انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى لياڭ ۋي
1960 ـ جىلى 3 ـ ايدىڭ 21 ـ كۇنى «شينجياڭ گازەتىنىڭ» 1 ـ بەتىندە تۇتاس ستوندى حابار باسىلىپ، «اۆتونوميالى رايونداعى تۇڭعىش كولەمدى امبەباپ داشۋە — شينجياڭ داشۋەسىنىڭ قۇرىلىس جۇمىسى باستالدى» دەپ جاريالاندى.
ىرگە تاس قالاۋ جۇمىس باسىندا اۆتونوميالى رايون باسشىلارى قايلا سەرمەپ، نەگىزگى عيمارات ورنىنىڭ تۇڭعىش توڭ توپىراعىن قازدى. قايلا ٴۇنى شىققاندا، شاپالاق ٴۇنى قوسا كوتەرىلدى — ٴسويتىپ، شينجياڭ تاريحىنداعى تۇڭعىش امبەباپ داشۋەنىڭ ىرگە تاسى وسى ارادا تەرەڭ قالاندى.
7 ايدان كەيىن شينجياڭ داشۋەسىنىڭ رەسمي قۇرىلعاندىعى جاريالاندى. «شينجياڭ گازەتى» ”اۆتونوميالى رايوننىڭ سوتسياليستىك قۇرىلىس ىستەرى ٴۇشىن ٴار ۇلت قۇرىلىس دارىندىلارىن تاربيەلەيتىن وسى جاڭا ٴبىلىم ورداسىنىڭ دۇنيەگە كەلگەندىگىن قۋانا قۇتتىقتايمىز!“ دەپ تەبىرەنىستى سەزىممەن الاقايلاي قۇتتىقتادى.
قورعاسىن ارىپتەر وسى تاريحي سيپاتتى ”تۇڭعىشتى“ شينجياڭ جوعارى وقۋ ـ اعارتۋىنىڭ ىشكى مۇقاباسىنا ويىپ جازدى، سونداي ـ اق اۆتونوميالى رايوننىڭ 70 جىلدىق ايبىندى جىلناماسىنا ەنگىزدى.
”تۇڭعىش“ قاۋاشاق جارىپ دۇنيەگە كەلدى. 1924 ـ جىلعا قايىرىلا قاراساق، شينجياڭ ورىس تىلىندەگى ساياسي ـ زاڭ ارناۋلى مەكتەبى ديحۋا (قازىرگى ٴۇرىمجى) بەيلياڭ بودا كىتاپحاناسىندا ماڭدايشالىق استى؛ 1935 ـ جىلى ونىڭ اتى شينجياڭ شۋەيۋانى بولىپ وزگەرتىلدى، كوممۋنيستەر يۇي شيۋسۇڭ، لين جيلۋ وسى ارادا توڭكەرىس ۇشقىنىن سەپكەندىكتەن، ”جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى تۇرۋداعى 2 ـ اسكەري ـ ساياسي داشۋە“ دەگەن اتاققا يە بولدى؛ 1949 ـ جىلى بەيبىت جولمەن ازات بولعانعا دەيىن شۋەيۋاندا نەبارى 7 وقىتۋشى، 300 وقۋشى عانا قالعان، مەكتەپ ۇيلەرىنىڭ توزىعى جەتىپ، جابدىقتارى جوقتىڭ قاسى ەدى. قىسقا عانا 10 جىلدا تيانشان باۋرايىندا كولەمدى امبەباپ داشۋە دۇنيەگە كەلدى. 1960 ـ جىلعى وقۋشى قابىلداۋ قىسقاشا ەرەجەسىندە تۇڭعىش رەت ”شينجياڭ داشۋەسى“ دەگەن اتاۋ جارىققا شىقتى.
