انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى كاڭ حاۋيان
سۋ — تىرشىلىك قاينارى، ٴوندىرىستىڭ نەگىزگى ٴتۇيىنى، ەكولوگيانىڭ نەگىزى.
تامشى سۋدان شينجياڭنىڭ بايتاق دالاسىنداعى وراسان زور وزگەرىستەردى بايقاۋعا بولادى: كولشىك سۋى كەزىندە اعا بۋىنداردىڭ تاريحي ەستەمەسى بولاتىن، قازىر شالعاي اۋىل ـ قىستاقتاردا دا سۋ شۇمەگىن اعىتقاندا، قالاداعىدان پارىقسىز تۇنىق سۋ شىعاتىن بولدى؛ مول سۋمەن قاپتاتىپ سۋارۋ شارۋالاردىڭ تاڭ سارىدە اتىز شەتىندە جۇرەلەپ كۇتىپ وتىراتىن كۇندەلىكتى جۇمىسى ەدى، قازىر وڭتۇستىك، سولتۇستىك شينجياڭنىڭ كەڭ ـ بايتاق ەگىس اتىزدارىندا عىلىم ـ تەحنولوگيا، سيفرلى قۋات ۇستەۋ ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعىندا سۋ ۇنەمدەپ ٴونىمدى ارتتىرۋعا دەم بەرىلدى؛ قۇمدى بوراننىڭ لاڭ سالۋى كەزىندە تاكلاماكان ٴشولىنىڭ توڭىرەگىندەگى قالىپتى جاعداي بولاتىن، قازىر بۋىرقانعان وزەن سۋىنا توراڭعى ورمانىنىڭ ساعىمى تۇسكەن كوركەم كورىنىس توڭىرەكتىڭ ٴتورت بۇرىشىنان كەلگەن ساياحاتشىلاردى وزىنە باۋرادى.
”حالىق تۇرمىسىن بارىنەن جوعارى قويۋ، سۋ باسقارۋدى كەلەلى ٴىس ەتۋ “، ”سۋ اپاتىنان ساقتانۋدى جانە ونى تىزگىندەۋدى، سۋ بايلىعىن ۇنەمدەۋدى، سۋ ەكولوگياسىن قورعاۋدى جانە ونى قالپىنا كەلتىرۋدى، سۋ ورتاسىن وڭاۋدى ٴبىر تۇتاس جوسپارلاپ ويداعىداي ىستەۋ كەرەك“... پارتيا 18 ـ قۇرىلتايىنان بەرى، باس شۋجي شي جينپيڭ سۋ باسقارۋدى ارقاۋ ەتە وتىرىپ ٴبىر قىدىرۋ ماڭىزدى بايىمداۋ جاريالاپ، مەملەكەتتىڭ سۋ حاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدى ٴتۇبىرلى بويسۇنۋ ولشەمىمەن جانە ارەكەت باعدارناماسىمەن قامدادى. سوڭعى جىلدارى شينجياڭ جاڭا داۋىردەگى پارتيانىڭ شينجياڭدى باسقارۋ جالپى جوباسىن تولىق، دالمە ـ ٴدال، جاپپاي دايەكتىلەندىرىپ، ”سۋدى باسقارۋ، سۋ يگىلىگىن گۇلدەندىرۋ“ كەلەلى ٴىسىن ويداعىداي ىستەدى، ٴاربىر تامشى سۋ حالىق تۇرمىسىن جاقسارتۋ، ەكولوگيانى قالپىنا كەلتىرۋ، ەكونوميكالىق تيپ جاڭالاۋ داۋىرلىك وزگەرىسىن ايگىلەدى.
