چاڭجياڭ وزەنى جاعاسىنان پامير ۇستىرتىنە دەيىن
9 جىل بويى ”جۇرەكتەردى بەكەمدەۋ“ جولىن سالدى
انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى سۋ لۋپيڭ
قىزىلسۋ قىرعىز اۆتونوميالى وبلىستىق حالىق شيپاحاناسىنىڭ جۇرەك ـ كوكىرەك سىرتقى اۋرۋلار بولىمىندە ورىنباسار شيپاحانا باستىعى قادىرجان مۇسا ٴالسىن ـ ٴالى بارىپ ناۋقاس بولمەلەرىن تەكسەردى. باقىلاۋ ـ ەمدەۋ اسپابىنداعى سيفرلاردىڭ ورنىقتى تۇرعانىن كورگەندە، تىڭداعىشتان جۇرەك ٴۇنىنىڭ انىق، جاندى، ريتىمدى ەكەنىن تىڭداعاندا ونىڭ ويى ەرىكسىزدەن 2016 ـ جىلعا قايتا ورالدى.
ٴبىر جولى ول قىزمەتتەستەرىمەن بىرگە اۋىل ـ قىستاققا اقىسىز دياگنوز قويۋعا بارادى، سارالاپ تەكسەرۋ ناتيجەسى ادامدى الاڭداتاتىن ەدى، جۇرەك اۋرۋىنا شالدىققاندار شىنىمەن از ەمەس ـ تى. تىزىمدىك وتە ۇزىن، ايتسەدە اۋىلداستاردىڭ ٴسوزى جان كۇيزەلتەدى.
”وقاسى جوق، ٴبىراز دەم السام جاقسى بولىپ كەتەمىن“، ـ دەدى بىرەۋ كەۋدەسىن سيپاپ، جۇرەگىندە ماسەلە بار ەكەنىنە سەنبەي؛ ”وپەراتسيا جاساۋ كەرەك پە؟ قاجەتى جوق“، ـ دەدى بىرەۋى قولىن بۇلعاپ، جانارىنان قورقىنىش مەن مۇندالايدى؛ تاعى اقشا ماسەلەسى بار، كوپتەگەن وتباسى وپەراتسيا قاراجاتىن شىعارا المايدى.
ٴتىپتى قيىن بولعانى جەرگىلىكتى ورىننىڭ ەمدەۋ دەڭگەيى شەكتى ەدى.
”ٴسوز جوق، شەشۋ كەرەك، نىسان بويىنشا ەڭ تومەنگى شەكتەن تۇسىرمەۋ كەرەك“. ورتالىق كوميتەت ۇيىمداستىرۋ ٴبولىمى ٴبىر تۇتاس ورنالاستىرۋ جاسادى، جياڭسۋ ولكەسىنىڭ شينجياڭ قىزىلسۋ وبلىسىنا باعىتتامالى كومەكتەسۋ الدىڭعى شەپ قولباسشىلىق شتابىنىڭ تومەنگى شەكتەن تۇسىرمەي قامتاماسىز ەتۋىمەن، جياڭسۋ ولكەسىنىڭ 9 ـ توپتا شينجياڭعا كومەكتەسۋ ەمدەۋ اترەتىنىڭ جەتەكشىسى، قىزىلسۋ وبلىستىق حالىق شيپاحاناسىنىڭ باستىعى ديڭ چياڭ ىلگەرىلەتۋگە جاۋاپتى بولدى. وسىلايشا ”جۇرەكتى نارلەندىرۋ جوسپارى“ اتقارىلدى.
