مۇز قۇرسانعان مەملەكەت قاقپاسى شەكارا اتتاعان ”كوكتەمگى اعىستى“ بوگەي المادى
انار بۇلت \شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى ۋاڭ نا، ەرىكتى ٴتىلشى مىڭ بىنبىن
1 ـ ايدىڭ 6 ـ كۇنى جۇڭگو - موڭعۇليا شەكاراسىنداعى تايكەشكەن شەكارا وتكەلىندە تەمپەراتۋرا نولدەن تومەن 20 نەشە سەلتسي گرادۋسقا ٴتۇسىپ، ساۋساق توڭعاندا يكەمگە كەلمەي، ۇسكىرىك اياز بەتتى قارىپ تۇردى. الايدا قاقاعان ايازبەن ايقىن سالىستىرما قالىپتاستىرعانى شەكارا وتكەلىندەگى شەكارا اتتاۋ ورلەۋى مەن جالىندى ومىرشەڭ كۇش بولدى.
تاڭ ٴسارى، مەملەكەت قاقپاسى ٴالى اشىلماعان، تايكەشكەن شەكارا وتكەلىنىڭ شەكارادان شىعۋ ارالىق وڭىرىندە تولتىرا جۇك تيەلگەن قىرۋار اۋىر تۇرپاتتى جۇك اۆتوموبيلى قاتارعا تۇرىپ كەدەننەن ٴوتۋ تەكسەرۋىن كۇتىپ تۇردى. شينجياڭ شەكارادان كىرۋ ـ شىعۋ شەكارالىق قورعانىس تەكسەرۋ باس پۋنكتىنىڭ تايكەشكەن شەكارادان كىرۋ ـ شىعۋ شەكارالىق قورعانىس تەكسەرۋ پۋنكتىندە مىندەت وتەپ جاتقان حالىق ساقشىلارى جۇك اۆتوموبيلدەرىنىڭ اراسىندا ارلى ـ بەرلى قايشالىسىپ، ارناۋلى جابدىقتاردان پايدالانىپ ٴاربىر اۆتوموبيلدەگى زاتتاردى قاتاڭ، ەگجەي ـ تەگجەيلى تەكسەردى. ”كەدەننەن وتكىزۋ تەكسەرۋىن تيتتەي دە بوساڭسىتۋعا بولمايدى، اۆتوموبيلدەردى جەتكەن زامان تەكسەرۋگە شىنايى كەپىلدىك ەتۋ كەرەك“، ـ دەدى وسى پۋنكتتىڭ مىندەت وتەۋ 3 ـ اترەتىنىڭ باستىعى ۋ جىيۇن.
تايكەشكەن شەكارا وتكەلى شينجياڭ جىبەك جولى ەكونوميكالىق بەلدەۋى وزەكتى رايونىنىڭ سولتۇستىك ارناسى جانە شينجياڭنىڭ جۇڭگو - موڭعۇليا - رەسەي ەكونوميكالىق ٴدالىزى قۇرىلىسىنا ات سالىسۋىنداعى ماڭىزدى ٴتۇيىن، 1989 ـ جىلى موڭعۇلياعا كەدەن اشقان. 30 نەشە جىلدىق دامۋ ارقىلى ونىڭ بۇرىنعى قالپى الدەقاشان وزگەرگەن.
پارتيا 20 ـ كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى ٴتورتىنشى جالپى ٴماجىلىسىنىڭ ”جوعارى دەڭگەيدە سىرتقا ەسىك اشۋدى كەڭەيتۋ“ ورنالاستىرۋىنىڭ ىشكەرىلەي تياناقتانۋىنا ىلەسە، جۇڭگو مەن ورتا ازيانى، ەۆروپانى تۇتاستىراتىن وسى ماڭىزدى ەسىك شەكارا اتتاعان ساياحات پەن ەكونوميكا ـ ساۋدا سەلبەستىگىنىڭ قوس باعىتتا ورلەۋىن قارسى الدى.
كوز تارتارلىق ساندى مالىمەتتەر تايكەشكەن شەكارا وتكەلىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەسىك اشۋىنىڭ جاندى كارتيناسىن سالدى: 2025 ـ جىلى شەكارادان كىرىپ ـ شىققان ادام 160 مىڭنان (رەت)، اۆتوموبيل 100 مىڭنان (رەت)، يمپورت ـ ەكسپورت ەتىلگەن زاتتاردىڭ جالپى مولشەرى 3 ميلليون 300 مىڭ توننادان اسقان. مۇنىڭ ىشىندە ەكسپورت ەتىلگەن زاتتاردىڭ جالپى مولشەرى 100 مىڭ توننالىق وتكەلدەن ٴوتىپ، سايكەس مەزگىلدەگىدەن %4 ارتىپ، 2013 ـ جىلدان بەرگى ەڭ جوعارى رەكوردتى جاڭالاعان.
