ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسىندا قاجىماس قايسارلىقتى ساقتايىق
گازەتىمىزدىڭ شولۋشىسى
قۇم تەڭىزىنىڭ جيەگىندە روزا گۇلى جايقالدى؛ مىڭ شاقىرىمدىق قۇمدى بوراندى ٴشول جيەگى جاسىل بەلدەۋمەن تورلاندى. ٴبىر جىلدىڭ الدىنداعى وسى كۇنى 3046 كيلومەتر كەلەتىن تاكلاماكان ٴشولىن اينالعان قۇم بوگەيتىن جاسىل ىقتاسىن بەلدەۋ بۇكىل جەلى بويىنشا تۇتاستىرىلدى، بۇل دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇزىن قۇمدى ٴشولدى اينالعان جاسىل ەكولوگيالىق قالتقىنىڭ شينجياڭدا ايبىنمەن بەرىك ورناعاندىعىن كورسەتەدى. ۋاقىت ”جاسىل تاۋ، تۇنىق سۋ — باعالى بايلىقتىڭ“ شينجياڭ امالياتىن ورنەكتەپ سالۋدا؛ سترەلكا ”ٴۇش تەرىستىك“ ينجەنەرياسىنان قامال الۋ شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە جانە تاكلاماكان ٴشول جيەگى توسقاۋىل شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە بار كۇشپەن قول جەتكىزۋدىڭ جاڭا جورىعىن كورسەتۋدە.
قۇمايتتانۋدان ساقتانۋ، قۇمدى تىزگىندەۋ ٴبىر كۇندە تابىسقا جەتەتىن ٴىس ەمەس، ماڭىزى ۇزاق ۋاقىت تاباندىلىق كورسەتىپ، بىرتىندەپ ىستەۋدە. ٴبىر جىلدان بەرى شينجياڭ دۇلەي قۇمنان تايسالمايتىن تاباندىلىقپەن، بىرتىندەپ ىلگەرىلەيتىن قاجىماس قايسارلىقپەن جيەكتى تورلاۋ جەتىستىگىن ۇزدىكسىز بەكەمدەپ، تاكلاماكان ٴشولىنىڭ ”جاسىل ٴشارپىسىن“ بارعان سايىن قالىڭداتتى. ۇزدىكسىز سوزىلعان وسى جاسىلدىق شينجياڭنىڭ ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتۋ بەكىمى مەن قايسارلىعىنىڭ كورنەكتى تۇسىندىرمەسى سانالادى.
سوڭعى جىلدارى شي جينپيڭ ەكولوگيالىق وركەنيەت يدەياسىنىڭ جەتەكشىلىگىندە، كورىكتى شينجياڭ قۇرىلىسىندا نىق قادام تاستالىپ، قۇمايتتانۋدان ساقتانۋ، قۇمدى تىزگىندەۋ قىزمەتىندە كورنەكتى ونىمدىلىككە قول جەتتى. مەملەكەت بويىنشا 6 ـ رەتكى شولەيتتەنۋدى، قۇمايتتانۋدى باقىلاۋ ـ تەكسەرۋ ساندى مالىمەتىندە كورسەتىلۋىنشە، شينجياڭنىڭ شولەيتتەنگەن جەرى 1955.7 شارشى كيلومەتر، قۇمايتتانعان جەرى 242.8 شارشى كيلومەتر ازايعان، ٴسويتىپ، تۇڭعىش رەت قۇمايتتانعان جەر اۋدانى ارتۋدان ازايۋعا قاراي بەت العان تاريحي بۇرىلىس جارىققا شىققان. بۇل بۇرىلىس ٴتۇيىنىنىڭ جارىققا شىعۋى ەلىمىزدەگى شولەيتتەنۋى ەڭ اۋىر، ساقتانۋ ـ تىزگىندەۋ مىندەتى ەڭ جاپالى بولعان ولكەلەردىڭ ٴبىرى شينجياڭ جونىنەن العاندا، ماڭىزى وزگەشە. بۇل بىرنەشە ۇرپاقتىڭ ۇزدىكسىز كۇرەس جۇرگىزىپ، ٴشول ٴجازيرادا تامىر تارتىپ جاراتقان ەكولوگيالىق كەرەمەت سانالادى. قۇمدى بورانمەن شايقاسىپ، مەكەندى قورعاعان كەرەمەت ەپوستاردىڭ ىشىندە ”قۇم تەڭىزىندەگى يۇيگۇڭ“ فۋ جىجوۋ، ساقا اسكەرلەر قۇمدى تىزگىندەۋ اترەتى، ”جىڭعىل قاريا“ ليۋ ميڭتيڭ سياقتى قايتپاس ـ قاجىماس تاباندىلىق كورسەتىپ، ٴۇن ـ ٴتۇنسىز ۇلەس قوسقان ٴبىر توپ قۇمدى تىزگىندەۋ ونەگەلەرى جارىققا شىقتى. ولاردىڭ بويىنان شينجياڭداعى ٴار ۇلت حالقىنىڭ توراڭعىداي قايسار، جىڭعىلداي مىزعىماس قۋاتتى رۋحاني كۇشى بەينەلەندى.
