ارادا ارالاستى، ىشتەستى، توعىستى، جۇڭحۋا ۇلتى ۇلى شاڭىراعىمىز وسى ارادا شاتتىققا شومدى“.
گۇلدەنگەن باكو كوشەسى شيزاڭنىڭ ۇلتتار ىنتىماعىنا جاندى تۇسىندىرمە جازدى.
باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ۇلت قىزمەتىن كۇشەيتۋ جانە جاقسارتۋ جونىندەگى ماڭىزدى يدەياسىن وي ـ ساناعا ٴسىڭىرۋ، جۇرەككە ۇيالاتۋ ينجەنەرياسى ىشكەرىلەي اتقارىلدى، 7 قالانىڭ (ايماق) بارلىعى مەملەكەتتىك ۇلتتار ىنتىماعى، العاباسارلىعى بويىنشا ۇلگى كورسەتۋ قالاسى (ايماق) بولىپ قۇرىلدى، الەۋمەتتىك اۋماقتاردا ۇلتتار ىنتىماعى بەرەكەلى شاڭىراعىن بىرگە قۇرۋ ارەكەتى تىڭعىلىقتى ىلگەرىلەتىلدى... شيزاڭداعى ٴار ۇلتتىڭ ارالاسۋى، ىشتەسۋى، توعىسۋى ۇزدىكسىز تەرەڭدەپ، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمى ۇزدىكسىز بەكەمدەلىپ، قوعامدىق كەلەلى جاعداي ۇزدىكسىز ورنىقتى بولىپ، سوتسياليستىك وسىزاماندانعان جاڭا شيزاڭدى قول ۇستاسا قۇرۋ نەگىزى كۇن سايىن بەكەمدەلدى.
جوعارى ساپالى دامۋ — جاڭا داۋىردەگى بۇلجىماس قاعيدا.
2025 ـ جىلى 7 ـ اي، شيزاڭ لينجى، يارلۇڭزاڭبو وزەنىنىڭ تومەنگى اعارىنداعى سۋ ەلەكتر ينجەنەرياسىندا رەسمي قۇرىلىس باستالدى.
باس شۋجي شي جينپيڭ ٴوزى جوسپارلاپ ىلگەرىلەتكەن وسى ”عاسىرلىق ينجەنەريا“ يارلۇڭزاڭبو وزەنىنىڭ مول سۋ ەنەرگياسى بايلىعىنان پايدالانىپ، ماڭايداعى كۇن ەنەرگياسى، جەل ەنەرگياسى بايلىعىن اشۋدى جەتەكتەپ، سۋ ەنەرگياسى، جەل ەنەرگياسى، جارىق ەنەرگياسى ٴبىر ـ ٴبىرىن تولىقتايتىن تازا ەنەرگيا بازاسىن قۇرىپ، جاڭا دامۋ ارناسىن جەدەل قالىپتاستىرۋدا، جوعارى ساپالى دامۋدى جەبەۋدە بەلسەندى رول اتقارادى.
2 رەت لينجى باجي قىستاعىنا بارىپ، قىستاق تۇرعىندارىن: ”بايۋ جولى تابان استىندا، كوبىرەك مي جۇمساپ، زەيىندى ادام بولۋ كەرەك. زەيىندى ادام ٴىس جۇزىندە دامۋ جولىن جاقسى تاڭداي الادى“ دەپ جىگەرلەندىردى؛ شيزاڭ اۆتونوميالى رايوندىق پارتكوم مەن ۇكىمەتتىڭ قىزمەت مالىمەتىن تىڭداپ، كوپشىلىككە ”شيزاڭنىڭ ٴىس جۇزىندىگىنە ۇيلەسەتىن جوعارى ساپالى دامۋ جولىمەن ٴجۇرۋ كەرەكتىگىن“ قاداعالاي تاپسىردى؛ ” 2023 . جۇڭگو شيزاڭ دامۋ تالقى مىنبەرىنە“ قۇتتىقتاۋ حاتىن جولداپ، شيزاڭنىڭ ”جاڭا دامۋ ۇستانىمىن تولىق، دالمە ـ ٴدال، جاپپاي دايەكتىلەندىرىپ، جوعارى ساپالى دامۋدى جەدەل ىلگەرىلەتۋىن“ ٴۇمىت ەتتى...
تۇتاس بارىستا شيزاڭنىڭ دامۋى باستان ـ اياق باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ كوڭىل تورىندەگى كەلەلى ٴىس بولدى.
