جىلقى مايى سابىنى ارقىلى تىڭ ٴورىس اشتى
انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى سۇڭ ۋيگو
”بيىلعى ٴونىم قۇنىنىڭ ٴبىر ميلليون يۋاننان اسۋىنان ٴۇمىت بار، مۇنىڭ ٴبارى دەربەس جاڭالىق اشۋدىڭ بىزگە اكەلگەن پايداسى“. اتا ـ بابادان اۋىزشا تارالىپ جەتكەن جەرگىلىكتى شيپاشاقتان پاتەنت ۇقىعىن العان ولشەمدى ونىمگە دەيىن 90 ـ جىلداردان كەيىن تۋىلعان موڭعۇل ازامات حاسەردىن جىلقى مايى سابىنىمەن شارۋاشىلىق قۇرۋدىڭ جاڭا جولىن اشتى.
جىلقى مايى موڭعۇلكۇرە ساحاراسىنداعى مالشىلاردا اۋىزدان ـ اۋىزعا تارالعان حالىق اراسىنداعى قۇپيا شيپاشاق، ونى تىلىنگەن قولعا جاعۋعا، نارەستەنىڭ تەرىسىن كۇتۋگە، ۇسىك جاراسى مەن سۋلى بورتپەنى باسەڭدەتۋگە پايدالانادى. الايدا ۇزاق ۋاقىتتان بەرى جىلقى مايى باستان ـ اياق ”جەرگىلىكتى ادىسپەن قايناتىپ ايىرۋ، ٴوز ۇيىندە ىستەتۋ“ ساتىسىندا توقتاپ قالدى، ولشەم، ماركا بولمادى، كاسىپ سالالاندىرۋدان اۋىز اشۋعا ٴتىپتى كەلمەيدى.
پارتيا 20 ـ كەزەكتى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ٴتورتىنشى جالپى ماجىلىسىندە ٴتول جاسامپازدىق پەن شەشۋشى، وزەكتى تەحنولوگيادان قامال الۋدى كۇشەيتىپ، عىلىم ـ تەحنولوگيادا جاڭالىق اشۋ مەن كاسىپ سالاسىندا جاڭالىق اشۋدىڭ ىشكەرىلەي توعىسۋىن ىلگەرىلەتۋ ورتاعا قويىلدى. ”ٴبىزدىڭ موڭعۇلكۇرەدە جىلقى كوپ ٴارى ۇزاق جىلقى مايىنان پايدالانۋ تاريحى بار، نە ٴۇشىن وزىمىزگە ٴتان جوعارى دەڭگەيدەگى تابيعي تەرى قورعاۋ ٴونىمىن جاساي المايمىز“؟ حاسەردىن نانجيڭ اۋىل شارۋاشىلىق داشۋەسىندە وقىپ جۇرگەن كەزدە اتا ـ بابادان جالعاسقان جىلقى مايىن عىلمي، ولشەمدى، كولەمدى، جاسىل، اقاۋسىز ونىمدەرگە اينالدىرۋ سىندى شارۋاشىلىق قۇرۋ ويىنا كەلگەن ەدى.
2017 ـ جىلى اسپيرانتتىقتى تاۋىسقان حاسەردىن موڭعۇلكۇرە اۋدانىنىڭ اۋىلعا قايتقان دارىندىلاردى سۇيەمەلدەۋ ساياساتىنان حاباردار بولعان سوڭ، اۋىلىنا قايتىپ شارۋاشىلىق قۇردى. موڭعۇلكۇرە اۋدانى ۇزىنبۇلاق قالاشىعى جارٴمالى قىستاعى پارتيا ياچەيكاسى وعان 30 شارشى مەترلىك قولونەر شەبەرحاناسىن سايكەستىرىپ دايىنداپ بەرىپ، ونى شارۋاشىلىق قۇرۋ شەبىمەن قامدادى. اسپاپ بولماعاندا ٴوزى وزگەرتىپ جاسادى؛ شيپاشاق بولماعاندا قايتا ـ قايتا تاجىريبە جاسادى. نەشە ٴجۇز رەت ساتسىزدىككە ۇشىراعاننان كەيىن، ۇجىمداعىلار اقىرى تومەن تەمپەراتۋرادا سابىندانۋ، كىرمە زاتتاردان ارىلتۋ سياقتى شەشۋشى تەحنولوگيالاردان قامال الىپ، دەربەس ٴبىلىم مەنشىك ۇقىعىنا يە توڭازىتۋ ارقىلى جىلقى مايىن الۋ تەحنولوگياسىن ٴساتتى زەرتتەپ اشتى. 2019 ـ جىلى حاسەردىن شينجياڭ جىلقىشى بيوتەحنولوگيا شەكتى سەرىكتەستىگىن تىركەۋگە الدىرىپ قۇردى ٴارى كەلەسى جىلىنان باستاپ جىلقى مايى سابىنىن ٴوندىردى.