تامشى سۋ حالىق تۇرمىسىن نارلەندىردى
”كولشىك سۋى الدەقاشان كورمە سارايىنداعى كونە سۋرەتكە اينالعان“. ٴپايزاۋات اۋدانى جۇرىن قالاشىعى قادامجاي قىستاعىنىڭ تۇرعىنى ماحمۇت ٴارشي ٴوز اۋلاسىندا سۋ قۇبىرىمەن گۇل سۋارىپ تۇرىپ تەبىرەنە بىلاي دەدى: قىستاقتاعى قارتتار سۋ شەلەگىن ارقالاپ كولشىكتەن سۋ تاسىعان كورىنىستى ٴالى ۇمىتا قويعان جوق، تازالىعى ولشەمگە جەتپەيتىن اۋىز سۋ قىستاق تۇرعىندارىن ٴجيى ـ ٴجيى ناۋقاسقا شالدىقتىردى. 30 جىلدىڭ الدىندا اۋدان كولەمىندە اۋرۋدان ساقتانۋ، سۋدى جاقسارتۋ ينجەنەرياسى باستالىپ، تەرەڭ قۇدىق قازىلىپ، قۇبىر سۋى جەتكىزىلگەنىمەن، فتور، ارسەن قۇرامى جوعارى سور سۋدىڭ فتورلى سۇيەك اۋرۋى، ارسەننەن ۋلانۋ سياقتى قيىندىقتار تۋدىرعانى ماحمۇتتىڭ ٴالى ەسىندە. 2020 ـ جىلى 5 ـ ايدىڭ 11 ـ كۇنى مۇزتاۋ شىڭىنداعى مۇزدىق، قار سۋى 112 كيلومەترلىك سۋ جەتكىزۋ قۇبىر جەلىسى ارقىلى وسى اراعا جەتكىزىلدى.
قازىر قادامجاي قىستاعىنداعى ٴاربىر وتباسىنىڭ شاعىن اۋلاسىندا سورەدە ٴجۇزىم سامسىپ، بۇتاق باسىندا جاس جەمىس ـ جيدەكتەر تولىپ، گۇل ـ شوپتەر جايقالدى، سۋ شۇمەگىن اعىتىپ تاماق پىسىرىپ، شاي بىقتىرۋ قىستاق تۇرعىندارىنىڭ باقىتتى تۇرمىسىنداعى داعدىلى كۇيگە اينالدى. سۋدىڭ ”تاپشى ٴارى كەرمەك بولۋى“ جونىندەگى سول ٴبىر ەستەمە ٴپايزاۋات اۋدانىنىڭ سۋ ىشكەندە قاينارىن ۇمىتپاۋ كورمە سارايىنىڭ سۋرەتتەرىندە ساقتالىپ قالدى.
2019 ـ جىلى قالا، اۋىل اۋىز سۋ حاۋىپسىزدىگى ينجەنەرياسى قۇرىلىسى بويىنشا ساپالى سۋ قاينارى باستاپ اكەلىنگەننەن كەيىن، 2023 ـ جىلى ٴپايزاۋات اۋدانى تاعى 163 ميلليون يۋان قارجى قوسىپ، قالا، اۋىل ٴبىر تۇلعالانعان سۋمەن قامداۋ ينجەنەرياسىن، كونە قۇبىر تورىن بەكەمدەۋ، جاقسارتۋ ينجەنەرياسىن اتقارىپ، كونە قۇبىرمەن سۋ جەتكىزىلەتىن 11 مىڭ 700 تۇتىنۋشىنىڭ ۇيىنە جاڭا قۇبىر ورناتتى. 2024 ـ جىلى اتقارىلعان سيفرلى قوس سۋ ينجەنەرياسى بويىنشا سۋ قاينارىنان، سۋ زاۆودىنان، سۋ جەتكىزۋ، سۋ ۇلەستىرۋ قۇبىر تورىنان تارتىپ، سوڭعى قالىڭ تۇتىنۋشىلاردىڭ سۋدان پايدالانۋىنىڭ تۇتاس بارىسىنا دەيىن اۆتوماتتاندىرىلعان باقىلاۋ ـ ولشەۋ جۇيەسى قۇرىلدى. قازىر ٴپايزاۋات اۋدانىندا كولەمدەنگەن شوعىرلى سۋمەن قامداۋمەن %100 قامتۋ جۇزەگە اسىرىلدى، اۋىل ـ قىستاق اۋىز سۋ حاۋىپسىزدىگى سالىستىرماسى %100كە جەتتى، زەردەلى تۇعىر اۋىز سۋ حاۋىپسىزدىگىن قورعاپ، سۋمەن قامداۋ ونىمدىلىگىن جوعارىلاتتى، وسى ”ٴتاتتى سۋ“ حيكاياسى ۇزدىكسىز جاڭا تاراۋ اشۋدا.
