انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى ساۋ حۋا
”14 ـ بەسجىلدىق“ كەزىندە شينجياڭ اۋىل ـ قىستاقتى جاپپاي گۇلدەندىرۋدى جەتەكشى، شارۋالاردىڭ كىرىسىن ارتتىرۋدى جەبەۋدى وزەك ەتىپ، جەمىس ورمانى شارۋاشىلىعىنىڭ ”كولەمىن كەڭەيتۋدەن“ ”سانى مەن ساپاسىن بىردەي جوعارىلاتۋعا“ دەيىنگى تاريحي بۇرىلىستى جۇزەگە اسىرۋدى ىلگەرىلەتتى.
ساناق ساندى مالىمەتتەرىندە كورسەتىلۋىنشە، بيىل الدىڭعى ٴۇش ماۋسىمدا بۇكىل شينجياڭدا قاۋىن ـ قاربىز، جەمىس ـ جيدەك تۇرىندەگى اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ ەگىلۋ اۋماعى، ٴونىم مولشەرى ”قوس ارتۋدى“ جۇزەگە اسىرىپ، بۇكىل شينجياڭدا باۋ ـ باقشا جەمىس ـ جيدەك ٴونىم مولشەرى 8 ميلليون 385 مىڭ تونناعا جەتىپ، سايكەس مەزگىلدەگىدەن %4.5 ارتىپ، تيانشان جەمىس ـ جيدەگىنىڭ حوش ٴيىسى الىسقا تاراعان.
بۇتاقتار جەمىسكە تولدى
سان مەن ساپا بىردەي قاۋىرت ارتتى
10 ـ ايداعى ونسۋ اۋدانى 148 مىڭ مۋ جەردەگى المادان مول ٴونىم الۋ ماۋسىمىن قارسى الدى.
”30 جىل الما ەكتىم، بيىل ٴتۇسىمى ەڭ جاقسى بولدى!“ كوكيار قالاشىعى كوكيار قىستاعىنداعى باعبان تىڭ ميڭيۋاننىڭ جۇزىنەن قۋانىش لەبى ەستى: ”جالپى ٴونىم 30 توننادان استى، اتىز باسىنداعى ٴار كيلوگرامىنىڭ باعاسى 7 يۋاننىڭ ۇستىندە بولدى، بۇرىن مۇنداي بولماعان“.
الما — كوكيار قىستاعىنىڭ تىرەكتى كاسىپ سالاسى، ەگىلگەن جەر اۋدانى 8000 مۋدان اسادى. جۋىق جىلداردان بەرى، بۇل قىستاق جەمىس ورمانى شارۋاشىلىعىنىڭ ساپاسىن جوعارىلاتىپ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ينجەنەرياسىن بار كۇشپەن اتقارىپ، مامانداردى تۇيىندەردە تۇرىپ جەتەكشىلىك ەتۋگە ۇسىنىس ەتىپ، الما ەگىمشىلىگىنىڭ ولشەمدەنۋگە، ەگجەي ـ تەگجەيلى بولۋعا قاراي بۇرىلىس جاساۋىن ىلگەرىلەتىپ، ٴبىرىنشى دارەجەلى جەمىس ونىمدەرىنىڭ مولشەرىن %70تەن اسىردى.
”بيڭتاڭشين“ الماسىنىڭ وزەكتى ٴوندىرىس ٴوڭىرى رەتىندە، ونسۋ اۋدانى كۇندىز بەن ٴتۇننىڭ تەمپەراتۋرا پارقى زور، كۇن نۇرىنىڭ ٴتۇسۋى جەتكىلىكتى، توپىراق شارت ـ جاعدايى ساپالى بولۋ سياقتىلارعا سۇيەنىپ، ەككەن الماسى ٴدامدى، شىرىندى بولىپ، فۋشى جەلىلەس الماسىن نەگىز، ”ايفي“، ”ٴتاتتى شاپتول“ سياقتى ەرەكشە سورتتاردى قوسىمشا ەتكەن كوپ نەگىزدى ەگىمشىلىك جۇلگەسىن قالىپتاستىردى.