بۇگىنگى شيزاڭدا چيڭحاي - شيزاڭ تەمىر جولى، لحاسا - لينجى تەمىر جولى، لينجى - لحاسا جوعارى دارەجەلى تاس جولى قاتارلىلار سالىنىپ كولىك قاتىناپ، تاس جول، تەمىر جول، اۆياتسيا سياقتى كوپ ٴتۇرلى تاسىمال ٴتاسىلىن قامتىعان كەشەندى قاتىناس تورى العاشقى ادىمدا قۇرىلدى؛ چيڭحاي - شيزاڭ، سىچۋان - شيزاڭ، زاڭجۇڭ، الي ەلەكتر تورى ينجەنەرياسى سالىنىپ ىسكە قوسىلىپ، نەگىزگى ەلەكتر تورى بارلىق اۋدانداردى (ايماق، قالا) قامتىدى؛ تازا ەنەرگيا، جاسىل ونەركاسىپ، سيفرلى ەكونوميكا، مادەنيەت ـ ساياحات سياقتى جاڭادان گۇلدەنگەن كاسىپ سالالارى جەدەل دامىپ، ٴۇستىرت حالقىمەن تىعىز بايلانىستى ٴۇستىرت جەڭىل ونەركاسىبىندە سەرپىلىس سيپاتتى ىلگەرىلەۋشىلىكتەرگە قول جەتكىزىلدى...
ەكولوگيا — شيزاڭ جونىنەن ”مەملەكەتتىڭ زور ٴىسى“.
يارلۇڭزاڭبو وزەنى مەن نيياڭحى وزەنىنىڭ قوسىلعان جەرىندەگى يا ـ ني سازدىعىندا سۋ تولقىن اتا شىمىرلاپ، قارا مويىن تىرنا، شىبار باس قاز ۇشىپ ٴجۇر.
كۇندەلىكتى شارلاۋ ـ قورعاۋ، جابايى حايۋاناتتاردى قۇتقارۋ ـ كومەكتەسۋ، قونىس اۋدارعان حايۋاناتتاردى باقىلاۋ ـ ولشەۋ... قورعاۋشى نيما پيڭسونىڭ ٴار كۇندىك قىزمەتى تولىق ورنالاستىرىلعان: ”باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ 4 جىلدىڭ الدىنداعى تاپسىرماسىن ٴبىز تۇگەلدەي كوكەيىمىزدە مىقتى ساقتاپ كەلەمىز“.
2021 ـ جىلى 7 ـ اي، باس شۋجي شي جينپيڭ نيياڭحى وزەنى ۇلكەن كوپىرىنە كەلىپ، يا ـ ني سازدىعىنا الىستان كوز تاستاپ، تەرەڭ ماعىنادا بىلاي دەدى: ”قورعاۋدى الدىمەن ويلاسۋعا تاباندى بولۋ، تاۋ، سۋ، ورمان، ەگىنجاي، كول، جايلىم، قۇم، مۇزدىقتى ٴبىر تۇلعالاندىرا قورعاۋ مەن جۇيەلى جونگە سالۋعا تاباندى بولۋ كەرەك“، ”وسى ارانىڭ جان ـ جانۋارىن، ٴشوبى مەن اعاشىن، سۋى مەن تاۋىن ويداعىداي قورعاۋ كەرەك“.
ورتالىقتىڭ 7 ـ رەتكى شيزاڭ قىزمەتى جونىندەگى اڭگىمە ماجىلىسىندە ”چيڭحاي - شيزاڭ ٴۇستىرتىن بۇكىل ەلدەگى، ٴتىپتى، حالىقاراداعى ەكولوگيالىق وركەنيەت بيىگىنە اينالدىرۋ كەرەكتىگىن“ اتاپ كورسەتۋدەن 19 ـ كەزەكتى ورتالىق كوميتەت رەفورمانى جاپپاي تەرەڭدەتۋ كوميتەتىنىڭ 20 ـ رەتكى ٴماجىلىسىن باسقارىپ اشىپ، «چيڭحاي - شيزاڭ ٴۇستىرتىنىڭ ەكولوگيالىق ورتاسىن قورعاۋ جانە باياندى دامىتۋ جوباسىن» قاراپ ماقۇلداۋعا دەيىن، ونان مەملەكەت ٴتوراعاسى بۇيرىعىنا قول قويىپ، چيڭحاي - شيزاڭ ٴۇستىرتى ەكولوگياسىن قورعاۋ زاڭىن جاريالاۋعا دەيىن... باس شۋجي شي جينپيڭ ”شيزاڭنىڭ ەكولوگيالىق ورتاسىن قورعاۋدىڭ پايداسىن بولاشاقتا كورۋگە بولادى، ول ەل ـ جۇرتقا يگىلىك جەتكىزەدى“ دەگەندى كوكەيىنە ساقتادى.
«شيزاڭ اۆتونوميالى رايونىنىڭ مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق وركەنيەت بيىگىن قۇرۋ ەرەجەسى» سياقتىلار رەسمي اتقارىلىپ، ەكولوگيا تومەنگى شەگىن، قىزىل سىزىعىن مىقتى ساقتاۋ ٴۇشىن كۇشتى زاڭمەن باسقارۋ تىرەگى ازىرلەندى؛ ”ٴتورت داريا، ەكى وزەن“ اعارىندا ورمان ٴوسىرىپ جاسىلداندىرۋ ينجەنەرياسى، قۇرعاعان سازدىقتى قورعاۋ، قالپىنا كەلتىرۋ، تابيعي ورماندى قورعاۋ سياقتى كەلەلى ەكولوگيالىق نىساندار ارت ـ ارتىنان اتقارىلىپ، قارلى ۇستىرتكە تۇنىق سۋ، جاسىل ٴشوپ، اشىق اسپان سيلادى؛ ەكولوگيا قىزمەت ورنى ورنالاستىرىلىپ، كومەك قاراجات قارجىسى تاراتىلىپ، تۇنىق سۋ، جاسىل تاۋدى قورعاۋشىلار ”ەكولوگيا اسىن“ جەي الاتىن بولدى... بۇگىندەرى شيزاڭ دۇنيە جۇزىندەگى ەكولوگيالىق ورتاسى ەڭ جاقسى وڭىرلەردىڭ ٴبىرى.