1986 ـ جىلدان بەرى شينجياڭ اۋىل ـ قىستاق سۋمەن قامداۋ ينجەنەريا قۇرىلىسىن باستادى، قازىرگە دەيىن جيىنى 34 ميلليارد 200 ميلليون يۋان قارجى قوسىلىپ، 1368 اۋىل ـ قىستاق شوعىرلى سۋمەن قامداۋ ينجەنەرياسى سالىنىپ، 169 مىڭ 500 كيلومەتر كەلەتىن اۋىل ـ قىستاق سۋمەن قامداۋ قۇبىرى جاتقىزىلىپ، 12 ميلليون 510 مىڭ اۋىل ـ قىستاق جان سانىنىڭ اۋىز سۋ ماسەلەسى شەشىلدى. ”اۋىل ـ قىستاقتىڭ اۋىز سۋ حاۋىپسىزدىگى حالىق تۇرمىسى سۋ يگىلىگىندەگى ماڭىزدىنىڭ ماڭىزدىسى، ٴبىز ’ىشەتىن سۋ بولماۋدان‘ ’ىشەتىن سۋ بولۋعا‘، ونان ’تازا سۋ ىشۋگە‘ دەيىنگى تاريحي سەكىرىستى جۇزەگە اسىردىق“. اۆتونوميالى رايوندىق اۋىل ـ قىستاق اۋىز سۋ حاۋىپسىزدىگى ورتالىعىنىڭ ورىنباسار مەڭگەرۋشىسى حان فاڭجۇن بىلاي دەپ تانىستىردى: تاياۋ جىلداردان بەرى اتقارىلعان ”سور سۋدى اۋىز سۋعا وزگەرتۋ“ ينجەنەرياسى 31 مىڭ 600 بۇقارانىڭ جوعارى فتورلى سۋ، سور سۋ ٴىشۋ تاريحىنا قوش ايتۋىنا مۇمكىندىك جاسادى.
قازىر شينجياڭداعى اۋىل ـ قىستاقتاردا قۇبىر سۋىنىڭ جالپىلاسۋ مولشەرى %99كە جەتىپ، بۇكىل ەلدىڭ ورتاشا دەڭگەيىنەن الدەقايدا اسىپ، كولەمدەنگەن سۋمەن قامداۋ ينجەنەرياسىنىڭ اۋىل ـ قىستاق جان سانىن قامتۋ سالىستىرماسى %87.5كە جەتتى. ”14 ـ بەسجىلدىق“ كەزىندە شينجياڭ ”ۇلكەندەرىن قۇرۋ، ورتاشالارىن بىرىكتىرۋ، شاعىندارىن ازايتۋ“ پرينسيبى بويىنشا ىلە قازاق اۆتونوميالى وبلىسى، اقسۋ ايماعى، قاشقار ايماعى سياقتى 11 ايماق، وبلىس، قالادا قالا، اۋىلدى ٴبىر تۇلعالاندىرىپ سۋمەن قامداۋ ينجەنەرياسىن باستاپ، قالا، اۋىلدى ٴبىر تۇلعالاندىرىپ سۋمەن قامداۋ بويىنشا 97 ينجەنەريانى جاڭادان سالىپ، جاڭالاپ ـ كەڭەيتىپ سالىپ، قالا، اۋىلدى سۋمەن قامداۋدىڭ قاينارى، تورى، ساپاسى، قىزمەت وتەۋى، باقىلاۋ ـ باسقارۋى بىردەي بولۋدى ىلگەرىلەتتى، تيانشان الابىندا سۋمەن قامداۋعا قىزمەت وتەۋدىڭ بىركەلكى، ەگجەي ـ تەگجەيلى بولۋى اۋىل ـ قىستاقتى گۇلدەندىرۋگە بەرىك تىرەك ازىرلەدى.
