«ۇلان ـ بايتاق باتىس سولتۇستىك» فيلمىندە ولار مادەنيەت تامىرى داستانىن بىرگە شىرقادى
انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى يىن لۋ
تاڭ شۋاعى تاكلاماكان ٴشولىنىڭ جىڭعىلدارىن جاناي ٴوتىپ، شۇيكە بۇلتتار مۇزدارى جارقىراعان تيانشان شىڭدارىن وراپ، ٴان ـ ٴبي شاتتىعى قاشقار بايىرعى قالاسىنا ٴنار بەردى... بۇل «ۇلان ـ بايتاق باتىس سولتۇستىك» اتتى حۇجاتتى فيلمنىڭ اپپارات كوزىندەگى شينجياڭ، ٴار سۇيەم جەردىڭ ٴبارى وركەنيەت تاڭباسىن جازىپ، مادەنيەت تامىرىن سوقتىرۋدا.
ورتالىق راديو ـ تەلەۆيزيا باس ستانسياسى شىعارعان 10 ٴبولىمدى ٴىرى حۇجاتتى فيلىم «ۇلان ـ بايتاق باتىس سولتۇستىك» CCTV-4، ورتالىق تەلەۆيزياسى بەينەجازباسى، ورتالىق تەلەۆيزياسى سايتىندا تەڭ قاداممەن قويىلۋدا. بۇل فيلم نازاردى جاڭا داۋىردەگى باتىس بولىكتى قاۋىرت اشۋعا جانە وڭىرلەردىڭ سايكەستى دامۋىنا شوعىرلاندىرىپ، كوپ نەگىزدى ايامەن شينجياڭ، شانشي، گانسۋ، نيڭشيا، چيڭحايدىڭ اشۋ، قۇرۋ، مادەنيەتتى جالعاستىرۋ، ەكولوگيانى قورعاۋ، ساياحاتتى دامىتۋ سياقتى جاقتارداعى جارقىن تۇيىندەرىن ايگىلەدى، ال شينجياڭ كورنەكتى باس كەيىپكەرلەردىڭ ٴبىرى.
مادەنيەت ەسكى جۇرتتارىنىڭ جۇرناقتارىنان بەيزاتتىق مادەنيەت مۇرا شەبەرحاناسىنداعى ۇستالاردىڭ جالعاستىرۋىنا دەيىن، كوپ ۇلت مادەنيەت مۇراسىن قورعاۋشىلارىنىڭ قول ۇستاسا قورعاۋىنان جۇڭحۋا مادەنيەتىنىڭ توعىسۋ بارىسىندا قۇلپىرۋىنا دەيىن گۇلدەنىپ ـ كوركەيۋ، دامۋ كارتيناسى جاندى كەيىپكەرلەر حيكاياسىمەن بىرتىندەپ جايىلدى.
كونچى وزەنى جاعاسىنداعى قاپىرىق ىستىق قۋىرعان ٴشول دالا، قۇم توبەشىكتەردە جىڭعىل مەن جانتاق قايسارلىقپەن ەڭسە كوتەرىپ، تىرشىلىكتىڭ شۇعىلاسىن شاشۋدا. ”مەملەكەتتىك 10 ۇلكەن ارحەولوگيالىق جاڭا بايقاۋ“ قياققۇدىق ورتەڭىنىڭ ەسكى جۇرتى مىڭ جىلدا وزگەرمەگەن بەينەسىمەن ٴۇنسىز بوي كوتەرىپ، وتانىمىزدىڭ جەرىن كۇزەتۋدە. ارحەولوگتار وسى ورتەڭنەن سوڭعى جىلدارى ەل ىشىندەگى ورتەڭ ەسكى جۇرتتارىنان قازىپ الىنعان سانى ەڭ كوپ ٴبىر توپتاعى تاڭ داۋىرىندەگى حانزۋ تىلىندەگى حۇجاتتاردى بايقادى، حۇجاتتاردىڭ مازمۇنى اسكەري ىستەر، ساياسي، ەكونوميكا، مادەنيەت قاتارلىلارعا سايادى.
”كونچى وزەنى جاعالاۋىنداعى وسى اۋماقتا ٴوزارا ۇندەسكەن جالپى 11 ورتەڭ بار، ولار كەزىندە تاڭ ٴداۋىرى ورتالىق بيلىگىنىڭ باتىس بولىكتى باسقارۋىندا، جىبەك جولىنىڭ ىركىلىسسىز بولۋىن قامتاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى رول اتقارعان“. ورتەڭ شوعىرىن كوپ جىل قورعاعان، لوپنۇر اۋدانى كونچى وزەنى ورتەڭ شوعىرى مادەني ەسكەرتكىشتەرىن قورعاۋشى عوپۇر قۇربان ولاردىڭ قۇنىن ابدەن بىلەدى. جاعراپيا ماماندىعىنان وقۋ تاۋىسقان داشۋە وقۋشىسىنان جەر بەدەرىن بارلاعان، قاريتانى زەرتتەگەن، تاريحتى ۇيرەنگەن، وسىمدىك جامىلعىسىنا تالداۋ جاساعان مادەني ەسكەرتكىش قورعاۋشىسى بولعانعا دەيىن وسى ورتەڭدەردى ادام فاكتورى ىقپالىنا ۇشىراتپاي ويداعىداي قورعاۋ، تابيعي سەبەپتەن زياندالۋىنان مۇمكىندىكتىڭ بارىنشا ساقتانۋ ونىڭ ەڭ ماڭىزدى مىندەتىنە اينالدى.