”14 ـ بەسجىلدىق“ كەزىندە ونسۋ اۋدانى الما كاسىپ سالاسى تىزبەگىن ۇزدىكسىز ۇزارتىپ، قويىلتىلعان جەمىس شىرىنى، جەمىس قاعى، جەمىس قىشقىلى سياقتىلاردى جىنتىكتەي وڭدەۋ كاسىپورىندارىن ٴساتتى ەنگىزىپ، ٴونىمنىڭ ۇستەمە قۇنىن جوعارىلاتىپ، الما كاسىپ سالاسىن اۋىل ـ قىستاقتى گۇلدەندىرۋدىڭ ”كۇشتى تىرەگىنە“ اينالدىردى.
شينجياڭنىڭ وزگەشە كليمات شارت ـ جاعدايى، مول ساپالى تۇقىم بايلىعى جانە كەڭ ەگىستىك جەر اۋدانى ”قاۋىن ـ قاربىز، جەمىس ـ جيدەك مەكەنى“ دەگەن تاماشا اتاقتى بىرگە سومدادى.
قازىر بۇكىل رايوندا وڭتۇستىك شينجياڭ تارىم ويپاتىن اينالعان جەمىس ورمانى نەگىزگى ٴوندىرىس ٴوڭىرى جانە تۇرپان - قۇمىل ويپاتى، ىلە اڭعارى، تيانشاننىڭ سولتۇستىك بوكتەرى سىندى 3 جەمىس ورمانى كاسىپ سالاسى بەلدەۋى سياقتى ”ٴبىر ٴوڭىر، ٴۇش بەلدەۋ“ دامۋ جۇلگەسى قالىپتاستى. مۇنىڭ ىشىندە شىلان، ٴجۇزىم، ورىك، بادام ەگىلگەن جەر اۋدانى مەن ٴونىم مولشەرى بۇكىل ەل بويىنشا الدىڭعى ورىندا تۇرادى، جاڭعاقتىڭ ٴونىم مولشەرى بۇكىل ەل بويىنشا 2 ـ ورىندا تۇرادى، الما، المۇرت، انار سياقتى ەرەكشە جەمىس ـ جيدەك ونىمدەرى ەرەن ساپاسىمەن بازاردىڭ جاپپاي مويىنداۋىنا يە بولىپ، كۇشتى باسەكەلىك قۋاتىن ايگىلەدى.
”14 ـ بەسجىلدىقتان“ بەرى، شينجياڭنىڭ جەمىس ـ جيدەك ونىمدەرىنىڭ جالپى ٴونىم مولشەرى 2021 ـ جىلعى 13 ميلليون توننادان ورنىقتى ارتىپ، 2024 ـ جىلى 14 ميلليون تونناعا جەتتى، تاۋارلىق جەمىس ـ جيدەك مولشەرى %85تەن %86كە جوعارىلادى. ”سان مەن ساپانىڭ بىردەي جوعارىلاۋىنىڭ“ استارىندا جەمىس ورمانى تۇتاس كاسىپ سالاسى تىزبەگىنىڭ جاپپاي دارەجە ٴوسىرۋى جاتىر. ٴوندىرۋ، مانەرلەۋ، ساتۋ ٴبىر تۇلعالانعان كاسىپورىنداردى سۇيەمەلدەۋ، ولشەم جۇيەسىن كەمەلدەندىرۋ، ”شينجياڭ ساپاسى“، ”شينجياڭ ٴدامىن تاتۋ“ وڭىرلىك الەۋمەتتىك ماركاسىن جاراتۋ سياقتى ٴبىر قىدىرۋ شارالار ارقىلى شينجياڭنىڭ جەمىس ورمانى ماركاسىنىڭ ىقپال كۇشى مەن بازارداعى باسەكەلىك قۋاتى ۇزدىكسىز كۇشەيدى.