سۋجوۋ داشۋەسىنە قاراستى 1 ـ شيپاحانانىڭ، جياڭسۋ ولكەلىك حالىق شيپاحاناسىنىڭ ماماندار ۇيىرمەسى دە كەلىپ ۇيرەتىپ، كومەكتەسىپ، جەتەكتەدى، كوپشىلىك ايرىقشا تەبىرەندى. الايدا تۇڭعىش توپتا قابىلدانعان ناۋقاستار جوپەلدەمەدە تۇگەل قورىندى. ”وپەراتسيانىڭ شىنىمەن جاندارىن الىپ قالاتىندىعىن ولارعا كورسەتۋىمىز كەرەك“. قادىرجان وتباسىلارىن ارالاپ اقىل ايتادى، ”ماعان سەنىڭىزدەر، سىزدەردى، ٴسوز جوق، ساۋىقتىرا الامىز“.
2016 ـ جىلى 7 ـ ايدا العاشقى توپتاعى 6 ناۋقاس وپەراتسيا بولمەسىنە كىرگىزىلدى. وپەراتسيا ٴساتتى بولدى! ناۋقاس ٴدولات قاري شيپاگەردىڭ قولىن مىقتاپ ۇستاپ، تەبىرەنە بىلاي دەدى: ”دەنساۋلىعىم قالپىنا كەلگەن سوڭ، ٴسوز جوق، سەندەرگە «ماناستى» ايتىپ بەرەمىن“.
ٴۇمىت ۇشقىنى جالىنداپ، كوپتەگەن ادام ىرىقتىلىقپەن ىزدەپ باردى. ٴبىر جاڭا جوسپار كۇن تارتىپكە ەنگىزىلىپ، جەرگىلىكتى ورىنعا ٴتان جۇرەك ـ كوكىرەك سىرتقى اۋرۋلار ٴبولىمى قوسىنى تاربيەلەندى.
جياڭسۋ ولكەلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ، سالاماتتىق كوميتەتى 8 شيپاحانانى قىزىلسۋ وبلىستىق حالىق شيپاحاناسىنا باعىتتامالى كومەكتەسۋگە ۇيىمداستىردى، سۋجوۋ داشۋەسىنە قاراستى 1 ـ شيپاحانانىڭ ”شيپاحانانى كوتەرمەگە الۋ ٴبولىمى“ قىزىلسۋ وبلىستىق حالىق شيپاحاناسىنا جۇرەك ـ كوكىرەك سىرتقى اۋرۋلار ٴبولىمى دارىندىلارىن ازىرلەدى.
قادىرجان سۋجوۋ داشۋەسىنە قاراستى 1 ـ شيپاحاناعا جىبەرىلىپ، جۇرەك سىرتقى اۋرۋلار ٴبولىمىنىڭ ايگىلى مامانى شىن جىنيانى ۇستاز تۇتتى.
سۋجوۋ داشۋەسىنە قاراستى 1 ـ شيپاحانادا قادىرجان تۇڭعىش رەت ”جىلدام ريتىمدى“ كوردى: وپەراتسيا بولمەسىنە كىرگەننەن كەيىن، تاڭ سارىدەن ٴتۇن ورتاسىنا دەيىن تىك تۇرىپ، وپەراتسيانى بىرىنەن سوڭ ٴبىرىن جاساپ، سۋ ىشۋگە دە مۇرساسى تيمەدى.
ٴبىر كۇنى ٴتۇن ورتاسىندا بولعان ٴىس ونىڭ ەسىنە تەرەڭ ورناپ قالدى، كۇرە تامىرى جارىلعان ٴبىر ناۋقاس جەتكىزىلەدى، وتباسىنداعىلار باز كەشۋگە شاق قالسا دا، شىن جىنيا تاباندىلىقپەن تاعى ٴبىر رەت قۇلشىنادى. ول ۇجىمدى باستاپ 5 - 6 ساعات شۇعىل وپەراتسيا جاساپ، تاڭ اتۋعا تاياعاندا ناۋقاستى اجال اۋزىنان الىپ قالادى. وپەراتسيا اياقتاعاننان كەيىن، ول كيىمىن اۋىستىرىپ، بەتى ـ قولىن جۋا سالا ناۋقاس بولمەسىنە تىكە تارتادى...