ٴوزىنىڭ «ۇلان ـ بايتاق باتىس سولتۇستىك» فيلمىنە شىققانىنا ول قاتتى تولقىدى: ”وسى كورىنىستەر سىرتقى دۇنيەگە شينجياڭنىڭ مادەنيەت مۇرالارىنىڭ تاريحي قۇنى مەن باي دەڭگەيىن تانىتتى ٴارى مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ كۇندەلىكتى قاراپايىم، الايدا ماڭىزدى قىزمەتتەرىن ٴتۇسىندىردى“.
كۇنلۇن تاۋىنىڭ باۋرايىندا شەريا اۋدانىنداعى حالىق ونەرپازدارى ۇشى ـ قيىرسىز بيىك تاۋ جايلاۋىندا وتىرىپ، بەيزاتتىق مۇرانى جالعاستىرۋشىلار ٴان ايتىپ، راۋاپ تارتىپ، بەيزاتتىق مۇرا نىسانى — ورتەكە ٴبيىن ورىنداۋدا. سولتۇستىككە قاراي 2000 كيلومەتر شالعايداعى التاي تاۋى باۋرايىنداعى قابا اۋدانىندا دا وسىنداي دومبىرا شەرتىپ ورتەكە ٴبيىن ورىنداعان ٴبىر توپ حالىق ونەرپازى بار، ولار نۋ ورمانعا قۋانىش ٴتۇسىن قوستى.
”تاۋ قويناۋىنان كەلگەن ورتەكە ٴبيى — جۇڭگونىڭ حالىقتىق ادەبيەت ـ كوركەمونەرىنىڭ ٴبىر بولىگى، وعان ادامداردىڭ تابيعاتقا ۇيلەسۋ، تولاسسىز ٴوسىپ ـ ٴونۋ سىندى ٴداستۇرلى اقىل ـ پاراساتى سىڭگەن، ٴبىزدىڭ بىرگە جالعاستىرۋىمىزدى قاجەت ەتەدى“، ـ دەدى شەريا اۋدانىنداعى بەيزاتتىق مۇرا جالعاستىرۋشىسى ادىلجان اپيز. نەگىزگى ساتى مادەنيەت پۋنكتىندە كوپ جىل قىزمەت ىستەگەن كەشىرمەسى ونىڭ حالىق اراسىنان كوپتەگەن العاشقى ماتەريال جيناۋىنا كومەكتەستى. قازىر ول كوپتەگەن حالىق اندەرىن ايتىپ، ورتەكە ٴبيىن ورىنداپ عانا قويماي، ”ورتەكە“ جاساۋ شەبەرلىگىن دە يگەردى.
ياركەن وزەنى جاعاسىنداعى كەشكى شاپاق قۇشاعىندا دولان مۇقامى ونەرپازدارى اققان سۋدىڭ سىڭعىرى ىشىندە قۇيقىلجىعان كۇي ورىنداپ، اسقاقتاتا ٴان شىرقاپ، سەرپىمدى ٴبي بيلەۋدە؛ پامير ٴۇستىرتىنىڭ سوزىلىپ جاتقان تاۋلارىندا قارت ماناسشى جاس ماناسشىنىڭ قولىنان ۇستاپ، باتىرلىق ەپوس «ماناستى» بىرگە جىرلاۋدا؛ تيانشان باۋرايىنداعى جايلاۋدا مەملەكەت دارەجەلى بەيزاتتىق مۇرا ۋاكىلدىك نىسانى جاڭعىردىڭ اۆتونوميالى رايون دارەجەلى ۋاكىلدىك جالعاستىرۋشىسى دورجى نيمانىڭ جان كۇيەرلەرى جەر ـ جەردەن كەلىپ ونىڭ ايتقان «جاڭعىرىن» تىڭدادى؛ قاشقار ياربەشى تۇرعىندار تۇراعىنداعى سازبالشىق شەبەرحاناسىندا سازبالشىق دوڭعالاعىنىڭ گۇرىلىنە ۇستازدىڭ شاكىرتكە ايتقان ٴتالىمى قوسىلىپ كەتتى...
