12 - ايدىڭ 26 - كۇنى اۆتوكولىك ءۇرىمجى - لوپنۇر جوعارى قارقىندى تاس جولى تيانشان جەڭىس تۋنەلىندە كەتىپ بارادى.
□ سۋرەتتى انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ءتىلشىسى تاڭ يۇڭ تۇسىرگەن
شين شىجيان
”اۆتوكولىك قاتىنادى! تيانشاندى كەسىپ وتۋگە 20نەشە مينۋت عانا كەتتى“! بۇل ٴسوز 12 ـ ايدىڭ 26 ـ كۇنى الەۋمەتتىك جەلى مەديالارىندا كوپ تارالدى. ”14 ـ بەسجىلدىق“ جوبا اياقتالار تۇستا، دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ ۇزىن جوعارى جىلدامدىقتى تاس جول تۋنەلى — تيانشان جەڭىس تۋنەلى، سونداي ـ اق ول تۇرعان G0711 ۇرىمجىدەن لوپنۇرعا دەيىنگى جوعارى قارقىندى تاس جولىنىڭ تۇتاس جەلىسىندە اۆتوكولىك قاتىناپ، دۇنيە جۇزىنە وڭتۇستىك - سولتۇستىك شينجياڭنىڭ تۇڭعىش رەت جوعارى قارقىندى تاس جول ارقىلى قولايلى، تىكە تۇتاسقانىن جاريالادى.
بۇل — شينجياڭنىڭ ۋاقىت ـ كەڭىستىگىن وزگەرتكەن كەلەلى ينجەنەريا! بۇل شينجياڭنىڭ ەرەكشە دامۋ ۇردىسىنە كۋا بولعان ۇلى ينجەنەريا! ”تابيعي بوگەتتىڭ داڭعىل جولعا اينالۋى“ سىندى مىڭ جىلدىق ارمان رەالدىققا اينالىپ، شينجياڭنىڭ قاتىناس كارتاسىنا تاعى ٴبىر اسەم كورىنىس قوسىلدى، سوتسياليستىك وسىزاماندانعان شينجياڭ قۇرىلىسى جورىعىنا شىت جاڭا كوورديناتا ورناتىلدى، تيانشان پەرزەنتتەرىنىڭ جۇرەگىن ”اي ـ كۇنگە ٴامىر شاشا الادى جاڭارتۋعا كوك ٴجۇزىن“ دەيتىن اسقاق سەزىم كەرنەدى.
بۇل — ۋاقىت ـ كەڭىستىكتى قىسقارتاتىن جول. ”تاۋدى اينالىپ جۇرۋدەن“ ”تاۋدى كەسىپ وتۋگە“ دەيىن، ٴۇرىمجى - لوپنۇر جوعارى قارقىندى تاس جولىنىڭ اشىلۋى — شينجياڭ قاتىناس نەگىزدىك قۇرىلعى جۇيەسىندەگى زور سەكىرۋ، ونان دا ماڭىزدىسى، وڭتۇستىك - سولتۇستىك شينجياڭ ٴوڭىرى ۋاقىت ـ كەڭىستىك ارناسىنىڭ قايتادان زور جاڭالانۋى سانالادى. ول وڭتۇستىك - سولتۇستىك شينجياڭ ”ٴبىر تۇتاس جۇيەسىن“ جانداندىرىپ، شينجياڭ دامۋىنىڭ ”جۇيكە تامىرىن“ ونان ارى اشىپ، بەيجيڭ - شينجياڭ جوعارى قارقىندى تاس جولى، ليانيۇنگاڭ - قورعاس جوعارى قارقىندى تاس جولى سياقتى مەملەكەت نەگىزگى جەلىلەرىمەن تۇتاستىرىلىپ، وڭتۇستىك شينجياڭنىڭ ىشكى الابى ەلىمىزدىڭ شىعىس بولىگىنىڭ ەكونوميكا شەڭبەرىمەن، سونداي ـ اق ازيا - ەۆروپا ەلدەرىمەن اناعۇرلىم ويداعىداي تۇتاسادى، شينجياڭنىڭ ”ٴبىر بەلدەۋ، ٴبىر جولداعى“ وزەكتى رايوندىق ستراتەگيالىق تىرەكتىك ورنى اناعۇرلىم كورنەكتىلەنەدى. جوعارى ساپالى دامۋ نەگىزدىك قۇرىلعىلاردىڭ ”قاتتى تۇتاسۋىنان“ ايرىلا المايدى، ٴۇرىمجى تيانشان حالىقارالىق اۋەجايى سياقتى ٴبىر توپ كەلەلى بەلگى سيپاتتى ينجەنەريالار ىلگەرىندى ـ كەيىندى سالىنىپ ىسكە قوسىلۋدان بارلىق ايماق، وبلىس، قالانىڭ جوعارى قارقىندى تاس جول داۋىرىنە قادام تاستاۋىنا دەيىن، شينجياڭنىڭ وسىزامانداندىرۋ قۇرىلىسىندا بۇرىن بولماعان دامۋ ارناسى مەن بەينەسى جارىققا شىقتى.