عىلىم ـ تەحنولوگيا قۋات ۇستەدى
ٴداستۇرلى تاجىريبەلەردەن عىلمي باسقارۋعا دەيىن
”600 توننا ساتىپ الۋدى جوسپارلادىم، ٴار كيلوگرامى 17 يۋاننان 18 يۋانعا دەيىن بولادى، نەگىزىنەن، حىبەي، جىجياڭ بازارلارىنا جونەلتەمىن“. ٴۇشتۇرپان اۋدانى وتباسى اۋىلى جارقوتان قىستاعىنىڭ جاڭعاق باعىندا ساتىپ الۋعا كەلگەن ساۋداگەر يۋان گوچياڭ جاڭعاقتىڭ ساپاسىن تەكسەرە ٴجۇرىپ بىلاي دەدى: ”بىلتىر ورتاشا باعاسى ارەڭ 13 يۋان عانا بولعان، بيىل ساپاسى تىپتەن جوعارىلاپتى“.
”ماماندار كوكتەمنەن باستاپ بىزگە عىلمي بۇتاۋدى، تىڭايتقىش بەرۋدى جانە دەرت ـ دەربەزدەن، زياندى جاندىكتەردەن ساقتانۋدى قولما ـ قول ۇيرەتتى، بيىل مۋ باسىندىق ٴونىم زور دارەجەدە جوعارىلاپ، بىلتىرعىدان 40 مىڭ يۋان ارتىق كىرىس كىرگىزدىك“،- دەدى باعبان سامەتجان ابدۇكەرىم كۇلىمسىرەپ.
جارقوتان قىستاعىنداعى 2300 مۋ جەردەگى جاڭعاققا بۇرىن ٴداستۇرلى ەگۋ ٴتاسىلى قولدانىلعاندىقتان، ٴونىم مولشەرى مەن ساپاسى ويداعىداي بولماعان ەدى. قازىر عىلىم ـ تەحنولوگيا ارقىلى باسقارىلىپ ـ قورعالعاندىقتان، مۋ باسىندىق ورتاشا ٴونىم 200 كيلوگرامنان جوعارىلاپ 270 كيلوگرامعا جەتتى.
عىلىم ـ تەحنولوگيا شينجياڭنىڭ جەمىس ورمانى شارۋاشىلىعىنىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن جەبەيتىن وزەكتى قوزعالتقىشقا اينالدى.
”14 ـ بەسجىلدىق“ كەزىندە شينجياڭ جان ـ جاقتى عىلىم ـ تەحنولوگيالىق تىرەك جۇيەسىن ورناتتى: ماماندار قىزمەت وتەۋ ۇيىرمەسىن قۇرىپ، ۇدايىلاندىرا ارالاپ جەتەكشىلىك ەتتى؛ نازاردى جاڭعاق، شىلان، ورىك، الما، المۇرت سىندى 5 ۇلكەن تۇرگە شوعىرلاندىرىپ، كاسىپ سالاسى تەحنولوگيا جۇيەسى ماماندار ۇجىمىن قۇرىپ، تۇقىم سورتىن سۇرىپتاپ جەتىلدىرۋ، جاسىل ٴوندىرىس، ماشينادان پايدالانۋ، سۋىق تىزبەكتى زات اينالىمى جانە سيفرلى باسقارۋ سياقتى شەشۋشى بۋىنداردى ارقاۋ ەتىپ، قامال الىپ قيىندىقتاردى جەڭىپ، 184 ٴتۇرلى تەحنولوگيالىق جەتىستىككە قول جەتكىزدى؛ ۇيعۇرشا، حانزۋشا قوس تىلدە ٴوسىرۋ، باسقارۋ قولدانباسىنان 12 ٴتۇرىن تەڭ قادامدا قۇراستىرىپ، باسىپ، «ايجنيشڭىنڭ ەرەكشە جەمىس ورمانى سورتتارىنىڭ بايلىق كارتاسىن» باسپادان شىعارىپ، كاسىپ سالاسىنىڭ ولشەمدەنۋى مەن سورتتا جاڭالىق اشۋىنا بەرىك تىرەك ازىرلەدى.