وتاننىڭ باتىس وڭتۇستىك شەكارا اۋماعىن قورعاۋ — شيزاڭنىڭ بۇلتارتپاس جاۋاپكەرشىلىگى.
2021 ـ جىلى 6 ـ ايدىڭ سوڭىندا پارتيا قۇرىلعاندىعىنىڭ 100 جىلدىعى تاريحي ٴتۇيىنى قارساڭىندا پارتيا ورتالىق كوميتەتى تۇڭعىش رەت ”1 ـ شىلدە وردەنىن“ تاراتتى.
ۇستىنە زاڭزۋلاردىڭ ٴداستۇرلى كيىمىن كيگەن، لۇڭزى اۋدانى يۇيماي اۋىلىنىڭ بۇرىنعى اۋىل باستىعى جوگا حالىق سارايىنىڭ جينسى زالىندا ”1 ـ شىلدە وردەنىن“ قابىلدادى.
”جاشيدىلى“! باس شۋجي شي جينپيڭ جۇزىنەن كۇلكى ەسىپ، وسى ”اۋىلىم يۇيماي، وتانىم جۇڭگو“ دەگەن سەنىم ورناتقان شەكارا كۇزەتشىسىمەن ىستىق ىقىلاسپەن امانداستى.
قاتتى اسەرلەنگەن جوگا باس شۋجيدىڭ قولىن قاتتى قىسىپ، تارتىنشاقتاپ بارىپ بىلاي دەدى: ”باس شۋجي، سالەمەتسىز بە، جاپا شەكتىڭىز“!
قۇندى سۋرەتتەردە ٴومىر بويى ۇمىتىلماس ساتتەر ەستەلىككە الىندى.
يۇيماي ٴار جولى جاڭا قۇرۋشىلاردى قارسى العاندا، جوگا سۋرەتتى الىپ شىعىپ كوپشىلىككە بىلاي دەيدى: ”باس شۋجي تاراتقان ’1 ـ شىلدە وردەنى‘ ماعان عانا ٴتان ەمەس، پارتيا مەن مەملەكەت وتان شەكاراسىن تاباندىلىقپەن كۇزەتكەن بارلىق ٴار ۇلت حالقىن ۇمىتپايدى“.
”سىزدەردىڭ وتاندى ٴسۇيىپ شەكارانى قورعاۋ رۋحىن ۇزدىكسىز جالعاستىرىپ، اناعۇرلىم كوپ مالشى بۇقاراسىن گىساڭ گۇلى سياقتى قارلى شەكارا وڭىرگە تامىر تارتۋعا جەتەكتەۋلەرىڭىزدى ٴۇمىت ەتەمىن“ — بۇل كوسەمنىڭ جوگا اپەكە ـ سىڭلىلەرىنە بەرگەن تاپسىرماسى، وندا ”شەكارا ٴوڭىردى كۇشەيتۋ“ ٴۇمىتى جاتىر.
بۇرىن ”ٴۇش ادام اۋىلى“ اتانعان يۇيماي قازىر الىس ـ جاقىنعا تانىمالى ”دوڭگەلەك داۋلەتتى اۋىل“؛ شيزاڭعا كوز جىبەرسەڭىز، شەكارانى بەكەمدەۋ، شەكارا ٴوڭىردى گۇلدەندىرۋ، حالىقتى بايىتۋ ارەكەتى تىڭعىلىقتى ىلگەرىلەتىلىپ، شەكارا وڭىردەگى قىستاقتاردىڭ نەگىزدىك قۇرىلعىسى، بۇقارانىڭ ٴوندىرىس، تۇرمىس شارت ـ جاعدايى كورنەكتى جاقسارىپ، ٴتۇرلى كاسىپ سالاسى قارىشتاپ دامىدى.
شيزاڭنىڭ دامۋى ورتالىقتىڭ قولداۋىنان جانە بۇكىل مەملەكەت حالقىنىڭ كومەكتەسۋىنەن ايرىلا المايدى.
سوناۋ 1998 ـ جىلى سول كەزدە فۋجيان ولكەلىك پارتكومنىڭ ورىنباسار شۋجيى بولىپ تۇرعان شي جينپيڭ جولداس شيزاڭعا كومەككە كەلگەن كادرلاردى كۇتىپ الۋ ـ اتتاندىرۋ ٴۇشىن شيزاڭعا كەلگەن.
