_ شينجياڭداعى تۇڭعىش مەملەكەتتىڭ ەمدەلۋدى قامسىزداندىرۋ تىزىمىنە ەنگىزىلگەن جۇڭي ٴدارىسىنىڭ، ۇلتتىق شيپاگەرلىك ٴدارىسىنىڭ استارىنداعى جالعاستىرۋ مەن جاڭالىق اشۋ
□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى شيە حۇيبيان
تاياۋدا مەملەكەتتىڭ ەمدەلۋدى قامسىزداندىرۋ ٴدارى ـ دارمەك تىزىمىنە شينجياڭنان كەلگەن ٴبىر ٴدارى ەسىمى _ كۇردەلى رەتسەپتى بينەپشە جاۋھارى جاڭادان قوسىلدى. ىستىق تۇماۋدى ەمدەيتىن وسى ۇيعۇر شيپاگەرلىگى ٴدارىسى قاراماققا قاراپايىم جاڭا ٴدارى رەتىندە بازارعا شىعارىلعانىمەن، شيپاگەرلىك ـ دارىگەرلىك سالاسىندا كۇشتى ىقپال تۋدىردى.
وعان ”شينجياڭداعى تۇڭعىش A كۋالىگىنە يە بولعان جۇڭي ٴدارىسى، ۇلتتىق شيپاگەرلىك ٴدارىسى 1.1 تۇرىندەگى جاڭا ٴدارى“ دەگەن بەلگى قويىلدى. وسى ەرەكشە ”سالاۋات كۋالىگى“ شينجياڭنىڭ جۇڭي دارىلەرى، ۇلتتىق شيپاگەرلىك دارىلەرى دامۋ تاريحىنداعى ٴبىر بەلەس بولماق.
لوگيكالىق وزگەرىس
نەلىكتەن ٴبىر تۇماۋ ٴدارىسىنىڭ بازارعا شىعارىلۋى ”سەرپىلىس“ اتالدى؟ بۇل ”تۇڭعىشتىڭ“ سالماعىن ٴتۇسىنۋ ٴۇشىن، شينجياڭ جۇڭي دارىلەرىنىڭ، ۇلتتىق شيپاگەرلىك دارىلەرىنىڭ بۇكىل ەلگە بەت الۋ تاريحي بارىسىن ەسكە الۋعا تۋرا كەلەدى.
”20 ـ عاسىردىڭ 90 ـ جىلدارىندا مەملەكەتتىك ٴدارى ـ دارمەك باقىلاۋ ـ باسقارۋ مەكەمەسى قۇرىلىپ، ٴدارى ـ دارمەكتەردى تەكسەرىپ بەكىتۋ ۇقىعىن ٴبىر تۇتاس قايتارىپ الىپ، جەرگىلىكتى ولشەم مەملەكەتتىك ولشەم دەڭگەيىنە كوتەرىلدى، ولكە دارەجەلى ورىنداردا ەندىگارى ٴدارى ـ دارمەكتەردى تىركەۋگە الىپ تەكسەرىپ بەكىتۋ ۇقىعى بولمايتىن بولدى، جەر ـ جەر كەمەلدەنگەن ٴدارى ٴتۇرىن (شيپاحانانى قاينار ەتكەن جاساۋلى ٴدارى ـ دارمەكتەردى جانە تاجىريبەلىك رەتسەپتەردى قامتيدى) رەتتەپ جوعارىعا جولداپ، مينيسترلىك جاريالاعان ولشەم قالىپتاستىردى“، ـ دەدى اۆتونوميالى رايوندىق ٴدارى ـ دارمەك زەرتتەۋ ورنىنىڭ ورىنباسار باستىعى ياڭ ۋيجۇن. بۇگىنگى كۇندە بارشا جۇرتقا ٴمالىم زۇكام جاۋھارى، سۋىق جوتەل زۇپا جاۋھارى سياقتى ٴبىر توپ شينجياڭ ەرەكشەلىگىنە يە ۇلتتىق ٴدارى ـ دارمەك ٴدال سول مەزگىلدىڭ جەتىستىگى سانالادى.