قادىرجان جەرگىلىكتى شيپاگەرلەردىڭ ۇزاق ۋاقىت جاعداي ۇعىسىپ تۇرۋ مەحانيزمىن ورناتقانىن، وپەراتسيا جاسايتىن نەگىزگى شيپاگەردىڭ ناۋقاستار ٴۇشىن ەسەپ داپتەر اشىپ، ۇزاق ۋاقىت قاداعالاپ وتىراتىنىن كورەدى. ولار تەحنولوگياعا شەبەر بولۋمەن بىرگە، ەكونوميكالىق قيىنشىلىعى بار ناۋقاستاردىڭ ساياسات جاعىنان سۇيەمەلدەۋدى جانە الەۋمەتتىك يگىلىك بايلىعىن ٴوتىنىش ەتۋىنە كومەكتەسەدى.
سول ساتتە قادىرجان مىقتى شيپاگەردىڭ ونەرى ۇستەم بولۋى كەرەكتىگىن، ناۋقاستاردى كوڭىل تورىنە قويۋى كەرەكتىگىن ٴتۇسىندى.
سۋجوۋداعى 3 ايدا ول بەينە زىرىلداۋىق سياقتى تاڭەرتەڭ وپەراتسيا جاساۋعا ىلەسىپ، تۇستەن كەيىن كەۋدە قۋىسىن اينامەن كورىپ، كەش بولعاندا ناۋقاس مىسالدارىن تالقىلاپ، ٴتۇن ورتاسىنا دەيىن قاربالاستاپ ٴجۇردى.
قىزىلسۋ وبلىستىق حالىق شيپاحاناسىنا قايتىپ كەلگەننەن كەيىن، قادىرجان باس بولىپ جۇرەك ـ كوكىرەك سىرتقى اۋرۋلار ٴبولىمىن ۇيىمداستىرىپ قۇرادى. ”جۇرەكتى نارلەندىرۋ جوسپارى“ ورنىقتى ىلگەرىلەتىلەدى.
ۇتىلامالى تاياقشانى قولىنا العان، جياڭسۋ ولكەسىنەن 11 ـ توپتا شينجياڭعا كومەككە كەلگەن ەمدەۋ اترەتىنىڭ باستىعى، قىزىلسۋ وبلىستىق حالىق شيپاحاناسىنىڭ باستىعى جي جيڭ ”جۇرەكتى نارلەندىرۋ جوسپارىن“ كىرىسۋ ٴتۇيىنى ەتىپ، قاتىستى ٴپان شوعىرى قۇرىلىسىنا جەتەكشىلىك ەتتى. ”ۇيرەتۋ، كومەكتەسۋ، جەتەكتەۋ“ ارقىلى جۇرەك ـ قان تامىرلارى ىشكى اۋرۋلار ٴبولىمى، جۇرەك ـ كوكىرەك سىرتقى اۋرۋلار ٴبولىمى، ناركوز جانە وپەراتسيا مەزگىلىندەگى مەديتسينا عىلىمى، سالماقتى اۋرۋلار مەديتسينا ورتالىعى... سياقتى بولىمدەر جەدەل دامىدى.
جۇرەك وپەراتسياسىنىڭ جارتىسى وپەراتسيا بولمەسىندە، جارتىسى سالماقتى ناۋقاستاردى باقىلاۋ بولمەسىندە بولادى. وپەراتسيادان كەيىن، ٴاربىر كورسەتكىشتىڭ ٴبارى ٴومىر مەن ولىمگە سايادى.
جياڭسۋ ولكەلىك حالىق شيپاحاناسىندا ۇيرەنگەن كەزىندە قىزىلسۋ وبلىستىق حالىق شيپاحاناسى سالماقتى اۋرۋلار مەديتسينا ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى حاۋ يۇي سول جەردەگى ٴاربىر ناۋقاس ٴۇشىن جۇيەلى دياگنوز قويۋ، ەمدەۋ ادىستەرى جاسالعانىن كورەدى. ول ٴبولىمدى باستاپ از ـ ازدان وزگەرىس ەنگىزەدى: كەزەك اۋىستىرۋدى قاتايتادى، ساپانى مىقتى يگەرەدى، ٴار اپتادا كاسىپتىك ۇيرەنۋ ۇيىمداستىرادى، جياڭسۋدىڭ ماماندارىن جەلىدە ساباق وتۋگە ۇسىنىس ەتەدى.