شيزاڭعا كومەككە باراتىن كادرلاردى جوعارى ولشەم بويىنشا ولكەلىك پارتكومنىڭ ورىنباسار شۋجيى سەرىك بولىپ شيزاڭعا اتتاندىرۋىنىڭ ٴوزى فۋجياننىڭ شيزاڭعا كومەكتەسۋ قىزمەتىنە باسا ٴمان بەرگەندىگىن اڭداتادى، بۇل شيزاڭداعى ٴار ۇلت حالقىنا تەرەڭ اسەر قالدىردى. شي جينپيڭ جولداستىڭ ٴسوزى جۇرەكتەردى شۋاققا بولەدى: ”لينجى ايماعىنىڭ ٴىسى ٴبىزدىڭ ولكەمىزدىڭ ٴىسى“. ”ەڭ تاڭداۋلى كادرلاردى تاڭداپ جىبەرەمىز، جاقسىلاردىڭ اراسىنان وزاتتاردى تاڭداپ جىبەرەمىز“.
ۋاقىت زىمىراپ وتكەنىمەن، شىنايى سۇيىسپەنشىلىك وزگەرمەدى.
2021 ـ جىلى 7 ـ اي، باس شۋجي شي جينپيڭ شيزاڭدا قىزمەت تەكسەرگەندە، كۇنگە كۇيىپ جۇزدەرى قارايىپ كەتكەن شيزاڭعا كومەككە كەلگەن كادرلارعا قاراپ، تەبىرەنە: ”سىزدەر ۇستىرتتە تۇرىپ جاتىرسىزدار، رۋحتارىڭىز ۇستىرتتەن دە بيىك“، ـ دەدى ٴارى ”بۇل ٴىستى، ٴسوز جوق، ٴبىر ـ بىرىنە جالعاپ، ۇرپاقتان ـ ۇرپاققا جالعاپ ىستەۋ كەرەك“ دەپ باسا دارىپتەدى.
باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ شيزاڭعا كومەككە كەلگەن كادرلار ۋاكىلدەرىمەن كەزدەسكەنى جۇڭگو باۋ ـ ۋ توبىنان كەلگەن شۇي پونىڭ ٴالى ەسىندە، ٴوزىنىڭ سول جەردە ايرىقشا تەبىرەنگەنى جونىندە بىلاي دەدى: ”شيزاڭعا كومەكتەسۋ ۋاقىتىم تولعاننان كەيىن، مەن قالۋدى تاڭدادىم، قىزمەتىمدى شيزاڭعا اۋىستىرىپ، وسى جەردىڭ دامۋىنا ۇزدىكسىز كۇش قوسامىن“.
ۇلى سۇيىسپەنشىلىك تاۋ اتتاپ، تەڭىزدەن ٴوتتى، شىنايى سۇيىسپەنشىلىك ۇستىرتتە توعىستى.
مەملەكەت شيزاڭعا كومەكتەسۋ تەبىنىن ۇزدىكسىز زورايتىپ، ورتالىقتاعى مينيسترلىك، كوميتەتتەر جانە بۇكىل ەلدەگى قاتىستى ولكەلەر شيزاڭعا باعىتتامالى كومەكتەسۋدە كۇشتى ۇيىمدىق باسىمدىقتى ساۋلەلەندىرىپ، قوعامدى كەڭىنەن ات سالىسۋعا جۇمىلدىرىپ، ”ۇيىرمە قۇراۋ ۇلگىسىندە“ شيزاڭعا كومەكتەسۋ شيزاڭعا كومەكتەسۋدىڭ جاڭا جاعدايىن اشتى. توڭىرەكتىڭ ٴتورت بۇرىشىنان شيزاڭعا كومەككە كەلگەن توپ ـ توپ كادىر ـ دارىندى شيزاڭداعى ٴار ۇلت كادىر ـ بۇقاراسىمەن بىرگە جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋدىڭ شيزاڭ تاراۋىن بىرگە جازدى.
كۇننىڭ شۇلەن شۋاعىنا شومىپ، مول تابىسقا قول جەتكىزدى.
جاڭا داۋىرگە قادام تاستاعاننان كەيىن، شيزاڭ دامۋى ەڭ جاقسى، وزگەرىسى ەڭ زور، بۇقارا ەڭ كوپ ناقتى تيىمدىلىكتەرگە يە بولعان مەزگىلگە قادام تاستادى. باس شۋجي شي جينپيڭ كەسكىندەگەن ايبىندى جوبا بويىنشا ٴار ۇلت حالقى ىنتىماقتاسا قول ۇستاسىپ، اناعۇرلىم باقىتتى تاماشا تۇرمىستى بىرگە جاراتتى.
قارلى القاپتى كوكەيىنەن شىعارماي، جۇرت جۇرەگىن جىلىتتى
— ”ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ تابىس سەزىمىنىڭ اناعۇرلىم تاتىمدى، باقىت سەزىمىنىڭ اناعۇرلىم باياندى، حاۋىپسىزدىك سەزىمىنىڭ اناعۇرلىم قامتاماسىز بولۋىنا مۇمكىندىك جاساۋ كەرەك“
تەڭىز دەڭگەيىنەن 4000 مەتردەن استام بيىكتىكتەگى رىكازى قالاسى ديڭرى اۋدانى چاڭسو اۋىلى سىنگا قىستاعىنا بارا قالساڭىز، جەر سىلكىنىسىنەن بۇلىنگەن قىستاققا كىرەر جولدىڭ قازىر شىت جاڭا بەينەگە ەنگەنىن كورەسىز.
