انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى دۋ جيانحۇي
11 ـ ايدىڭ 16 ـ كۇنى تاڭ اتىسىمەن لوپنۇر اۋدانى كونچى وزەنىنىڭ وڭتۇستىك جاعالاۋىنداعى فۋچياڭ الەۋمەتتىك اۋماعى نانيۋان · حىمۋلي شاعىن اۋماعىندا اشىق تورسىلداق داۋىسى اسپان اياسىن ٴتىلىپ وتكەندەي بولدى. ليۋ نا جاڭا قونىسقا كوشكەندە تۋىس ـ تۋعان، دوس ـ جاراندارى ٴۇي جيھازدارىن كوشىرىسىپ، بوساعالىق جاپسىرۋمەن ابىگەر بولادى. ول قوناق ٴۇيدىڭ تەرەزەسىن اشتى، يرەلەڭدەگەن كونچى وزەنى بەتىندە ادەمى ساعىم ويناپ تۇر، وزەن جاعاسىنداعى دەنە شىنىقتىرۋ جاياۋلار جولىندا كورشىلەر سەيىلدەپ اڭگىمەلەسىپ نەمەسە اسىر سالعان بالالارىن ەرتىپ ٴجۇر، بەرەكەلى كورىنىس مەن مۇندالايدى.
بەتىندە ادەمى ساعىم ويناعان وسى كونچى وزەنىنىڭ بىرنەشە جىلدىڭ الدىندا سۋى تارتىلىپ، قوقىر ـ قوقسىق جينالىپ قالعان ساسىق ارىق ەكەنىن كىم ويلاعان. ”2008 ـ جىلدان كەيىن وزەن سۋى تارتىلىپ قالدى، ەكى جاعالاۋىنداعى بەتالدى سالىنعان قۇرىلىستاردى كەزكەلگەن جەردەن كورۋگە بولادى، تۇرمىستىق قوقىر ـ قوقسىقتار مەن لاس سۋدىڭ ٴبارى وزەن ارناسىنا توگىلۋشى ەدى.“ 55 جاستاعى تۇرعىن جياڭ يۇڭشىڭ وزەن جاعاسىندا تۇرىپ تەبىرەنە بىلاي دەدى: ”بۇرىن جازدا تەرەزەنى اشۋعا مۇلدە باتىنا المايتىنبىز، شىبىن ـ شىركەي، ماسا قاپتاپ جۇرەتىن، بوران سوقسا بولعانى، وزەن ارناسىنداعى قوقىر ـ قوقسىقتار بارلىق جەرگە شاشىلىپ، ٴبارىمىز قورعالاقتاپ ٴجۇرۋشى ەدىك“.
2023 ـ جىلى لوپنۇر اۋدانى كونچى وزەنى ەكولوگياسىن قالپىنا كەلتىرۋ قۇرىلىسى نىسانىن اتقاردى، ينجەنەريا وزەن ارناسىنىڭ تۇنبالارىن تازالاۋ، جاسىلداندىرۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ، سايكەستى سەيىل ـ سەرۋەن قۇرىلعى قۇرىلىسى سياقتىلاردى قامتيدى. لوپنۇر اۋداندىق تۇرعىن ٴۇي جانە قالا، اۋىل قۇرىلىسى مەكەمەسى پارتيا باسشىلىق گرۋپپاسىنىڭ مۇشەسى، باۋ ـ باقشانى جاسىلداندىرۋ بويىنشا قىزمەت وتەۋ ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى لي جيڭ بىلاي دەپ تانىستىردى: كونچى وزەنىنىڭ اۋدان قالاشىعى بولىگىندەگى 2.8 كيلومەترلىك وزەن ارناسىن تۇبەگەيلى تازالاپ، لاس سۋ قۇبىر تورىن سايكەستى سالىپ تۇرمىستىق لاس سۋدىڭ تىكەلەي ىعىستىرىلۋىن قاينارىنان تيىپ، وزەن ارناسىنىڭ ەكى جاعالاۋىنداعى التىن جەر بولىگىن حالىق تۇرمىسى قۇرىلىسىنا الدىمەن پايدالانىپ، لاشىقتى اۋماقتاردى وزگەرتۋ بويىنشا 1200 تۇرعىن ٴۇيدى قارجى قوسىپ سالىپ، تۇرعىنداردىڭ ”سۋ بويىندا قونىستانۋ“ تىلەگىنىڭ ورىندالۋىنا مۇمكىندىك جاسالدى.