قازىر شينجياڭنىڭ جەمىس ورمانى اۋدانى 22 ميلليون مۋ اينالاسىندا تۇراقتانىپ، 10نان استام ەرەكشە وڭدەۋ باقشا رايونىن نەمەسە كاسىپ سالاسى شوعىرلانعان رايون قالىپتاستىرىپ، بۇكىل ەل بويىنشا ىقپالعا يە 8 - 5 وڭىرلىك الەۋمەتتىك ايگىلى ماركا قالىپتاستىردى. 2035 ـ جىلعا بارعاندا، شينجياڭ ەلىمىزدىڭ ماڭىزدى ەكولوگيالىق ساپالى جەمىس ـ جيدەك ٴوندىرىس بازاسىن قۇرىپ، جەمىس ـ جيدەكتىڭ تۇتاس كاسىپ سالاسى تىزبەگىن وسىزامانداندىرۋدى، نەگىزىنەن، جۇزەگە اسىرادى.
حوش ٴيىس شار تاراپقا تارالدى
ەل ٴىشى بازارىنان حالىقارالىق ساحناعا دەيىن
ەل ىشىندە ىركىلىسسىز ساتۋدان جەلكەن جايىپ تەڭىزگە شىعۋعا دەيىن، ”14 ـ بەسجىلدىق“ شەتەلگە شينجياڭ جەمىس ـ جيدەك ەكسپورت ەتۋ تەبىنىن ارتتىرىپ، كوز اياسىن اناعۇرلىم كەڭ الەمدىك بازارعا تۋرالادى.
بۇراتالا قالاسى شييۇي فىڭنۇڭ ٴجۇزىم ەگىمشىلىگى شارۋالار كاسىپتىك سەلبەستىك كووپەراتيۆى بىرلەسكەن كووپەراتيۆىنىڭ ىرىكتەۋ سەحىندا جۇمىسشىلار كۇلگىن قىزىل ٴجۇزىمدى سۇرىپتاپ، قوراپتاپ، سۋىق تىزبەكتى زات اينالىمى ارقىلى شەتەلگە جونەلتتى. وسى بىرلەسكەن كووپەراتيۆ تۇرعان دالتۋ قالاشىعى ەكىنقوش قىستاعىندا كۇن نۇرى جاقسى تۇسەدى، جىلۋ شارت ـ جاعدايى ساپالى، ٴجۇزىم ەگۋدىڭ تاماشا جەرى. 2023 ـ جىلى دالتۋ قالاشىعى مەن بيڭتۋاننىڭ تۋان - الاڭدارى سەلبەسىپ اشقان 12 مىڭ مۋلىق ٴجۇزىم باقشاسى ونىمدىلىككە قول جەتكىزىپ، ونىمدەرى ەل ٴىشى ـ سىرتى بازارىن جەدەل اشتى.
”9 ـ ايدا جيىن ـ تەرىن ماۋسىمى باستالعاننان بەرى 600 توننادان استام ٴجۇزىم ەكسپورت ەتىلىپ، نەگىزىنەن، ورتا ازيا مەن شىعىس وڭتۇستىك ازيا وڭىرىنە ساتىلدى“. وسى بىرلەسكەن كووپەراتيۆتىڭ جاۋاپتىسى جاڭ شيجياڭ بىلاي دەپ تانىستىردى: ”بىلتىر ٴجۇزىمنىڭ ەكسپورت سوماسى 40 ميلليون يۋانعا جەتتى، بيىل تاعى دا تىڭ ورە جاراتۋدان ٴۇمىت بار. بىرلەسكەن كووپەراتيۆتىڭ جۇمىسى ٴجۇزىم ەگۋ، سۋىق ساقتاۋ، تاسىمالداۋ، ساتۋ سىندى بارلىق بۋىندى قامتيدى، بيىل 12 ـ ايدا تاعى ٴجۇزىم شىرىنىن وڭدەۋ زاۆودىن جاڭادان قۇرىپ، كاسىپ سالاسى تىزبەگىن ونان ارى ۇزارتامىز“.