2025 ـ جىلى 1 ـ ايدىڭ 7 ـ كۇنى 6.8 بال جەر سىلكىنىسى ديڭرىعا اۋىر ويران سالدى. باس شۋجي شي جينپيڭ ايرىقشا ٴمان بەردى ٴارى بىلاي دەپ ماڭىزدى نۇسقاۋ بەردى: ”ىزدەۋ ـ قۇتقارۋ قىزمەتىن بار كۇشپەن ورىستەتىپ، جارالانعانداردى بار كۇشپەن قۇتقارىپ ـ ەمدەپ، ٴولىم ـ ٴجىتىمدى ەڭ جوعارى شەكتە ازايتىپ، قوسالقى اپاتتىڭ تۋىلۋىنان ساقتانىپ، اپاتقا ۇشىراعان بۇقارانى ۇيلەسىمدى ورنالاستىرىپ، سوڭعى جۇمىستاردى ىڭعايلاستىرۋ سياقتى قىزمەتتەردى جاقسى ىستەۋ كەرەك“.
2 كۇننەن كەيىن باس شۋجي شي جينپيڭ جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ ٴماجىلىسىن باسقارىپ اشىپ، شيزاڭ ديڭرىنىڭ جەر سىلكىنىسىنە قارسى اتتانىپ اپاتتان قۇتقارۋ قىزمەتىن اقىلداسىپ ورنالاستىردى.
قىسقا عانا بىرنەشە اي ٴوتتى، اپات ەڭ اۋىر بولعان قىستاقتاردىڭ ٴبىرى رەتىندە، سىنگا قىستاعىنىڭ قايتا قۇرۋ نىسانى ٴساتتى ىلگەرىلەتىلىپ، ٴبىر توپ قىستاق تۇرعىنى جاڭا ۇيگە كوشىپ كىرىپ، جاڭا تۇرمىسىن باستادى.
حالىق تۇرمىسىنىڭ ىستىعىنا كۇيىپ، سۋىعىنا توڭىپ، ۇساق ـ تۇيەك ىستەرىنە دەيىن كوڭىل ٴبولدى. باس شۋجي شي جينپيڭ قارلى ۇستىرتتە تۇرمىس كەشىرىپ جاتقان ٴار ۇلت بۇقاراسىن ەسىنەن شىعارمادى.
”قازىرگى موتونىڭ بارلىق جەرىندە تازا، كەڭ، قاتايتىلعان جولدار بار، اۋىلداستار قايتقاندا، سىرتقا شىققاندا اۆتوموبيلگە وتىرادى، الاڭسىز ساپارعا شىعۋ ەندىگارى قيال ەمەس“.
2025 ـ جىلعى مەملەكەتتىك ەكى ٴماجىلىس، بەيجيڭ حالىق سارايى. مەملەكەتتىك ساياسي كەڭەستىڭ مۇشەسى بايما جۇيجىن ”مۇشەلەر ارناسىندا“ كوپشىلىككە اۋىلى — لينجى قالاسى موتو اۋدانىنىڭ ”ۇستىرتتەگى وقشاۋ ارالدان“ ”كورىكتى شەكارا قالاشىققا“ دەيىنگى ٴداۋىر وزگەرىسىن باياندادى.
شالعايداعى موتودا 12 ـ كەزەكتى مەملەكەتتىك حالىق قۇرىلتايىنىڭ ۋاكىلى بايما چۇيجىن تەلەۆيزوردان وسى كورىنىستى كورگەندە، ونىڭ ٴومىر بويى ەستەن كەتپەس سول ٴبىر جاعداي ەرىكسىز ەسىنە ٴتۇستى.
”قازىر موتوعا باراتىن جول اشىلدى ما“؟ 2013 ـ جىلعى مەملەكەتتىك ەكى ماجىلىستەگى شيزاڭ ۋاكىلدەر ۇيىرمەسىنىڭ باياندامانى قاراۋ ورنىندا باس شۋجي شي جينپيڭ ىقىلاسپەن سۇرادى.
قارسى الدىندا وتىرعان بايما چۇيجىن باس شۋجي شي جينپيڭگە سول جىلدىڭ سوڭىندا موتو اۋدانىنداعى تاس جولدا تۇتاس جەلى بويىنشا اۆتوكولىك قاتىناۋدان ٴۇمىت بار ەكەنىن ايتتى. باس شۋجي ريزالىقپەن باسىن يزەدى.
جول العا باسۋعا كۋا بولدى، ونان دا ماڭىزدىسى، جۇرت تىلەگىمەن توعىستى.