تامشى سۋ سان كاسىپتى گۇلدەندىردى
ماناس اۋدانى باۋجياديان قالاشىعىنداعى ماقتا اتىزىندا كۇرەگىن يىعىنا سالىپ الىپ، ٴتۇن بويى توعاننىڭ شەتىندە تۇرىپ، مول سۋمەن اتىزدى قاپتاتىپ سۋارۋدى كۇتەتىن ديقانداردى ەندىگارى كەزىكتىرە المايسىز. ماناس اۋدانىنداعى 700 مىڭ مۋلىق سيفرلى ەگىس اتىزىندا ەلەكتر قوزعالتقىش كلاپان، جاساندى سەرىكپەن الىستان مەڭگەرۋ، الىستان ولشەۋ جانە زەردەلى سۋ مەن تىڭايتقىشتى ٴبىر تۇلعالاندىرۋ جۇيەسى سياقتى تەحنولوگيالاردىڭ قولدانىلۋى ەگىمشىلىك وتباسىلارىنىڭ ساۋساعىن عانا جىبىرلاتىپ، قول تەلەفونىن ٴتۇرتىپ قانا الىس ارالىقتان دالمە ـ ٴدال تامشىلاتىپ سۋارۋدى مەڭگەرۋىنە مۇمكىندىك جاسادى، ونان دا ماڭىزدىسى، ماقتا اتىزىنا پايدالانىلاتىن سۋ مولشەرىن ٴار مۋ جەرگە 550 تەكشەمەتردەن 320 تەكشەمەتر اينالاسىنا ازايتتى. سۋ ۇنەمدەپ، تىڭايتقىش ۇنەمدەپ، ٴونىمدى مولايتىپ، كىرىستى ارتتىرۋ ”سۋ شۇمەگىن“ قاتايتۋمەن بىرگە، شارۋالاردىڭ ”اقشا قاپشىعىن“ دا قامپايتتى.
زەردەلى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ٴداستۇرلى ٴوندىرىس ٴتاسىلىن وزگەرتىپ، اۋىل شارۋاشىلىق ٴوندىرىسىنىڭ ساپاسىن، ونىمدىلىگىن جوعارىلاتىپ، شارۋالاردىڭ كىرىسىن ارتتىرۋدى جەبەۋ حيكايالارى جىڭ اۋدانىنىڭ داحىيانزى سۋارمالى وڭىرىندە دە تۋىلدى. ”بۇرىن توعان سۋى جولدا 5 ساعات ’شاپقىلايتىن‘، توپىراق توعانعا سۋ ٴسىڭىپ، بۋلانىپ كەتەتىن دە، اتىزعا جەتپەي جاتىپ سۋدىڭ ۇشتەن ٴبىرى زايا بولاتىن، سۋ اقىسىن تۇگەلدەي قىستاق تۇرعىندارى تولەيتىن“، ـ دەدى جىڭ اۋدانى داحىيانزى قالاشىعى شارتورە قىستاعى پارتيا ياچەيكاسىنىڭ شۋجيى دۇڭ شيلين. 2023 ـ جىلى داحىيانزى سۋارمالى وڭىرىندە جالعاپ سايكەستىرىپ سالۋ جانە وسىزامانداندىرىپ جاڭالاۋ اتقارىلدى، جاڭا داۋىردەگى ”كارىز“ جانە سيفرلى قوس سۋارمالى ٴوڭىر قۇرىلىسى ارقىلى توعان جۇيەسىنىڭ سۋدان پايدالانۋ كوەففيتسەنتى 0.67دەن 0.68گە جوعارىلاپ، كۇندىك سۋ ۇلەستىرۋگە، ورنالاستىرۋعا كەتەتىن ۋاقىت 3 ساعاتتان 10 مينۋتقا قىسقاردى، 220 مىڭ مۋ سۋارمالى وڭىردە جىلىنا 8 ميلليون 940 مىڭ تەكشەمەتر سۋ ۇنەمدەلىپ، سۋارۋ ونىمدىلىگى 26 ميلليون 450 مىڭ يۋان ارتتى.