”جىلقى مايى سابىنىن جاساۋ قيىن ەمەس، ٴبىراق ساپالى جىلقى مايى سابىنىن جاساۋ قيىن“. حاسەردىن ۇقسامايتىن 2 جىلقى مايى سابىنىن سالىستىرىپ كورسەتتى، ٴداستۇرلى تاسىلمەن قايناتىپ ايىرىلعان سابىننىڭ سىرتى قوجىر ـ قوجىر، قاتتى، توڭازىتىپ جاسالعان جىلقى مايى سابىنى مايدا ٴارى وندا مايدىڭ سولعىن حوش ٴيىسى بار ەكەن.
حاسەردىن بىلاي دەپ تانىستىردى: قايناتىپ سابىن الۋدا جوعارى تەمپەراتۋرادا قايناتۋدان كوپتەگەن قورەكتىك قۇرام جوعالادى، ٴبىراق توڭازىتىپ جاساۋ تەحنولوگياسىندا تەمپەراتۋرا 40 سەلتسي گرادۋستان تومەن بولىپ، جىلقى مايىنداعى قانىقپاعان ماي قىشقىلى، نەرۆاميد، ۆيتامين E قاتارلىلار تۇگەلدەي ساقتالىپ قالادى، ٴونىمدى قۇرامى %90تەن اسادى.
ٴبىر مەزگىل وتكەننەن كەيىن، حاسەردىن تەك وڭدەي بەرۋدىڭ كادەگە جارامايتىندىعىن، زات قاينارىنا كەپىلدىك ەتۋگە بولمايتىندىعىن بايقايدى. ول بەتالىستى باتىل رەتتەپ، ساحاراعا قايتىپ كەلىپ مالشىلارمەن بىرگە ىستەدى. 2020 ـ جىلى ول موڭعۇلكۇرە اۋدانى تانشيانجى جىلقى باعىمشىلىعى كاسىپتىك سەلبەستىك كووپەراتيۆىن باس بولىپ قۇرىپ، توڭىرەكتەگى 35 مالشى وتباسىنىڭ 600 نەشە جىلقىسىن بىرىكتىرىپ، ”پارتيا ياچەيكاسى + كاسىپورىن + سەلبەستىك كووپەراتيۆى + مالشى وتباسى“ مۇددە بايلانىس مەحانيزمىن ورناتىپ، ٴداستۇرلى مال باعۋدان وسىزاماندانعان، ولشەمدەنگەن شيكىزاتپەن قامداۋعا قاراي تيپ جاڭالاپ دارەجەسىن ٴوسىرۋدى جۇزەگە اسىردى، سونداي ـ اق جىلقى مايىن جيناۋ جانە العاشقى وڭدەۋ تەحنولوگياسىن يگەرگەن جەرگىلىكتى شەبەرلەردى تاربيەلەپ شىقتى.
”بۇرىن جىلقى مايى توگىلىپ ـ شاشىلىپ ىسىراپ بولاتىن، قازىر ٴبىر كيلوگرامىن 40 نەشە يۋانعا ساتامىز. جىلقى ەت جانە ٴسۇت بەرۋدەن سىرت، تاعى ’التىن ماي‘ بەرەتىن بولدى، كوپشىلىكتىڭ قايراتى تاسقىنداي ٴتۇستى“، ـ دەدى جارٴمالى قىستاعىنىڭ مالشىسى بادا كۇلىمسىرەپ.
جىلقى مايى سابىنىن ساتۋ ارناسىن كەڭەيتۋ ٴۇشىن، قىستاق ”ەكى كوميتەتى“ حاسەردىننىڭ كورمەگە قويىپ ساتۋ تۇعىرىن قۇرۋىنا كومەكتەسىپ، جەرگىلىكتى ورىنداعى 6 تاڭداۋلى حالىقتىق تۇسەلحانامەن ٴتۇيىستىرىپ، ”سەزىنۋ + تۇتىنۋ“ سىندى جاڭاشا فورمانى ۇسىنىپ، ساياحاتشىلاردىڭ قىزۋ قارسى الۋىنا بولەندى.
”سەرىكتەستىك تاعى شينجياڭ داشۋەسىمەن ٴوندىرۋ، ۇيرەنۋ، زەرتتەۋ سەلبەستىك مەحانيزمىن ورناتىپ، جىلقى مايىن الۋ، ورنىقتىلىعىن جوعارىلاتۋ جانە ونىمدىلىگىن دالەلدەۋ سياقتى شەشۋشى تەحنولوگيالاردان قامال الۋدى بىرلەسىپ ورىستەتتى. قازىرگە دەيىن سەرىكتەستىك 9 ٴتۇرلى قولدانىلمالى جاڭا تيپتى پاتەنتكە يە بولدى ٴارى 3 ٴتۇرلى جەرگىلىكتى تەحنولوگيالىق ولشەمدى جەتەكشىلىك ەتىپ جاريالادى“. حاسەردىن بىلاي دەدى: تەحنولوگيادا جاڭالىق اشۋ ارقىلى كاسىپ سالاسىنىڭ دامۋىن جەبەۋگە تاباندى بولىپ، جىلقى مايى ونىمدەرىن جاساۋدا ٴداستۇرلى قولونەر كاسىبىنەن زەردەلى، سيفرلى وندىرىسكە قادام تاستاۋدى ىلگەرىلەتسەك بولعانى، جىلقى مايى سابىنى ٴتىپتى دە كەڭ بازار تابا الاتىن بولادى.