شيپاگەرلەر ىسىلىپ، تەحنولوگيا جاعىنان جەتىسىپ، بۇرىندارى قابىلداۋعا باتىلدىق ەتە المايتىن ناۋقاستاردى بۇگىنگى كۇندە الاڭسىز قابىلدايتىن بولدى. 2024 ـ جىلدىڭ سوڭىندا حاۋ يۇي ۇجىمدى باستاپ اۆتونوميالى رايونداعى ٴتۇيىندى ارناۋلى ٴبولىم بولۋعا ٴوتىنىش بەردى، ٴوتىنىش ٴساتتى بەكىتىلەدى، ”بۇل شينجياڭعا كومەكتەسۋدىڭ ەڭ ناقتى جەتىستىگى“.
شينجياڭعا كومەكتەسكەن ماماندار ۇزاق ۋاقىت تاباندىلىقپەن تۇردى، ۇجىم ٴار جارتى جىلدا ۇشاقپەن قىزىلسۋ وبلىسىنا بارىپ، وپەراتسيا مەزگىلىندە جەتەكتەۋ، ۇيرەتۋ ورىستەتتى... 9 جىلدان بەرى، شىن جىنيا ۇجىمى 16 رەت بارىپ ـ كەلىپ، تەحنولوگيانى پامير ۇستىرتىندە قالدىردى.
بۇگىنگى كۇندە قادىرجاننىڭ ۇجىمى جۇرەك سىرتقى اۋرۋلار ٴبولىمىنىڭ داعدىلى وپەراتسياسىن دەربەس جاساي الاتىن بولدى. ”جۇرەكتى نارلەندىرۋ جوسپارىنىڭ“ ەڭ تومەنگى شەكتەن تۇسىرمەۋىنىڭ ارقاسىندا، جۇرەك اۋرۋى بار ناۋقاستاردىڭ شيپاحانا اۋىستىرۋ مولشەرى بارىنشا تومەندەدى. ”جۇرەكتى نارلەندىرۋ جوسپارىنىڭ“ تيىمدىلىك كولەمى دە جۇرەك اۋرۋىنان باسقا اۋرۋ تۇرلەرىنە دەيىن كەڭەيدى.
قازىرگە دەيىن قىزىلسۋ وبلىستىق حالىق شيپاحاناسى 700گە جۋىق جۇرەك وپەراتسياسىن جاسادى، ”جۇرەكتى نارلەندىرۋ جوسپارى“ قيىنشىلىعى بار 500 نەشە ناۋقاستى قۇتقاردى ـ كومەكتەستى. شىن جىنيا ۇجىمىنا سۇيەنىپ، ولار تاعى ورتا ازيا ەلدەرىنەن اتىن ەستىپ كەلگەن ناۋقاستارعا وپەراتسيا جاسادى.
چاڭجياڭ وزەنى بويىنان تيانشان تاۋىنىڭ ەتەگىنە دەيىن ”جۇرەكتى نارلەندىرۋ جوسپارى“ سەپكەن تۇقىم پامير ۇستىرتىندە تامىر تارتىپ وركەن جايىپ، گۇل اشىپ جەمىس بەردى. وتان ۇلى شاڭىراعىندا اعا ـ باۋىرداي ەتەنە بولعان، ٴبىر ـ بىرىنە قارايلاسقان تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىك لۇپىلدەپ سوعىپ تۇرعان جۇرەكتەردى ەمدەۋمەن بىرگە، سان ـ ساناقسىز وتباسىلاردىڭ ۇمىتكە تولى بولاشاعىن نۇرلاندىردى.