”سۋدى التىنعا اينالدىرۋ“ اسەرى شينجياڭنىڭ ٴار سالا، ٴار كاسىبىندە ايگىلەندى. شينجياڭ 1 ـ تامىز بولات ـ تەمىر توبى شەكتى سەرىكتەستىگىنە بارعانىمىزدا جاسىلداندىرۋ مولشەرى %52تەن اسىپ، بۇل ارادا ەكولوگيالىق باقشا سياقتى ورتا قالىپتاسىپتى. سەرىكتەستىك قۇرعان لاس سۋدى شوعىرلى ٴبىر جاقتى ەتۋ زاۆودىنىڭ كۇندىك ٴبىر جاقتى ەتۋ قۋاتى 60 مىڭ تەكشەمەتر بولىپ، زاۆود رايونىندا جاراقسىز سۋ ىعىستىرماۋ جۇزەگە اسىرىلعان. تۇلەمە سۋدى تۇگەلدەي زاۆود رايونىنىڭ وندىرىسىنە جانە جاسىلداندىرۋعا پايدالانۋمەن بىرگە، 20 نەشە ٴتۇرلى تەحنولوگيالىق جاقتان قايتا قۇرۋ ٴبىر توننا بولاتتىڭ جاڭا سۋ سارىپ ەتۋ مولشەرىن 4.1 تەكشەمەتردەن 3.17 تەكشەمەترگە تومەندەتتى، قازىر ىلگەرىلەتىلىپ جاتقان سۋىتۋ مۇناراسىنىڭ ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋدىڭ جانە قايتا پايدالانىلاتىن سۋدىڭ كولەمىن كەڭەيتۋدىڭ وسى ساندىق ٴماندى ٴتىپتى دە تومەندەتۋىنەن ٴۇمىت بار.
بۇگىنگى تاڭدا، شينجياڭنىڭ سۋ ۇنەمدەۋ قىزمەتى جوعارى ٴونىمدى سۋ ۇنەمدەيتىن ەگىس اتىزدارىنان اعارلاردى بىرلىك ەتكەن جۇيەلى سۋ ۇنەمدەۋگە قاراي كەڭەيىپ، ٴبىر كاسىپورىن، ٴبىر قالانىڭ سۋ ۇنەمدەۋ ۇلگىسىنەن جالپى حالىق سۋ ۇنەمدەيتىن، جوعارى ٴونىمدى سۋدان پايدالاناتىن بولۋعا بەت العان ورەلى سۋ ۇنەمدەۋ ايگىلەندى. سۋدىڭ وزگەرىسى ٴوندىرىس ٴتاسىلىن، تۇرمىس ٴتاسىلىن وزگەرتتى، ونان دا ماڭىزدىسى، دامۋ ٴتاسىلىن وزگەرتتى — جوعارى ٴونىمدى سۋ ۇنەمدەۋ اۋىل شارۋاشىلىعىندا جەردىڭ كومەسكى كۇشىن ”ۇنەمدەدى“، ونەركاسىپتە ەنەرگيا ٴونىمىن ”ۇنەمدەدى“، قالالاردا دامۋ كەڭىستىگىن ”ۇنەمدەدى“، ٴسويتىپ، شينجياڭنىڭ ەكونوميكاسىنىڭ، قوعامىنىڭ جوعارى ساپالى دامۋىنا ”سۋ كورسەتكىشىنىڭ پايداسىن“ سيلادى.