كونچى وزەنىن بويلاپ سەيىلدەگەندە كونچى حىڭجياڭ، يۇيجوۋ چاڭۋان سياقتى كورىنىس تۇيىندەرى بەلدەۋ ٴتارىزدى ەكولوگيالىق كورىنىستەردى تۇتاستىرىپ، جاعاداعى ورمان بەلدەۋلەرى رەتتى ٴتىزىلىپ، باقشادا سۋىققا ٴتوزىمدى جاسىل وسىمدىكتەر ولارعا كورىك قوستى. ”قازىر تەرەزەنى اشساق بولدى، كوركەم كورىنىس كوز الدىمىزعا كەلەدى، وزەن جاعاسىنا بارىپ سەيىلدەسەك، كوڭىلىمىز جاي تاۋىپ قالادى“، ـ دەدى جياڭ يۇڭشىڭ كۇلىمسىرەي.
ەكولوگيانى ساپالىلاندىرۋ اۋدان ورتالىعىنداعى تۇرعىنداردىڭ قونىستانۋ ورتاسىن جاقسارتىپ عانا قويماي، ونان دا ماڭىزدىسى، جاعالاۋداعى اۋىل ـ قىستاقتاردىڭ دامۋ قوزعالىس قۋاتىن قاۋلاتتى. گۇلباق اۋىلىنىڭ گۇلباق قىستاعى كونچى وزەنىنە جاقىن، وزەن ارناسى ەكولوگياسىن قالپىنا كەلتىرۋ ينجەنەرياسىنىڭ ىلگەرىلەتىلۋىنە بايلانىستى، بۇل قىستاق 21 ميلليون 300 مىڭ يۋاننان استام قارجى قوسىپ، كونچى وزەنىنىڭ ەكولوگيالىق بايلىعىنا سۇيەنىپ، ەكولوگيالىق اسحانا، ٴۇزۋ باقشاسى، زەردەلى جىلىجاي سياقتىلاردى سالدى، سونداي ـ اق 4 سالت ـ سانا باقشاسى مەن حالىقتىق تۇسەلحانا سالىپ، 130دان استام قىستاق تۇرعىنىنىڭ جاقىن ماڭدا جۇمىستانۋىنا مۇمكىندىك جاسادى.
”كونچى وزەنى جاڭالانىپ قالپىنا كەلتىرىلگەننەن كەيىن قىستاقتىڭ بەينەسى وسىعان سايكەس وزگەردى“. قىستاق تۇرعىنى تۇيعۇن عوجى قوناقتارعا قۋىرماش سالا ٴجۇرىپ: ”مەن اۋلامدى شارۋالار شاتتىعى ساياجايىنا وزگەرتتىم، قازىر ساۋدامىز كۇسەت، قاۋىرت مەزگىلدە ايىنا 20 مىڭ يۋان تابامىز“، ـ دەدى. 2024 ـ جىلى گۇلباق قىستاعىنىڭ ساياحات كىرىسى 400 مىڭ يۋاننان اسىپ، ەكولوگيالىق باسىمدىقتى دامۋ باسىمدىعىنا ٴساتتى اينالدىردى.
پارتيا 20 ـ كەزەكتى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ٴتورتىنشى جالپى ماجىلىسىندە ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋدىڭ جاپپاي جاسىل تيپ جاڭالاۋىن جەدەلدەتىپ، كورىكتى جۇڭگو قۇرۋ ورتاعا قويىلدى. گۇلباق اۋىلدىق پارتكومنىڭ مۇشەسى، ۇگىت مۇشەسى تاڭ جۋان بىلاي دەدى: ”اۋىلدىق پارتكوم پارتيا 20 ـ كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى ٴتورتىنشى جالپى ٴماجىلىسىنىڭ رۋحىن ىشكەرىلەي ۇيرەنىپ، دايەكتىلەندىرىپ، ساياحات سايكەستى قۇرىلعىلارىن ۇزدىكسىز كەمەلدەندىرىپ، قىستاق تۇرعىندارىن جۇمىستانىپ كىرىستەرىن ارتتىرۋعا جەتەكتەپ، تۇنىق سۋ، جاسىل تاۋدى قىستاق تۇرعىندارىنىڭ ’جاسىل بانكەسىنە‘ اينالدىردى“.
گۇلباق قىستاعىنىڭ تۇرعىندارى ەكولوگيانىڭ يگىلىگىن كورگەندە، كونچى وزەنى بويىنداعى دەنە شىنىقتىرۋ جاياۋلار جولى بۇقارانىڭ ”باقىت دالىزىنە“ اينالعاندا، ٴبىز كورىكتى جۇڭگونىڭ ٴتۇپ بوياۋىن ٴدال وسىنداي سان مىڭداعان ”جاسىل وزەندەر“ بىرگە كەسكىندەگەندىگىن انىق اڭعارامىز.