”تۇڭعىش“ اسۋلاردان استى. 1960 ـ جىلى وقۋ باستاۋ سالتىندا ۇيعۇر بويجەتكەن پاتىگۇل تۇڭعىش رەت داشۋەنىڭ ساتىلى ساباقحاناسىنا كىردى، ونىڭ اكەسى كەزىندە جەر يەسىنە جالشى بولعان؛ جاس قازاق جىگىت تاسقىن تۇڭعىش رەت ەلەكتر ماشينا مودەلىن ۇستاپ كوردى، ول كەزىندە التاي تاۋى وڭىرىندەگى مالشى بالا بولاتىن. ”ٴبىر بۇزىلعان ميكروسكوپتان“ 80 ”نەشە تاجىريبەحاناعا“ دەيىن، مالشى بالاسى قازىكەن تاريح ـ جاعراپيا فاكۋلتەتىنىڭ ورىنباسار مەڭگەرۋشىسى بولۋدان قازاق وقىتۋشى وجىقان 5 جىلدا وقۋىن تامامداپ شينجياڭعا قايتىپ كەلىپ ساباق وتكەنگە دەيىن، جۇڭگو حالىق داشۋەسى، بەيجيڭ داشۋەسى سياقتى 25 جوعارى مەكتەپتىڭ كومەك قولىن سوزۋىنان، چيڭحۋا داشۋەسىنەن وقۋلىق سالىنعان جولدامالاردىڭ شەكارا وڭىرگە تولاسسىز جىبەرىلۋىنە دەيىن. شينجياڭ تۇڭعىش رەت ٴوزى تاربيەلەگەن داشۋە پروفەسسورلارى توبىنا يە بولدى.
”تۇڭعىش“، اسىرەسە، رۋحاني جاقتان كۇش جالعاۋ بولدى. 1978 ـ جىلى شينجياڭ داشۋەسى تۇڭعىش رەت بۇكىل ەلدەگى 88 ٴتۇيىندى داشۋە قاتارىنان ورىن الدى؛ 1997 ـ جىلى كوكىرەك كەرە ”211 ينجەنەرياسىنا“ كىردى؛ 2017 ـ جىلى مەملەكەتتىك ”قوس بىرەگەي“ قۇرىلىسى جوعارى مەكتەبى اتاعىنا داڭقپەن يە بولدى؛ 2018 ـ جىلى مەملەكەتتىك ”مينيسترلىك پەن ولكە بىرلەسىپ قۇرعان جوعارى مەكتەپكە“ اينالدى؛ 2022 ـ جىلى 2 ـ كەزەكتى ”قوس بىرەگەي“ قۇرىلىسى جوعارى مەكتەپتەرى قاتارىنا تاڭدالدى. ٴار رەتكى قارىشتاۋدىڭ ٴبارى ”شەكارا وڭىرگە تامىر تارتىپ، شەكارا وڭىرگە ٴوزىن ارناۋ“ رۋحىنىڭ جاڭا جىل شەڭبەرىندەگى تاڭباسى بولدى. چيڭحۋا داشۋەسىنىڭ مەحانيكا فاكۋلتەتىنەن وقۋ تاۋىسقان چيۋ سۋچين باتىسقا اتتانعان پويەزگە شىعىپ، جاستىق كوكتەمىن تيانشان تاۋىنىڭ ەتەگىندە ماڭگى قالدىردى؛ جۇڭگو عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى جيا چىڭزاۋ تاجىريبەحانانى تاكلاماكانعا كوشىرىپ، ديسسەرتاتسيانى مۇناي ـ تابيعي گاز بۇرقاعىنىڭ گۇرىلى ىشىندە جازدى.