تامشى سۋ وزەن ـ كولدەردى جاسىلداندىردى
8 ـ ايداعى سايرام كولىندە ساياحاتشىلار قايشالىسادى، التىن سارى ٴتۇستى دالا مەن كوگىلدىر كول سۋى ٴبىر ـ بىرىنە ٴسان قوسقان، جاعاداعى الىپ تاستاردا تۇرەگەلىپ تۇرعان نەمەسە جۇرەلەپ وتىرعان ساياحاتشىلار سۋرەتكە ٴتۇسىپ، ەستەلىك قالدىرىپ، كول سۋىنىڭ تۇنىقتىعىن ەرىكسىز القادى. 2014 ـ جىلى بۇراتالا موڭعۇل اۆتونوميالى وبلىسى «سايرام كولىنىڭ ەكولوگيالىق ورتاسىن قورعاۋدى تۇيىندە سىناق ەتۋدىڭ جالپى تۇلعالىق اتقارۋ جوباسىن» جاريالاعاننان بەرى مال جايۋعا تيىم سالۋ، جايلىمدى قالپىنا كەلتىرۋ سياقتى ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋدىڭ كەشەندى شارالارى سايرام كولىنىڭ جالپى سۋ ساپاسىن Ⅲ تۇردەنⅡتۇرگە جوعارىلاتتى، ٴىشىنارا وڭىرلەردىڭ سۋ ساپاسىⅠتۇرگە جەتتى ٴارى 2018 ـ جىلدان قازىرگە دەيىن سول دەڭگەيىن ساقتادى.
”ٴبىزدىڭ پرينسيبىمىز — ٴبىر تامشى لاس سۋدىڭ سايرام كولىنە قۇيىلۋىنا جول بەرمەۋ“. سايرام كولى ايگىلى كورىنىس ٴوڭىرىن باسقارۋ كوميتەتى عىلىم ـ تەحنولوگيا، ينفورماتسيا باسقارۋ مەكەمەسىنىڭ كادرى بايىر بىلاي دەدى: تاياۋ جىلداردان بەرى سايرام كولىنىڭ ”تانىمال“ بولۋىنا ىلەسە، قاۋىرت مەزگىلدە كورىنىس ٴوڭىرى كۇنىنە 50 مىڭنان استام ساياحاتشى (رەت) قابىلدادى، ادامنىڭ كوپ كەلۋى دە قورشاعان ورتانى قورعاۋ قىسىمىن كۇشەيتتى. كۇنىنە ورتا ەسەپپەن نەشە 100 توننا ٴتۇرلى قوقىر ـ قوقسىقتى جانە شىعارىندى زاتتاردى ٴبىر جاقتى ەتۋدەگى قيىن ماسەلەنى كورىنىس ٴوڭىرى ”شوعىرلى ٴبىر جاقتى ەتۋ + سول جەردىڭ وزىندە قايتا پايدالانۋ“ سىندى قوس ۇلگىمەن شەشتى، ارناۋلى اۆتوكولىك بۇرىنعى 15 ساياحات الەۋمەتتىك دارەتحاناسىنداعى قوقىر ـ قوقسىقتاردى لاس سۋدى ٴبىر جاقتى ەتەتىن 2 زاۆودقا جەتكىزدى، بيىل تاعى 17 ەكولوگيالىق الەۋمەتتىك دارەتحانا جاڭادان سالىندى، سونداي ـ اق لاس سۋ تۇلەمە سۋىن قايتا پايدالانۋ جۇزەگە اسىرىلىپ، ٴبىر جاقتى ەتىلگەننەن كەيىنگى تۇنىق سۋ ارقىلى جايلىم تىكەلەي سۋارىلدى.