بۇل — كاسىپتى گۇلدەندىرىپ حالىقتى بايىتۋ جولى. حالىقتى بارىنەن جوعارى قويۋعا، باستان ـ اياق حالىقتى باقىتقا كەنەلتۋگە تاباندى بولۋ — جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋدىڭ ىشكى تالابى. ٴۇرىمجى - لوپنۇر جوعارى قارقىندى تاس جولىنىڭ اشىلۋىنا ساي، كورلا ٴۇرىمجى ”جارتى كۇندە جەتۋ“ جىلدام تاسىمال شەڭبەرىنە ەندى، ٴتۇرلى ساپالى تاۋارلار وڭتۇستىك - سولتۇستىك شينجياڭنان كەڭ كولەمدە جىلدام جەتكىزىلەتىن بولدى، ساياحات كاسىبى ”كورىنىس تۇيىندەرى ساياحاتىنان” “تۇتاس ٴوڭىر ساياحاتى“ جاڭا ارناسىنا اياق باستى، ”شينجياڭنىڭ كورىنىستەرىن ٴبىر كۇندە كورىپ بولۋ“ بىرتىندەپ رەالدىققا اينالادى، جەلى بويىنداعى جاتىن ورىن، اس ـ سۋ، ەرەكشە تۇتىنۋ جىلدام ارتىپ، ٴار ۇلت بۇقاراسى ەسىك الدىندا ”باياندى باقىتقا“ كەنەلەدى. ٴۇرىمجى - لوپنۇر جوعارى قارقىندى تاس جولى — دامۋ ينجەنەرياسى، ونان دا ماڭىزدىسى، حالىق تۇرمىسى ينجەنەرياسى، حالىق تىلەگى ينجەنەرياسى، ول ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ تابىس سەزىمىن، باقىت سەزىمىن، حاۋىپسىزدىك سەزىمىن كورنەكتى تۇردە كۇشەيتەدى.
بۇل عىلىم ـ تەحنولوگيادا جاڭالىق اشۋ جولى. 707 مەترلىك دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ تەرەڭ جوعارى قارقىندى تاس جول تىك قۇدىعى تۋنەلدە اۋانىڭ الماسۋىنا كەپىلدىك ەتەدى، ٴتول جاسامپازدىق سانالعان ”ۇزىن تۋنەلدى قىسقا بولىكتەرگە ٴبولىپ قازۋ“ تەحنولوگياسىنىڭ ونىمدىلىگى ٴداستۇرلى بۇرعىلاۋ، جارۋ تاسىلىنەن 3 - 5 ەسە جوعارى بولدى، دەربەس زەرتتەپ اشقان دۇنيە جۇزىندەگى تۇڭعىش ٴۇستىرتتى، سۋىق، تەڭىز دەڭگەيىنەن بيىك جەردە تىك قازۋ ماشيناسى ەرەكشە قيىن جۇمىس جۇرگىزۋ وتكەلىن بۇزدى... بۇل سان مىڭداعان قۇرىلىسشىلاردىڭ كۇندىز ـ ٴتۇنى قامال العان، بىرگە جاراتقان كەرەمەتى، شينجياڭداعى ٴار ۇلت كادرلارى مەن بۇقاراسىنىڭ قامال الىپ قيىندىقتاردى جەڭىپ، ەرلىكپەن العا تارتىپ، باتىلدىقپەن الدىمەن سىناپ كورەتىن جاڭالىق اشۋ، جاسامپازدىق جاراتۋ رۋحىن ايگىلەدى. جاڭالىق اشۋ — دامۋدى جەتەكتەيتىن ٴبىرىنشى قوزعاۋشى كۇش، شينجياڭ بۇرىن جاڭالىق اشۋعا سۇيەنىپ تالايلاعان ”مۇمكىن ەمەستى“ ”مۇمكىنگە“ اينالدىردى، شينجياڭ بولاشاقتا ٴباز ـ باياعىسىنداي جاڭالىق اشۋعا سۇيەنىپ ىستەردى دامىتۋدىڭ جاڭا ٴورىسىن اشا بەرەدى.