شيزاڭعا بارىپ قىزمەت تەكسەرگەندە بۇقارانىڭ ۇيىنە باردى، اس ٴۇي، ساقتاۋ بولمەسى، تازالىق بولمەسى... بۇقارانىڭ تۇرمىسىنىڭ بارلىق جاعىن باس شۋجي شي جينپيڭ كوزىمەن كورىپ، كوڭىلىندە ساقتادى؛
كەدەيلىكتەن دالمە ـ ٴدال ارىلتۋدان قامال الۋ شايقاسىن ويداعىداي جۇرگىزۋ اڭگىمە ماجىلىسىندە بۇقارانىڭ سالاماتتىعىن ەسىنەن شىعارماي، شيزاڭنىڭ قاتىستى وڭىرلەرىندەگى جاۋاپتى جولداستان ”شور بۋىن اۋرۋىنا شالدىققاندار قازىر كوپ پە“؟ دەپ سۇرادى؛
ورتالىق كوميتەت پارتيا مەكتەبىندەگى اۋداندىق پارتكوم شۋجيلەرىنىڭ 1 ـ كەزەكتى ٴبىلىم اسىرۋ كۋرسىنىڭ اڭگىمە ماجىلىسىندە شيزاڭنىڭ نەگىزگى ساتى كادرلارىنا كوڭىل ٴبولىپ: ”سىزدەرگە قازىر تەڭىز دەڭگەيىنەن بيىكتىككە قاراي بەرىلەتىن قوسىمشا قاراجات تياناقتاندىرىلدى ما؟ جىلۋ اقىسىنىڭ لحاسامەن ايىرماشىلىعى بار ما“؟ ـ دەپ سۇرادى...
حالىقتى وزەك ەتۋ باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ەل باسقارۋداعى وزەكتى ۇستانىمى؛ جاڭا داۋىردەگى شيزاڭنىڭ دامۋ تامىرى حالىق ٴۇشىن سوقتى.
— قازىر شيزاڭدا 42 مىڭنان استام 4 دارەجەلى حالىق قۇرىلتايى ۋاكىلى بار، مۇنىڭ ىشىندە زاڭزۋ مەن باسقا از ۇلتتار %89.2تى ۇستايدى، نەگىزگى زاڭ مەن زاڭداردا بەرىلگەن ۇقىق تولىق جۇرگىزىلدى؛
— 2024 ـ جىلى شيزاڭداعى قالا ـ قالاشىق تۇرعىندارىنىڭ كىسى باسىندىق قولداعى ورتاشا تابىسى 55 مىڭ 444 يۋانعا جەتىپ، 1965 ـ جىلداعىنىڭ 121 ەسەسىندەي بولىپ، جىلىنا ورتا ەسەپپەن %8.5 ارتتى؛ اۋىل ـ قىستاق تۇرعىندارىنىڭ كىسى باسىندىق قولداعى ورتاشا تابىسى 21 مىڭ 578 يۋانعا جەتىپ، 1965 ـ جىلداعىنىڭ 199 ەسەسىندەي بولىپ، جىلىنا ورتا ەسەپپەن %9.4 ارتتى؛
— 5 دارەجەلى دەنساۋلىق ساقتاۋ، سالاماتتىق قىزمەت وتەۋ تورى حالىقتىڭ سالاماتتى تۇرمىسىن قورعادى، شيزاڭدا ادامداردىڭ ورتاشا مەجەلى عۇمىرى 72.5 جاسقا جەتتى؛
— حالىق تۇرمىسىنا قاتىستى ٴبىر قىدىرۋ ناقتى ٴىس تياناقتاندىرىلىپ، شيزاڭداعى ٴار ۇلت بۇقاراسى ”اۋىز سۋدان پايدالانۋ قيىن بولۋ، ەلەكتردەن پايدالانۋ قيىن بولۋ، قاتىناۋ قيىن بولۋ، حابارلاسۋ قيىن بولۋ“ تاريحىنا قوش ايتىپ، جانعا جايلى، قولايلى وسىزاماندانعان تۇرمىس كەشىردى؛
...
2025 ـ جىلى 6 ـ ايدىڭ 6 ـ كۇنى، بەيجيڭ جۇڭنانحاي.
باس شۋجي شي جينپيڭ بانچان ەردەني چۋەجيجيەبۋدىڭ سالەمدەسۋىن قابىلداپ، بانچاندى ۇلتتار ىنتىماعىن، دىندەردىڭ تاتۋلىعىن، شيزاڭنىڭ ورنىقتىلىعىن، دامۋىن، العا باسۋىن جەبەۋ بارىسىندا اناعۇرلىم زور ۇلەس قوسۋعا شابىتتاندىردى.
10 جىلدا باس شۋجي شي جينپيڭ جۇڭنانحايدا 2 رەت بانچان ەردەني چۋەجيجيەبۋدىڭ سالەمدەسۋىن قابىلداپ، شيزاڭ بۇددا ٴدىنى سالاسىنداعىلارعا شىنايى قامقورلىعى مەن ىقىلاستى ٴۇمىتىن ٴبىلدىردى.
2021 ـ جىلى باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ شيزاڭ بۇددا ٴدىنىنىڭ ايگىلى بۇتحاناسى — جىباڭ بۇتحاناسىنا بارعانىن ادامدار ۇمىتپايدى.