ۋ جىيۇننىڭ تايكەشكەن شەكارا وتكەلىندە شەكارادان كىرىپ ـ شىعۋ شەكارالىق قورعانىس تەكسەرۋ مىندەتىن اتقارىپ كەلە جاتقانىنا 20 نەشە جىل بولدى، ول شەكارا وتكەلىنىڭ تۇرلەنۋى مەن تولىسۋىنا كۋا بولدى.
”ەكسپورت زاتتارى العاشقى كەزدەگى كۇندەلىكتى تۇتىنۋ بۇيىمدارىن نەگىز ەتۋدەن قازىرگى ماشينا جابدىقتارى، اۆتوموبيل، قۇرىلىس ماتەريالدارى، تاس ماتەريالدار، ەرەكشە اۋىل شارۋاشىلىق قوسىمشا ونىمدەرى، گۇل ـ ٴشوپ سياقتى كوپتەگەن تۇرلەرگە كەڭەيدى“. ۋ جىيۇن بىلاي دەدى: ەكسپورت تاۋارلارىنىڭ ىشىندە ماشينا جابدىقتارى سياقتى جوعارى قوسىمشا قۇندى ونىمدەر تەڭ جارىمىن يەلەيدى. 2025 ـ جىلى اۋىل شارۋاشىلىق قوسىمشا ونىمدەرىنىڭ ەكسپورت مولشەرى سايكەس مەزگىلدەگىدەن %30 ارتىپ، سىرتقى ساۋدا ارتۋىنىڭ جاڭا جارقىن تۇيىنىنە اينالدى. بەنزين مەن ديزەل مايىن ەكسپورت ەتۋ كاسىبى اراعا كوپ جىل سالىپ قايتا باستالدى، مەجەمەن، جىلدىق ەكسپورت مولشەرى 10 مىڭ تونناعا جەتىپ، جۇڭگو - موڭعۇليا ەنەرگيا سەلبەستىگىنە تىڭ قوزعاۋشى كۇش قوسادى.
2025 ـ جىلدان بەرى، شەكارادان كىرۋ ـ شىعۋ ساياساتىنىڭ ۇزدىكسىز ساپالىلانۋىنا، ٴتۇرلى ۆيزا كەشىرىم ەتۋ ساياساتىنىڭ تياناقتانىپ اتقارىلۋىنا بايلانىستى، رەسەي، بەلورۋسسيا، فرانسيا سياقتى ەلدەر ساياحاتشىلارىنىڭ تايكەشكەن شەكارا وتكەلى ارقىلى شەكارادان كىرىپ، شەكارا وتكەلىنىڭ توڭىرەگىندەگى وڭىرلەرگە جانە ٴۇرىمجى، گۋاڭجوۋ سياقتى جەرلەرگە بارىپ، كۇندەلىكتى تۇتىنۋ بۇيىمدارىن ساتىپ الۋ، قۇرىلىس ماتەريالدارىن تاڭداپ ساتىپ الۋ، ساياحاتتاۋ، تاماشالاۋ سياقتى قيمىلدارى كورنەكتى كوبەيدى. مۇنىڭ ىشىندە رەسەي، بەلورۋسسيا ساياحاتشىلارى سايكەس مەزگىلدەگىدەن %267.9 ارتتى.
1 ـ ايدىڭ 6 ـ كۇنى تۇستەن بۇرىن تايكەشكەن شەكارادان كىرۋ ـ شىعۋ شەكارالىق قورعانىس تەكسەرۋ پۋنكتىنىڭ قىزمەت وتەۋ قولباسشىلىق ورتالىعىنداعى ەكراندا موڭعۇليانىڭ بۇلعىن شەكارا وتكەلى ارالىق وڭىرىندە نەشە ونداعان اۋىر تۇرپاتتى جۇك اۆتوموبيلى جۇڭگو باعىتىنا قاراي رەتىمەن جۇرگەنى كورىنىپ تۇردى. كۇن قانشا سۋىق بولسا دا، جۇڭگونىڭ ورتا ازيامەن، ەۆروپامەن ەكونوميكا ـ ساۋدا بارىس ـ كەلىسىنىڭ دۋمانىن توسا المادى.
قارا ٴتۇستى كومىر، ساپتىعى جوعارى تەمىر رۋداسى... موڭعۇليادان شەكارا اتتاپ كەلگەن شوفەر باتىر اۋىلىنان تايكەشكەن شەكارا وتكەلىنە تاسىلعان ”جاقسى زاتتاردى“ بەس ساۋساعىنداي بىلەدى ەكەن.
سوڭعى جىلدارى تايكەشكەن شەكارا وتكەلى سىرتقا باعىتتالعان ەكونوميكانىڭ دامۋىن ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتىپ، شارۋاشىلىق ـ ساۋدا ورتاسىن كۇش سالا ساپالىلاندىرىپ، يمپورت ـ ەكسپورت كاسىبىن بەلسەنە كەڭەيتىپ، زات قاينارىن ۇيىمداستىرۋ، جەلى جوباسى، زات اينالىمى تاسىمالى سياقتى جاقتاردان كۇش سالدى. جۇڭگو - موڭعۇليا - رەسەيدەن وتەتىن ازيا تاس جول تورىنىڭ 4 ـ جەلىسى (AH4) حالىقارالىق جولىنا سۇيەنىپ، رەسەي، وزبەكستان، گەرمانيا سياقتى ەلدەردى شارپىعان حالىقارالىق تاسىمال تورىن قالىپتاستىردى.