بۇل — ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ جولى. ٴۇرىمجى - لوپنۇر جوعارى قارقىندى تاس جولى العاش جوبالانعاننان باستاپ ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋدى ماڭىزدى ورىنعا قويدى. مۇزدىقتار مەن وزەندەردى قورعاۋ ٴۇشىن، ەل ىشىندە تاس جول تۋنەلىنىڭ كولەمى ەڭ ۇلكەن سۋدى ٴبىر جاقتى ەتۋ جۇيەسىن ورناتتى؛ بەتوندى ارالاستىرۋ بارىسىندا شاڭ ـ توزاڭنىڭ شىعۋىن ازايتۋ ٴۇشىن، ورتانى قورعايتىن شاڭ ـ توزاڭ ارىلتۋ قوندىرعىسىن ارناۋلى زەرتتەپ جاسادى... وسى شارالاردىڭ استارىندا شينجياڭنىڭ شي جينپيڭ ەكولوگيالىق وركەنيەت يدەياسىن جەتەكشى ەتۋگە تاباندى بولىپ، تۇنىق سۋ، جاسىل تاۋ — باعالى بايلىق ۇستانىمىنا تاباندى بولىپ، ەكولوگيانى الدىمەن ويلاستىرۋ، جاسىل دامۋ جولىمەن بۇلجىماي ٴجۇرىپ، ەكونوميكالىق ونىمدىلىكتىڭ، قوعامدىق ونىمدىلىكتىڭ، ەكولوگيالىق ونىمدىلىكتىڭ ورگانيكالى بىرلىگىن جۇزەگە اسىرۋى جاتقانى بەلگىلى.
بۇل — ارالاسۋ، ىشتەسۋ، توعىسۋ جولى. ەجەلدەن بەرى تيانشان الابىنداعى ٴار ۇلت بۇقاراسى ٴبىر ـ بىرىنە قارايلاساتىن، قول ۇستاسا بىرگە ىلگەرىلەيتىن تاماشا ارماندى ساقتاپ كەلەدى. ٴۇرىمجى - لوپنۇر جوعارى قارقىندى تاس جولىنىڭ اشىلۋى كەزىندەگى جاعراپيالىق بوگەتتى ٴار ۇلت حالقىنىڭ ”تىلەكتەستىك كوپىرىنە“ اينالدىردى، وڭتۇستىك - سولتۇستىك شينجياڭ وقۋشىلارىنىڭ ٴبىر اراعا باس قوسۋى قولايلىلاسىپ، قاراپايىم ادامداردىڭ اپتا سوڭىنداعى ٴجۇرىس ـ تۇرىس تۇرمىس اۋماعى كەڭەيدى، ادامدار اعىنى، زات اينالىمى، قارجى اينالىمى، جاڭالىق اشۋ اينالىمى، تۇتىنۋ اينالىمى جىلدام جوڭكىلدى. بىرگە تۇرۋ، بىرگە ۇيرەنۋ، بىرگە قۇرۋ، بىرگە يگىلىكتەنۋ، بىرگە ىستەۋ، بىرگە شاتتانۋ بارىسىندا ادامدار ”بەستى شىنايى مويىنداۋدى“ ۇزدىكسىز بەكەمدەپ، سوتسياليستىك وسىزاماندانعان شينجياڭ قۇرۋعا وراسان تەلەگەي كۇش ۇيىستىرادى.
قورعاندار مەن تاۋلاردان استى، داڭعىل جول كەمپىرقوساق ىسپەتتى. ٴۇرىمجى - لوپنۇر جوعارى قارقىندى تاس جولى تاريحتان كەلىپ بولاشاققا ۇلاسقان، شينجياڭداعى ٴار ۇلت بۇقاراسىنىڭ دامۋ تىلەگىن ارقالاعان، سونداي ـ اق شينجياڭنىڭ وسىزاماندانۋعا قادام تاستاعان ەكپىندى قادامىن ايگىلەدى. اۆتونوميالى رايون قۇرىلعاندىعىنىڭ 70 جىلدىعى سىندى جاڭا باستامادا تۇرعاندا، ۋاقىت كۇتىپ تۇرمايدى دەيتىن جىگەر، العان بەتىنەن قايتپايتىن ارىن بولعاندا، شينجياڭداعى ٴار ۇلت پەرزەنتتەرى، ٴسوز جوق، جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋدىڭ داڭعىل جولىندا اناعۇرلىم گۇلدەنگەن، تاماشا دامۋ كورىنىسىن كەسكىندەيدى.