بۇل بۇتحانا سالىنعان 600 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى، حالىق كوسەمىنىڭ تۇڭعىش رەت وسى اراعا بارىپ تەكسەرۋ جۇرگىزۋى ەدى.
بۇتحانادا موناحتار باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ”بەرەكەنىڭ“ ٴدىننىڭ دامۋىنداعى ماڭىزى جونىندەگى ٴتۇسىندىرۋىن دەن قويا تىڭدادى: ”ٴدىننىڭ دامۋ زاڭدىلىعى ’بەرەكەدە‘. ٴارقانداي ٴدىننىڭ ٴومىر ٴسۇرۋى مەن دامۋى ٴوزى تۇرعان قوعامعا، ٴسوز جوق، ۇيلەسۋى كەرەك، بۇل دۇنيە جۇزىندەگى دىندەردىڭ دامۋىنىڭ، تارالۋىنىڭ جالپىلىق زاڭدىلىعى. شيزاڭ بۇددا ٴدىنىنىڭ دامۋى حالىق تۇرمىسىنىڭ جاقسارۋىنا، قوعامنىڭ ورنىقتىلىعىنا ٴتيىمدى بولۋى كەرەك. دىندەر ۇناسىمدى بولۋى، قوعام جاراسىمدى بولۋى، ۇلتتار تاتۋ بولۋى كەرەك“.
جاڭا داۋىردە شيزاڭ پارتيانىڭ ٴدىني سەنىم ەركىندىگى ساياساتىن جاپپاي دايەكتىلەندىرىپ، ٴدىندى جۇڭگوشالاندىرۋ بەتالىسىنا تاباندى بولدى، وتانشىل ٴدىني قايراتكەرلەردىڭ رولى تولىق ساۋلەلەنىپ، ٴدىني سەنىم ەركىندىگىن قامتاماسىز ەتۋدى زاڭمەن باسقارۋ دەڭگەيى ۇزدىكسىز جوعارىلاپ، ٴتۇرلى دىندەر، مازھاپتار قۇرمەتتەلدى جانە قورعالدى، دىندەر تاتۋ، ۇناسىمدى بولدى.
دىندەردىڭ ۇناسىمدىلىعى شيزاڭنىڭ باياندى تىنىشتىعىن جەبەدى؛ وركەنيەتتى جالعاستىرۋ جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ورتاق رۋحاني مەكەنىن تۇلعالادى.
شيزاڭ مۇراجايىنىڭ ورىنباسار باستىعى جيرۋ باساڭ لوبۋ تاياۋدان بەرى تاڭكا ارناۋلى تاقىرىپتىق كورمەسىنىڭ دايىندىق قىزمەتىنە بار ىنتا ـ پەيىلىمەن ات سالىسۋدا. ول كورمە ىشكابىنداعى دەن قويا قورعالعان مادەنيەت اسىلىنا قاراپ، ٴبىر باعالى ەستەمەنى ەسىنە الدى —
ول 2011 ـ جىلى 7 ـ ايدا سول كەزدەگى مەملەكەتتىڭ ورىنباسار ٴتوراعاسى شي جينپيڭنىڭ شيزاڭ مۇراجايىنا بارىپ، شيزاڭنىڭ مادەنيەت ىستەرىنىڭ گۇلدەنىپ ـ كوركەيۋىنىڭ، دامۋىنىڭ ايعاعى بولعان سۋرەتتەر مەن ناقتى زاتتاردى ەكسكۋرسيالاۋى ەدى.
زاڭزۋ تەاترى سياقتىلاردىڭ بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمى وقۋ ـ اعارتۋ، عىلىم، مادەنيەت ۇيىمىنىڭ ادامزاتتىڭ بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارىنىڭ ۋاكىلدىك تۋىندىلارى تىزىمىنە ەنگىزىلگەنىن كورىپ، شي جينپيڭ جولداس زاڭزۋ ۇلتىنىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ قورعالىپ دامىتىلعاندىعىن، اسىرەسە، ٴبىر توپ مادەنيەت مۇراسىنىڭ ٴونىمدى قورعالىپ، زاڭزۋ مادەنيەتىن جالعاستىرۋعا ۇلەس قوسقاندىعىن تولىق تۇراقتاندىردى.
باس شۋجي شي جينپيڭ بىلاي دەپ تەرەڭ اتاپ كورسەتتى: ”ۇلتتاردىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتىنىڭ ٴبارى جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ قۇرامداس بولىگى، جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ تىرەگى، ۇلتتاردىڭ مادەنيەتى بۇتاق پەن جاپىراق، ونىڭ تامىرى تەرەڭ، ٴدىڭى زور بولعاندا عانا قاۋلاي تۇسەدى“.
مادەنيەتتى شىنايى مويىنداۋ — ەڭ تەرەڭ قاتپارداعى شىنايى مويىنداۋ، ۇلتتار ىنتىماعىنىڭ تامىرى، ۇلتتار تاتۋلىعىنىڭ جانى.
