ول قۇمدى شولدە ”ٴدىلدالى ورمان“ ٴوسىردى
انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى ساۋ حۋا
قىس باسىنداعى شۋاقتى كۇن ساۋلەسى يوپۇرعا اۋدانى تەرىم قالاشىعى ماشاڭزى قىستاعىنا نۇرىن توگىپ تۇر. 33 جاستاعى ابدۇسالام تالىپ سەكسەۋىل ورمانىنىڭ شەتىندە جۇرەلەپ وتىرىپ، تامشىلاتىپ سۋارۋ تاسپالارىن مۇقيات تەكسەرىپ، ساۋساقتارىمەن سەكسەۋىلدىڭ تامىرىنان اقىرىن سيپاپ، قۇمدى توپىراقتىڭ دىمقىلدىعىن سەزىندى.
”سۋ تامىرعا دالمە ـ ٴدال تامعاندا عانا سەكسەۋىل سۋعا قانادى. ٴبىراق سۋ كوپ بولسا، جاپىراعى اعارىپ كەتەدى، بۇل ٴۇشىن ولشەمدى جاقسى يگەرۋ كەرەك“. ابدۇسالام تامشىلاتىپ سۋارۋ جابدىعىن شەبەرلىكپەن رەتتەي ٴجۇرىپ، تىلشىگە وسى ٴبىر جىلدان بەرى ٴوزى ىزدەنىس جاساپ تاپقان ٴادىسىن تانىستىردى.
”بۇل سەكسەۋىل ورمانى مەنىڭ قۇمدى شولدەگى ’ٴدىلدالى ورمانىم‘“. كوز الدىنداعى كىسى بويىنداي بيىكتىكتەگى سەكسەۋىل ورمانىنا قاراعاندا ونىڭ قارا تورى جۇزىنە كۇلكى ٴۇيىرىلىپ، جاسىل بايلىقتىڭ قۇم تەڭىزىندە ٴوسىپ ـ جەتىلگەنىن كورگەندەي بولدى.
قۇمدى تىزگىندەپ كىرىستى ارتتىرۋعا ”نولدىك وزىندىك قۇنمەن“ قاتىناستى
ابدۇسالام بۇرىن ماشاڭزى قىستاعىنداعى تومەن كىرىستى وتباسى بولاتىن. وتباسىنداعى 6 جاننىڭ 6 مۋ ەگىستىك جەرى بار، جەردى اينالىمعا سالۋدان جىلىنا 6000 يۋان كىرىس كىرگىزەتىن، ايەلى ەكەۋى جىل بويى سىرتتا جۇمىس ىستەپ اقشا تاباتىن. ”بۇرىن وسى قۇمدى ٴشولدى كورگەندە قۇمدى بوراننىڭ سۇيكىمسىز ەكەنىن عانا سەزىنەتىنمىن، ونىڭ بىزگە كىرىس اكەلەتىنىن ويلاپ تا كورمەپپىن“، ـ دەدى ول.
بۇرىلىس يوپۇرعا اۋدانىنىڭ قۇمايتتانۋدان ساقتانۋ، قۇمايتتانۋدى تىزگىندەۋ ۇلگىسىندە جاڭالىق اشۋىنان باستالدى. ”جارتىسى ٴشول دالا، جارتىسى جاسىل القاپ“ بولعان اۋدان جاعدايىنا مەڭزەس، اۋدان مەملەكەت مەنشىگىندەگى كاسىپورىنداردى جەتەكشى ەتىپ، ورتا، ۇزاق مەرزىمدى قارىز اقشا ٴوتىنىش ەتۋ ارقىلى الدىمەن قارجى قوسىپ، قۇمدى جەردى تەگىستەۋ، سۋ، ەلەكتر، جول قۇرىلىسى جانە قالامشا ساتىپ الۋ ارقىلى قىلتاناقسىز جەردى ٴوندىرىس شارت ـ جاعدايىن ازىرلەگەن ”كومەسكى كۇشتى جارناعا“ اينالدىردى. ال ابدۇسالام سياقتى جاعدايداعىلاردىڭ نولدىك وزىندىك قۇن ارقىلى قاتىناسىپ كوتەرمەگە الۋىنا بولادى، الدىڭعى مەزگىلدە ٴبىر تيىن قارجى قوسۋدىڭ قاجەتى جوق.
”اۋدان كادرلارى قىستاققا كەلىپ ۇگىت لەكسيا جاساعاندا، ٴبىز تىكە كەلىپ باپتاساق عانا بولعانى ەكەنىن ايتتى. العاشقى 2 جىلدا تاعى كوتەرمەگە الۋ اقىسى كەشىرىم ەتىلىپ، كەيىن كەلە تابىستان بىرتىندەپ تارتىلادى ەكەن“. بۇل حابار ابدۇسالامدى قاتتى قىزىقتىردى. ول قىستاقتاعى باسقا 4 وتباسىمەن بىرگە ٴوزارا كومەكتەسۋ اترەتىن قۇرىپ، بىرگە 210 مۋ قۇمدى جەردى كوتەرمەگە الدى.