مەملەكەت دارەجەلى بەيزاتتىق مۇرا ۋاكىلدىك نىسانى — ۇيعۇر ۇلتىنىڭ قالىپپەن جاساۋ ٴادىسى بويىنشا قىش ىدىستاردى ورتەپ جاساۋ ونەرىنىڭ مەملەكەت دارەجەلى ۋاكىلدىك جالعاستىرۋشىسى، 73 جاستاعى تۇرسۇن رۇستەم ٴاجىم باسقان قوس قولىمەن تۇلعاسى قالىپتاسقان قىش قۇمىرانى سيپادى، جانارىنان ”ۇستا رۋحى“ بارلاردا عانا بولاتىن ەرەكشە دەن قويۋ مەن ىجداعاتتىلىق بايقالادى. ”12 جاسىمنان باستاپ قىش ىدىستاردى جاسادىم، قانشالىق جاساعاندىعىمدى ساناپ بەرە المايمىن، تەك كۇبى، شاۋگىم، تاباق، شىنى، قۇمىرا، ەجىرە، تەگەنە، شام سياقتىلاردىڭ ٴبارىن جاساعاندىعىمدى بىلەمىن، 70تەن استام فورمادا قايتالاماي جاساي الامىن“.
ۇستازىنىڭ بەرىلە زەرتتەۋ رۋحى شاكىرتى زۇلپىقار اباباكىرگە تەرەڭ ىقپال جاسادى. ول قىش بۇيىمدار جاساۋدىڭ قۇيما قۇيۋ، ورنەك سالۋ، كەپتىرۋ، سىر بەرۋ، ورتەۋ سىندى جۇيەلى ٴداستۇرلى تارتىبىنە مۇراگەرلىك ەتىپ عانا قويماي، تورشا ورنەك ونەرىنە جاڭالىق ەنگىزۋگە دە قىرۋار جۇرەك قانىن ٴسىڭىردى. ”مەن جوبالاعان جىلانقياق، شامگۇل، جينلي، ىرىس بۇلتى، جۇڭگو تۇيىنشەگىنىڭ تورشا بەدەرى مەن ونەرى قازىر كەمەلدەنىپ بولدى، ۇستازىم جانىمدا شابىت بەرىپ، جەتەكشىلىك ەتىپ كەلەدى“، ـ دەدى زۇلپىقار.
ٴار جولى جايلاۋدا «جاڭعىردى» شىرقاعان سايىن، دورجى اتاسى جا. جۇنايدىڭ وزىنە ورىنداۋدى ۇيرەتكەن كەزدەرىن ەسكە الادى. ”جالعاستىرۋشىنى“ ول كوڭىلىندە ٴبىر اتاۋ دەپ عانا ەمەس، اسىرەسە، اكەلەرىنىڭ بورىشىن جالعاستىرۋ دەپ بىلەدى. داشۋەنى تاۋىسقان سوڭ دورجى شاۋەشەككە قايتىپ ويىن ـ ساۋىق ۇيىرمەسىنە كىردى، ۇجىمدى قۇرىپ باستابىندا ۇلتتىق ەپوس «جاڭعىردى» جاسامپازدىقپەن كادەگە جاراتتى. ول جەرگىلىكتى ورىنداعى مول ۇلتتىق مۋزيكا اسپاپتارىنان تولىق پايدالانىپ، ىركەس ـ تىركەس 30دان استام مۋزيكا جازىپ، ٴداستۇرلى «جاڭعىردى» جۇرتشىلىق قۇمارتا تىڭداپ قۋانا كورەتىن ەسترادالىق مۋزيكاعا اينالدىردى ٴارى ٴساتتى تۇردە جالپىلاستىردى جانە كەڭىنەن تاراتتى.
”شينجياڭ سىندى كوپ ۇلت قاتار ٴومىر سۇرگەن، كوپ نەگىزدى مادەنيەت توعىسقان جەر بولماسا، وسىنداي اندەر دۇنيەگە كەلمەس ەدى، «ۇلان ـ بايتاق باتىس سولتۇستىك» فيلمىنە شىققانىم ٴۇشىن ٴوزىمدى ەرەكشە تالەيلى سانايمىن، وسى ارقىلى اناعۇرلىم كوپ قاۋىمعا شينجياڭ مادەنيەتىنىڭ كوركەمدىگىن ٴتۇسىندىرىپ، «جاڭعىردىڭ» تارتىمدىلىعىن تانىتامىن“، ـ دەدى دورجى.
«ۇلان ـ بايتاق باتىس سولتۇستىكتىڭ» ەكرانىندا وركەنيەت شۇعىلاسى جانە شەبەرلىك جونىندەگى تاباندىلىق ەستەلىككە الىنعان، اسىرەسە، ٴار ۇلتتىڭ ەتەنە سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ، ٴوزارا قارايلاسۋىنىڭ شۋاقتى ساتتەرى ەستەلىككە الىنعان، ال وسى بايتاق مەكەنگە ساياتىن مادەنيەت تامىرى داستانى زامانا اياسىندا ۇزدىكسىز شىرقالادى.