شيزاڭ بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرالارىن قورعاۋدى جانە ونى جالعاستىرۋدى شىن مانىندە كۇشەيتىپ، مادەني ەسكەرتكىشتەردى، بايىرعى جۇرتتاردى ۇيلەسىمدى قورعادى، بايىرعى شىعارمالاردى، حۇجاتتاردى عىلمي قورعادى، ٴار ۇلتتىڭ تاڭداۋلى ٴداستۇرلى مادەنيەتى قورعالىپ، جالعاستىرىلىپ، جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتۋگە قۇدىرەتتى رۋحاني مادەنيەت تىرەگىن ازىرلەدى.
وقۋ ـ اعارتۋ — مەملەكەتتى قۇدىرەتتەندىرۋ قۇرىلىسىنىڭ، ۇلتتى گۇلدەندىرۋدىڭ نەگىزى.
”ساباقتاستاردىڭ ۇلى مۇرات ارقالاپ، وتاننىڭ ٴۇمىتىن اقتاپ، ۇلتتار ىنتىماعىن كۇشەيتۋگە، مەملەكەتتىڭ تۇتاستىعىن قورعاۋعا ٴوز ۇلەستەرىن قوسۋىن ٴۇمىت ەتەمىن“. 2011 ـ جىلى 7 ـ ايدا شي جينپيڭ جولداس شيزاڭ داشۋەسىنە كەلىپ وقىتۋشى ـ وقۋشىلارعا ىقىلاسپەن امانداسىپ، وقۋشىلاردى شيزاڭعا تامىر تارتۋعا بەل بۋىپ، ەگىن، مال شارۋاشىلىق وڭىرلەرىنە، وتان مەن شيزاڭ ەڭ قاجەت ەتكەن جەرلەرگە بارىپ ەرىك ـ جىگەردى شىڭداپ، قابىلەتىن ٴوسىرىپ، ۇلەس قوسىپ، ەڭبەك ٴسىڭىرىپ، وتان ٴۇمىتىن اقتاۋعا شابىتتاندىردى.
سول كەزدە سول جەردە تۇرعان جوعارى مەكتەپ 3 ـ جىلدىق وقۋشىسى ميما سىرىن قاتتى اسەرلەندى. وقۋ تاۋىسقان كەزدە ٴاسىلى مەكتەپتە قالىپ قىزمەت ىستەۋ ورايى بار ەدى، ٴبىراق ول نەگىزگى ساتىعا تامىر تارتىپ، قىستاقتا تۇرۋ قىزمەتىنە ات سالىسۋدى تاڭدادى، ۇلەس قوسۋ بارىسىندا تولىسىپ، جاستىق كوكتەمنىڭ شىن ٴمانىن امالياتتا ايگىلەدى.
مەكتەپ قۇرىلعاننان قازىرگە دەيىن شيزاڭ داشۋەسى 130 مىڭنان استام وقۋشى تاربيەلەدى، مۇندا %70تەن استام تولىق كۇندىك وقۋ تاۋىسقان وقۋشى ميما سىرىن سياقتى شيزاڭدا قالىپ قىزمەت ىستەپ، %25تەن استامى جاپالى وڭىرلەردە تامىر تارتتى.
ىقىلاستى ٴۇمىت ٴبىلىم شامىن جايناتىپ، العا باسۋ جولىن نۇرلاندىردى.
2024 ـ جىلعا دەيىن شيزاڭداعى ٴار دارەجەلى، ٴار ٴتۇرلى مەكتەپ سانى جيىنى 3618، وقىتۋشى ـ قىزمەتكەر 96 مىڭ 600 بولدى، مەكتەپتەگى وقۋشىنىڭ جالپى سانى 970 مىڭعا جەتىپ، شيزاڭنىڭ جالپى حالىق سانىنىڭ %25ىنەن استى. شيزاڭ وقۋ ـ اعارتۋ ىستەرىنىڭ تاريحي قارىشتاۋى شيزاڭنىڭ باياندى تىنىشتىعى مەن جوعارى ساپالى دامۋىنا دارىندىلار جاعىنان تىرەك ازىرلەپ، ىشكى قوزعاۋشى كۇش قوستى.
قارلى القاپ جاڭا داۋىرمەن قاۋىشىپ، قول ۇستاسا جاڭا شۇعىلالى ناتيجە جاراتتى.
جاڭا تاريحي باستامادا شيزاڭداعى ٴار ۇلت ۇلاندارى شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ توڭىرەگىنە اناعۇرلىم تىعىز ىنتىماقتاسىپ، ٴبىر نيەتپەن ىنتىماقتاسىپ، العىس ايتا ەكپىندەي ىلگەرىلەپ، ىنتىماقتى، باي، وركەنيەتتى، جاراسىمدى، كورىكتى سوتسياليستىك وسىزاماندانعان جاڭا شيزاڭدى قۇلشىنا ويداعىداي قۇرىپ، جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋ ارقىلى مەملەكەتتى قۇدىرەتتەندىرۋ قۇرىلىسىن، ۇلتتى گۇلدەندىرۋ ۇلى ٴىسىن جاپپاي ىلگەرىلەتۋگە تىڭ كۇش قوسادى.
(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 8 ـ ايدىڭ 19 ـ كۇنى لحاسادان بەرگەن حابارى)