”قازىر شەكارا وتكەلىنەن يمپورت ەتىلگەن زاتتار، نەگىزىنەن، كوكس كومىر، تەمىر رۋداسى سياقتى قىرۋار كەن ونىمدەرىن نەگىز ەتەدى، بۇل ەل ىشىندەگى ونەركاسىپتىڭ قاجەتىن قاناعاتتاندىرۋ جونىنەن ماڭىزدى ٴمان الادى“، ـ دەدى تايكەشكەن شەكارادان كىرۋ ـ شىعۋ شەكارالىق قورعانىس تەكسەرۋ پۋنكتىنىڭ ورىنباسار باستىعى جۋاڭ حايتاۋ.
تايكەشكەن شەكارا وتكەلىنىڭ يمپورت ـ ەكسپورت مولشەرىنىڭ كۇرت ورلەۋى كەدەننەن ٴوتۋدى قولايلىلاندىرۋ شارالارى دارەجەسىنىڭ ۇزدىكسىز جوعارىلاۋىنان ايرىلا المايدى. تايكەشكەن شەكارادان كىرۋ ـ شىعۋ شەكارالىق قورعانىس تەكسەرۋ پۋنكتى كەدەننەن وتكىزۋدى الدىن الا كەلىسۋ، كەلگەن زامان تەكسەرىپ قويا بەرۋ سياقتى شارالاردى اتقارىپ، كەدەنمەن بىرلەسىپ كۋالىكتى ”بۇلتتا قول قويىپ تاراتۋ“ سياقتى قولايلى قىزمەت وتەۋدى تياناقتاندىرىپ، كاسىپورىنداردىڭ كەدەننەن ٴوتۋ وزىندىك قۇنىن بارىنشا تومەندەتۋىنە دەم بەردى.
جولاۋشىلار اعىنىنىڭ ارتۋى، ەكسپورت ونىمدەرىنىڭ كوپ نەگىزدەنۋى سىندى دامۋ ٴىس جۇزىندىگىنە مەڭزەس، تايكەشكەن شەكارادان كىرۋ ـ شىعۋ شەكارالىق قورعانىس تەكسەرۋ پۋنكتى ”تۇرگە ايىرىپ تەكسەرىپ وتكىزۋ + دالمە ـ ٴدال قىزمەت وتەۋ“ سىندى كەدەننەن وتكىزۋ جاڭا ۇلگىسىن ۇسىندى. ماشينا جابدىقتارى، قۇرىلىس ماتەريالدارى سياقتى قىرۋار تاۋارلار جونىندە ”الدىن الا كەلىسىپ كەدەننەن وتكىزۋ + جىلدام وتكىزۋ“ ارناۋلى ارناسىن اشىپ، كاسىپورىنداردىڭ كۇتۋ ۋاقىتىن ازايتتى؛ جەمىس ـ جيدەك، كوكونىس سياقتى جاڭا، جاس ونىمدەرگە مەڭزەس، ”الدىمەن تەكسەرۋ + كەلگەن زامان تەكسەرۋ“ ٴتارتىبىن ساپالىلاندىرىپ، تاۋاردىڭ جاڭا كۇيىن جانە اينالىم ونىمدىلىگىن قامتاماسىز ەتتى.
پارتيا 20 ـ كەزەكتى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ٴتورتىنشى جالپى ماجىلىسىندە ”دامۋ مەن حاۋىپسىزدىكتى ٴبىر تۇتاس جوسپارلاپ، رەفورمانى ونان ارى جاپپاي تەرەڭدەتىپ، جوعارى ساپالى دامۋدى تىڭعىلىقتى ىلگەرىلەتۋ“ ورتاعا قويىلدى. تايكەشكەن شەكارادان كىرۋ ـ شىعۋ شەكارالىق قورعانىس تەكسەرۋ پۋنكتىنىڭ جىڭۋيى الىمجان ابدۇراحمان مىنالاردى ٴبىلدىردى: شەكارالىق تەكسەرۋ ورگاندارىنىڭ ”مەملەكەت قاقپاسىن كۇزەتىپ، دامۋدى جەبەۋ“ سىندى وزەكتى بورىشى پارتيا 20 ـ كەزەكتى ورتالىق كوميتەتى ٴتورتىنشى جالپى ٴماجىلىسىنىڭ رۋحىمەن ايرىقشا قابىسادى، ”ساياساتتا جاڭالىق اشۋدى، قىزمەت وتەۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋدى جانە حاۋىپسىزدىكتى قورعاۋدى ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتىپ، جالپى ٴماجىلىس رۋحىن شىن مانىندە جوعارى ساپالى دامۋدى ىلگەرىلەتۋدىڭ ٴىس جۇزىندىك ارەكەتىنە اينالدىرامىز“.