ۇعىسۋعا قاراعاندا، يوپۇرعا اۋدانىندا 198 وسىنداي ٴوزارا كومەكتەسۋ اترەتى بار ەكەن.
”ٴشول مەرگياسىن“ ماڭداي تەرىمەن سۋاردى
سەكسەۋىل ەگۋ، ەتتى سۇڭعىلا تەلىپ ەگۋ ابدۇسالام جونىنەن بۇكىلدەي بەيتانىس سالا.
”باستابىندا كوپ كۇلكىگە قالدىم“. ول ىڭعايسىزدانا كۇلىپ: ”سەكسەۋىل مايساسىن ەككەن كەزدە، قۇم جۇمساق دەپ ويلاپ، اۋرەسىنىپ مايسانىڭ تامىرىن تاياقپەن تىكە قۇمعا باستىم، ناتيجەدە كوپتەگەن مايسانىڭ تامىرى ٴۇزىلىپ، تولىقتاپ ەگۋگە تۋرا كەلدى. كەيىن تەحنولوگتار ٴبىر ـ بىردەن ۇيرەتكەننەن كەيىن عانا، ٴسوز جوق، كۇرەكپەن دەن قويا شۇڭقىر قازىپ، تامىرىن ەپپەن كومۋ كەرەكتىگىن ٴبىلدىم“.
جەرگىلىكتى ۇكىمەت شارۋالاردى حوتان ايماعى، تۇرپان قالاسى سياقتى جەرلەرگە بارىپ ۇيرەنۋگە ۇيىمداستىردى. ول جەردە ابدۇسالام جەرگىلىكتى ورىننىڭ ەتتى سۇڭعىلادان مۋ باسىنا 400 كيلوگرامنان استام ٴونىم الاتىندىعىن كوردى، بۇل ونىڭ سەنىمىن ايرىقشا ارتتىردى، ”ٴاسىلى قۇمدى شولدە، شىنىندا، ’التىن‘ ونەدى ەكەن“! قايتىپ كەلگەننەن كەيىن ول ٴتىپتى دە دەن قويا ۇيرەندى. سەكسەۋىل مايساسىن بۇتاۋدان، تامشىلاتىپ سۋارۋ تاسپاسىن جاتقىزۋدان ەتتى سۇڭعىلا تۇقىمىن تەلىپ ەگۋ ورايىنا دەيىن ول از ـ ازدان ۇيرەنىپ، از ـ ازدان ەستەلىك الدى.
ابدۇسالامنىڭ ەڭ قۋانعانى، تامشىلاتىپ سۋارۋ جۇيەسىن ورناتۋ جانە قورعاۋ شەبەرلىگىن يگەرگەندىگى بولدى. ”مىنا سۋ تاماتىن شۇمەكتىڭ ورنى، ٴسوز جوق، سەكسەۋىلدىڭ تامىرىنا تۋرالانۋى كەرەك. سۋ تاماتىن تۇتىكتى قۇبىرعا ورناتقاندا، شالا ورناتىلسا سۋ شىقپايدى، وتە باتىرىپ ورناتىلسا قۇبىردى تەسىپ، سۋ ىسىراپ بولادى“. ول جەر بەتىندەگى قارا ٴتۇستى تامشىلاتىپ سۋارۋ تاسپالارىن نۇسقاپ تۇرىپ: ”قۇمدى بوران كۇشتى بولعان كەزدە، قۇبىردى وڭاي قيسايتىپ كەتەدى، كومىپ تاستايدى، مۇندايدا دەر كەزىندە تۇزەتىپ، قۇمدى توپىراقتى تازالاپ، ٴار ٴتۇپ سەكسەۋىلدىڭ سۋ سىمىرە الۋىن قامتاماسىز ەتۋىمىز كەرەك“، ـ دەدى.
قازىر ابدۇسالام كوتەرمەگە العان 30 مۋ جەردەگى سەكسەۋىلگە تۇگەلدەي ەتتى سۇڭعىلا تەلىپ ەگىلدى. جەلمەن ىرعالعان وسى جاسىل تۇسكە قاراپ تۇرىپ، ول ەگجەي ـ تەگجەيلى ەسەپ جاسادى: ”كەلەر جىلى كۇزدە مۋ باسىندىق ٴتۇسىمنىڭ 200 كيلوگرام بولاتىندىعىندا ماسەلە جوق. قازىرگى بازار باعاسى بويىنشا ەسەپتەگەندە، 30 مۋ جەردەن 30 مىڭ يۋان تاۋىپ كىرىس ارتتىرۋعا بولادى“. بۇل ونىڭ وتباسىنىڭ جىلدىق كىرىسىنىڭ 40 مىڭ يۋاننان ارتىپ 70 مىڭ يۋانعا جەتەتىندىگىنەن ٴۇمىت بار ەكەنىن بىلدىرەدى.