2024 ـ جىلدىڭ التىن كۇزىندە مەكتەپ قۇرىلعاندىعىنىڭ 100 جىلدىق مەرەيتويىنىڭ دابىلى قاعىلدى. مەكتەپ اۋلاسىنداعى ازاتتىق عيماراتى، مەكتەپ تاريحى سارايى جۇڭحۋا ۇلتى ورتاق تۇلعا تانىمىن بەكەمدەۋدى زەرتتەۋ بازاسى ستەرەولدى تاريحي كىتاپ ىسپەتتى ەڭ باستاپقى وت ۇشقىنىن بۇگىنگى توگىلگەن تاڭ شاپاعىنا اينالدىردى. 4790 مۋ ىرىستى توپىراق، 39 مىڭ 774 ٴار ۇلت وقۋشىسى، 2102 ارناۋلى وقىتۋشى، پوست دوكتورلاردىڭ 13 جىلجىمالى عىلمي زەرتتەۋ پۋنكتى، دوكتورلىق اتاق بەرىلەتىن ٴبىرىنشى دارەجەلى 16 ٴپان... وسى سيفرلار ەندىگارى قاراپايىم قاباتتاۋ ەمەس، قايتا سانسىز ”تۇڭعىشتاردان“ قوردالانعان ٴداۋىر بيىگىنە اينالدى.
70 جىلدىڭ تاريحي كوورديناتاسىندا تۇرىپ قايىرىلا قاراساق، شينجياڭ داشۋەسىنىڭ ٴاربىر ”تۇڭعىشى“ تۇگەلدەي مەملەكەتتىڭ تامىر سوعىسىمەن ۇندەستىك تاپقان: 1 ـ بەسجىلدىق جوسپار بويىنشا ونەركاسىپ دارىندىلارى شۇعىل قاجەت بولعاندا، مەكتەپتە ماشينا، ەلەكتر ماشينا، حيميا ونەركاسىپ فاكۋلتەتى قۇرىلدى؛ باتىس بولىكتى قاۋىرت اشۋ بويىنشا عىلىم ـ تەحنولوگيادا جاڭالىق اشۋ ۇندەۋى كوتەرىلگەندە، مەملەكەتتىك ٴتۇيىندى تاجىريبەحانالار وسى ارادان بوي كوتەردى؛ ”ٴبىر بەلدەۋ، ٴبىر جول“ باستاماسى العا قويىلعاندا، زەرتتەۋ نازارى ورتا ازياعا باعىتتالىپ، مەكتەپ پەن جەرگىلىكتى ورىننىڭ سەلبەستىك بازاسى قورعاس شەكارا وتكەلىندە تامىر تارتتى.
1924 ـ جىلدان 2025 ـ جىلعا دەيىن، ”شينجياڭ ورىس تىلىندەگى ساياسي ـ زاڭ ارناۋلى مەكتەبىنەن“ ”شينجياڭ داشۋەسىنە“ دەيىن، ”جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى تۇرۋداعى 2 ـ اسكەري ـ ساياسي داشۋەدەن“ ”جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋىندەگى زەرتتەۋ تيبىندەگى ماڭداي الدى داشۋەگە“ دەيىن، ٴاربىر ”تۇڭعىشتىڭ“ ٴبارى شينجياڭنىڭ وتانمەن تىنىستاس، تاعدىرلاس بولۋىنىڭ سيمفونياسى بولدى. 70 جىل داڭق قۇشىپ، وقۋ ـ اعارتۋ ٴىسىن جالعاستىردى؛ ٴجۇز جىل ادام تاربيەلەپ، اۋەلگى ماقساتتى بەكەمدەي ٴتۇستى. شينجياڭ داشۋەسى سانسىز ”تۇڭعىش“ ارقىلى ”قانداي ادام تاربيەلەۋ، ادامدى قالاي تاربيەلەۋ، كىم ٴۇشىن ادام تاربيەلەۋ“ سىندى ٴداۋىر سۇراۋىنا ەكپىندى جاۋاپ بەردى.
جاڭا ٴجۇز جىلدىڭ تابالدىرىعىندا لين جيلۋ جازعان ”ٴبىز جالىنداعان جاستىق شاقتامىز“ اتتى مەكتەپ ٴانى تاعى دا شىرقالدى، بۇل داشۋە ٴالى دە ٴىس ـ ارەكەتى ارقىلى جاۋابىن جازۋدا: ٴتىپتى دە كوپ ”تۇڭعىشتى“ تيانشان الابىندا جارىققا شىعارىپ، شەشەك اتتىرىپ، وركەن جايدىرامىز.