ەگەر تاكلاماكان ٴشول جيەگىن تورلاپ تۇتاستىرۋدى ۋاقىت ـ كەڭىستىك كوورديناتاسى ەتىپ، وتكەندى ەسكە الساق، قۇمايتتانۋدان ساقتانۋ، قۇمدى تىزگىندەۋدە سوڭعى مارەنىڭ جوق ەكەندىگىن، ٴسوز جوق، تاستى دومالاتىپ تاۋعا شىعارۋ ەرىك ـ جىگەرى بولعاندا عانا ۇزدىكسىز العا ىلگەرىلەۋگە بولاتىندىعىن اناعۇرلىم سەرگەكتىكپەن تۇسىنەمىز. قازىر شينجياڭنىڭ ەكولوگياسى ٴالسىز بولۋداي نەگىزگى جاعداي ٴالى تۇبىرىنەن وزگەرگەن جوق، قۇمايتتانعان جەر اۋدانى ۇلكەن، تارالۋى كەڭ، تىزگىندەۋ قيىن بولۋ جاعدايى ٴالى قاتاڭ. وتكەندە تيانشان پەرزەنتتەرى بوساڭسىمايتىن، بويكۇيەزدىككە سالىنبايتىن قايسارلىقپەن مەكەندى قورعاپ، شەكارا ٴوڭىردى گۇلدەندىرىپ، كەرەمەتتەر جاراتتى؛ بولاشاقتى بەتكە العاندا، ٴبىز، ٴسوز جوق، وسى قايسارلىقتى ونان ارى جالعاستىرىپ، ”ٴۇش تەرىستىك“ ينجەنەرياسىنان قامال الۋ شايقاسىنىڭ جەڭىسىنە باتىل قول جەتكىزىپ، ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگىندەگى ەكولوگيالىق حاۋىپسىزدىك قالتقىسىن بەكەمدەۋىمىز كەرەك.
قۇمايتتانۋدان ساقتانۋ، قۇمدى تىزگىندەۋدىڭ سوڭعى تالپىنىسى — ادام مەن تابيعاتتىڭ جاراسىمدى قاتار ٴومىر ٴسۇرۋىنىڭ وسىزاماندانۋىن جۇزەگە اسىرۋ. ”قۇم ىلگەرىلەپ ادام شەگىنۋدەن“ ”جاسىل القاپ ىلگەرىلەپ قۇم شەگىنۋگە“ دەيىن، ”قۇمعا قاراپ كۇرسىنۋدەن“ ”قۇم تەڭىزىنەن التىن قازۋعا“ دەيىن ٴبىز قاجىماي ـ تالماي كۇرەسۋ بارىسىندا ”تابيعات زاڭدىلىعىنا بويسۇنۋ“ اقىل ـ پاراساتىن دا تەرەڭدەي تۇسىندىك. سەكسەۋىل، جىڭعىل سياقتى وسۋگە ۇيلەسەتىن وسىمدىكتەردى تاڭداپ، ەتتى سۇڭعىلا، قىزىل ميا سياقتى ەكونوميكالىق داقىلداردى كىرىستىرىپ ەگىپ، شىلان، روزا گۇلى سياقتى ەرەكشەلىككە يە كاسىپ سالاسىن دامىتىپ، ”فوتوۆولت + قۇمدى تىزگىندەۋ“ كەشەندى نىساندارىن قۇردىق — وسى تابىستى امالياتتار بىزگە تابيعاتقا قۇرمەت ەتۋ تاسىلىمەن ەكولوگيانى جاقسارتىپ، جاڭالىق اشۋ، ناقتى ٴىس ىستەۋ ارەكەتىمەن جەڭىسكە جەتۋ كەرەك دەگەن وي سالادى.
يۇيگۇڭنىڭ مۇراتىن ورناتىپ، اي ـ كۇنگە ٴامىر شاشا الادى جاڭارتۋعا كوك ٴجۇزىن. تاكلاماكان ٴشولى جيەگىن تورلاۋ جەتىستىكتەرىن بەكەمدەپ، كەڭەيتىپ، ٴتۇيىندى وڭىرلەردە شولەيتتەنۋدەن ساقتانۋ ـ تىزگىندەۋدى ويداعىداي يگەرىپ، ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسىن ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتۋ شينجياڭنىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن جۇزەگە اسىرۋ ساپاسىنا سايادى، ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ تابىس سەزىمىن، باقىت سەزىمىن، حاۋىپسىزدىك سەزىمىن كۇشەيتۋگە سايادى، ونان دا ماڭىزدىسى، كورىكتى جۇڭگو قۇرۋداعى شەشۋشى بۋىن. ٴبىز ٴار رەتكى جەڭىسكە جەتۋدى جاڭا باستاما ەتىپ، العان بەتىمىزدەن قايتپاي، ٴبىر نيەتپەن كۇش قوسىپ، ۇزدىكسىز كۇرەس جۇرگىزىپ، كورىكتى جۇڭگو كارتيناسىن كەسكىندەپ، اناعۇرلىم سۇبەلى دە تارتىمدى شينجياڭ تاراۋىن ارنايىق!