قارىشتاپ دامىعان ٴجۇزىم كاسىپ سالاسى جەرگىلىكتى ورىنعا قىرۋار جۇمىس ورنىن ازىرلەدى، جايشىلىقتا كۇنىنە ورتا ەسەپپەن 700 ادام جۇمىس ىستەيدى، قاۋىرت مەزگىلدە ٴبىر كۇندە 8400 ادامعا (رەت) جەتەدى.
”14 ـ بەسجىلدىق“ كەزىندە شينجياڭنىڭ جەمىس ـ جيدەك ەكسپورتىندا قاۋىرت ارتۋ جارىققا شىقتى. ساناققا قاراعاندا، 2021 ـ جىلى تۇتاس رايوننىڭ جەمىس ـ جيدەك ونىمدەرىنىڭ ەكسپورت مولشەرى 100 مىڭ توننا بولىپ، كىرىسى ٴبىر ميلليارد 400 ميلليون يۋانعا جەتكەن؛ 2024 ـ جىلعا جەتكەندە تەز قارقىنمەن ارتىپ 240 مىڭ تونناعا جەتسە، كىرىسى 2 ميلليارد 900 ميلليون يۋانعا جەتىپ، ەسەلەپ ارتقان. شينجياڭنىڭ جىلىنا ورتا ەسەپپەن سىرتقا ساتىلاتىن جەمىس ـ جيدەك ونىمدەرىنىڭ جالپى مولشەرى 6 ميلليون توننادان اسىپ، شامامەن جىلدىق جالپى ٴونىم مولشەرىنىڭ %80ىن يەلەدى.
اقسۋدىڭ الما شىرىنى رەسەي بازارىنا بەت السا، وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ جاڭعاعى مەن شىلانى جۇڭگو - ەۆروپا كەزەكشى پويەزىمەن ەۆروپاعا جەتكىزىلدى، كورلانىڭ المۇرتى شىعىس وڭتۇستىك ازيادا ٴۇرتىس ٴوتىمدى بولدى... قازىر شينجياڭنىڭ تىركەۋگە الدىرعان شەكارادان شىعارىلاتىن جەمىس ـ جيدەك وندىرىلەتىن باعى 309عا جەتىپ، جەمىس ـ جيدەك ەكسپورتى دۇنيە جۇزىندەگى 30 نەشە مەملەكەت پەن ٴوڭىردى قامتىدى.
كاسىپ سالاسى گۇلدەنسە، بۇقارا باييدى. نەگىزگى ٴوندىرىس وڭىرلەرىندە جەمىس ورمانى كىرىسىنىڭ باعبانداردىڭ جان باسىندىق قولداعى تابىسىندا ۇستايتىن سالىستىرماسى %30كە تايادى، ٴىشىنارا ٴتۇيىندى وڭىرلەردە، اۋەلى، %60تەن اسىپ، شارۋالاردىڭ كىرىسىن ارتتىرۋعا تىرەك بولاتىن ”جارتى الەمگە“ اينالدى.
بولاشاقتى بەتكە العاندا، شينجياڭنىڭ جەمىس ورمانى شارۋاشىلىعى ”قۇرىلىمدى رەتتەۋ، ساپانى جوعارىلاتۋ، ماركانى كۇشەيتۋ، تىزبەكتى ۇزارتۋ“سىندى دامۋ جولىمەن بۇلجىماي ٴجۇرىپ، كاسىپ سالاسىنىڭ وزەكتى باسەكەلىك قۋاتىن جاپپاي جوعارىلاتىپ، تيانشان جەمىس ـ جيدەگى حوش ٴيىسىنىڭ دۇنيە جۇزىنە اناعۇرلىم كەڭ تارالۋىنا مۇمكىندىك جاساپ، اۋىل ـ قىستاقتى گۇلدەندىرۋگە اناعۇرلىم قۋاتتى كۇش قوسادى.