كورىكتى وزەن ـ كولدەردىڭ نەگىزى شينجياڭنىڭ تاباندىلىقپەن سۋدى باسقارىپ، سۋ يگىلىگىن گۇلدەندىرۋىنىڭ جەمىسى. چارقىلىق اۋدانىنداعى تەتىما كولىندەگى سۋ قۇستارى قالىقتاعان كوركەم كورىنىستىڭ استارىندا تارىم وزەنىنىڭ تومەنگى اعارىنا ٴۇرتىس 26 رەت 10 ميلليارد تەكشەمەتردەن استام ەكولوگيالىق سۋ جەتكىزگەن تاباندىلىق جاتىر؛ شايار اۋدانىنداعى 139 توراڭعى تاس جولىنىڭ ەكى جاعىندا جاڭادان پايدا بولعان 50 مىڭ مۋلىق تابيعي بالاپان ورمان ٴۇرتىس 9 جىل تاسقىن سۋىن باستاپ سۋ تولىقتاۋ، سۋارۋ اقىل ـ پاراساتىنا كۋا بولدى؛ قۇلجا اۋدانى جىرعالاڭ وزەنى جاعاسىنداعى قالا تۇرعىندارى قاننەن ـ قاپەرسىز سەيىلدەپ جۇرگەن 10 شاقىرىمدىق جاسىل ساياباق تاسقىننان ساقتانۋ توسپاسى قۇرىلىسى مەن ەكولوگيالىق جاعانى قورعاۋ، قالپىنا كەلتىرۋ ينجەنەرياسىنداعى 10 نەشە جىلدىق وزگەرىستى ەستەلىككە الدى...
2018 ـ جىلى شينجياڭ وزەن باستىعى ٴتۇزىمىن، كول باستىعى ٴتۇزىمىن جاپپاي ورناتتى، 7 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى ٴار دارەجەلى وزەن ـ كول باستىقتارى بۇكىل شينجياڭداعى 3355 وزەندە، 121 كولدە جيىنى ٴبىر ميلليون 230 مىڭ ادام (رەت) وزەن ـ كول شارلاۋىن ورىستەتىپ، ”ٴتورت بىلىقپالىقتى“ رەتتەۋ ـ وڭاۋدى بەكەمدەدى، دەڭگەيىن جوعارىلاتتى. سونىمەن بىرگە ٴار دارەجەلى ۇكىمەتتەر مەن سۋ يگىلىگى تاراۋلارى تاۋ، سۋ، ورمان، اتىز، كول، جايلىم، قۇمدى جالپىلىق وڭاۋدى، جۇيەلى وڭاۋدى، تۋ باستان وڭاۋدى ٴبىر تۇتاس جوسپارلاپ، سۋ بايلىعىن، سۋ ايدىنىن جانە سۋ يگىلىگى ينجەنەرياسىن باسقارۋدى، قورعاۋدى كۇشەيتىپ، وزەن ـ كولدەردىڭ اقاۋسىزدىعىن، كوركەمدىگىن قورعادى. بيىل 8 ـ ايدا اۆتونوميالى رايوننىڭ باس وزەن (كول) باستىعىنىڭ 5 ـ ٴنومىرلى بۇيرىعى باقىتتى وزەن ـ كول قۇرىلىسىن جاپپاي ىلگەرىلەتۋ دابىلىن قاقتى، تيانشان الابىندا ”وزەن ـ كول تىنىش، سۋى تۇنىق، بالىعى تۋلاعان، جاعاسى جاسىل، كورىنىسى كوركەم، قونىسقا جايلى، كاسىپكە ىڭعايلى، ادام مەن سۋ جاراسىمدى“ ەكولوگيا پاراعى جەدەل جايىلۋدا، سۋدىڭ سالقىن لەبى مەن اعاش ـ شوپتەردىڭ حوش ٴيىسى اڭقىعان باقىت سان مىڭداعان وتباسىنىڭ جايشىلىقتاعى تۇرمىسىنا قادام تاستاۋدا.