قۇمدى بوران بىرتىندەپ ازايىپ، تۇرمىس بالداي ٴتاتتى بولدى
ابدۇسالامدى ٴتىپتى دە قۋانتاتىنى، ەكولوگيالىق ورتا دا بىرتىندەپ جاقساردى. ”بۇرىن بۇل جەردە قۇمدى بوران قاتتى سوعاتىن، اسپاندى سارى توپىراق قاپتاپ الاتىن. سوڭعى جىلدارى قۇمايتتانۋدان ساقتانىپ، قۇمايتتانۋ تىزگىندەلگەندىكتەن، قۇمدى بوراندى كۇندەر كورنەكتى ازايدى“. بۇل سەكسەۋىل ورمانى ونىڭ كىرىسىن ارتتىراتىن اتىز عانا ەمەس، ونان دا ماڭىزدىسى، مەكەندى قورعايتىن جاسىل قالتقى بولدى.
يوپۇرعا اۋدانىندا ابدۇسالام سياقتى 964 شارۋا وتباسى 39 مىڭ 300 مۋ قۇمدى جەردى كوتەرمەگە الۋعا قاتىناستى. يوپۇرعا اۋدانىنىڭ ورىنباسار اكىمى تۇرعۇن مامەت بىلاي دەپ تانىستىردى: مۇنداي ”مەملەكەت مەنشىگىندەگى كاسىپورىندار قارجى قوساتىن، شارۋا وتباسىلار نولدىك وزىندىك قۇن ارقىلى قاتىناساتىن، ٴوزارا كومەكتەسۋ اترەتى باسقاراتىن“ ۇلگى تومەن كىرىستى بۇقارا ٴدوپ كەلگەن الدىڭعى مەرزىمدىك ۇسىنىلىم كوپ بولۋ، تەحنولوگيالىق تابالدىرىق جوعارى بولۋ سىندى قيىن ماسەلەنى ٴونىمدى شەشىپ، قۇمدى تىزگىندەۋدىڭ ەكونوميكالىق ونىمدىلىگىنىڭ بۇقاراعا تىكەلەي تيىمدىلىك جەتكىزۋىنە شىنايى كەپىلدىك ەتتى. اۋدان بويىنشا 196 مىڭ 600 مۋ جەردەگى بيولوگيالىق قۇمدى تىزگىندەۋ نىسانى تولىق ورىندالعاننان كەيىن، مەجەمەن 7000 شارۋا وتباسى يگىلىگىن كورەدى.
بولاشاق جونىندە ابدۇسالامنىڭ ٴۇمىتى مەن جىگەرى تاسقىندادى. ”مەن قازىر تەحنولوگيانى تۇگەل يگەردىم، ٴتىپتى كوپ جەردى كوتەرمەگە الۋعا سەنىمىم بار“. تىرشىلىك تىنىسىنا تولى وسىناۋ جاسىل القاپقا كوز سالعان ونىڭ جانارىنان تاباندىلىق مەن مۇندالايدى، ”پارتيا مەن ۇكىمەت بىزگە جول سالىپ بەردى، تەك ەڭبەكتەنسەك بولعانى، جاقسى تۇرمىس الدىمىزدا كۇتىپ تۇر. كەلەر جىلى كىرىس كىرگەننەن كەيىن ماشينادان قالاي پايدالانۋدى ۇيرەنىپ، كولەمدى كەڭەيتىپ، تۇرمىسىمدى بارعان سايىن جاقسارتسام دەيمىن“.
باتار كۇن باتىسقا قۇلديلاعاندا، ابدۇسالام ەلەكترسيكلگە ٴمىنىپ، اۋىل ـ قىستاق جولىندا ۇيىنە قاراي زىمىرادى. تۋ سىرتىندا ول ٴوز قولىمەن باپتاپ قورعاعان سەكسەۋىل ورمانى جەلمەن باياۋ ىرعالىپ تۇر، ولار كوشپەلى قۇم توبەشىكتەردى بەكەمدەپ عانا قويماي، ونان دا ماڭىزدىسى، ابدۇسالام سياقتى سان مىڭداعان شارۋانىڭ جۇرەگىندە كىرىستى ارتتىرىپ بايۋدىڭ تامىرىن تەرەڭ بويلاتىپ، تىڭ ٴۇمىت ۇشقىنىن قاۋلاتۋدا.