سول كەزدەگى باعالاۋ لوگيكاسىنىڭ وزەگى ”تاجىريبەمەن دالەلدەۋ“. ٴبىر ٴدارىنىڭ بەكىتۋگە يە بولۋ ـ بولماۋىندا، باستىسى، ونىڭ ۇزاق ۋاقىتتىق كلينيكالىق قولدانۋ تاريحى بار ـ جوقتىعى، حاۋىپسىز دە ٴونىمدى بولعان ـ بولماعاندىعى تەكسەرىلەدى. ”باعالاۋدا مامانداردىڭ ٴداستۇرلى تاجىريبەنى مويىنداۋى كوبىرەك نەگىز ەتىلەدى، بۇگىنگىدەي جۇيەلى وسى زامانعى كلينيكالىق سىناقتاردى ورىنداۋدى تالاپ ەتپەيدى“، ـ دەپ ٴتۇسىندىردى ياڭ ۋيجۇن.
بۇل ٴبىر ەرەكشە جايتتى تۋدىردى: شيپالىلىعى ناقتىلانعان كوپتەگەن جۇڭي ٴدارىسىنىڭ، ۇلتتىق شيپاگەرلىك دارىلەرىنىڭ ”سالاۋاتى“ تەك ”تالاي جىل ىستەتكەندىكتەن ونىڭ ٴونىمدى ەكەندىگىنە سەنۋ“ دەيتىن لوگيكا نەگىزىندە قۇرىلعان. مينيسترلىك جاريالاعان ولشەم اشىق بولاتىندىقتان، سول كەزدەگى تىركەۋ زاڭ ەرەجەلەرى بويىنشا شارتقا ۇيلەسەتىن كاسىپورىنداردىڭ ٴبارى وسى ولشەمگە ساي تىركەۋگە ٴوتىنىش بەرە الادى. بۇل دا نە ٴۇشىن زۇكام جاۋھارى سياقتى ٴدارى ـ دارمەكتەردى تەك شينجياڭنىڭ وزىندە يىندولان، شينچيكاڭ، شينجياڭ ۇيعۇر شيپاگەرلىگى دارىلەرى سياقتى كوپتەگەن كاسىپورىننىڭ وندىرە بەرۋىنىڭ سەبەبى.
ال كۇردەلى رەتسەپتى بينەپشە جاۋھارىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى شىت جاڭا ٴبىر لوگيكانىڭ باستالعاندىعىن اڭعارتادى. ول وسى زامانعى ٴدارى ـ دارمەكتەردى زەرتتەۋ ـ اشۋدىڭ تولىق بارىسىنا قاتاڭ بويسۇنىپ، ”بايىرعى كىتاپ _ جاساۋلى ٴدارى ـ دارمەك _ جاڭا ٴدارى _ ەمدەلۋدى قامسىزداندىرۋ“ سىندى تولىق تىزبەكتى ورىنداپ، جيىنى 15 جىلدى باستان وتكەردى، ”جالعاستىرۋ مەن جاڭالىق اشۋ“ سىندى وسى ۇزاق جول ٴدال جۇڭگونىڭ ٴداستۇرلى شيپاگەرلىك ـ دارىگەرلىك تاجىريبەلەرى مەن وسى زامانعى عىلىمنىڭ كەزدەسۋى مەن توعىسۋى سانالادى.
”بۇل ٴبىرىنشى رەت بۇكىلدەي قازىر اتقارىلىپ وتىرعان مەملەكەتتىڭ «ٴدارى ـ دارمەكتەردى تىركەۋدى باسقارۋ ٴادىسى» بويىنشا بارلىق 2 ـ، 3 ـ مەرزىمدىك كلينيكالىق سىناقتاردى ورىنداعاننان كەيىن بەكىتۋگە يە بولعان 1.1 تۇرىندەگى ۇيعۇر شيپاگەرلىگى ٴدارىسى جاڭا ٴدارىسى“، ـ دەدى ياڭ ۋيجۇن. بۇكىل ەلدەگى 20 كلينيكالىق ورتالىق بىرگە ات سالىسىپ، قاتاڭ كەزدەيسوق، قوس قۇپيا، سالىستىرمالى سىناق جانە ستاتيستيكالىق تالداۋ جاساۋ ارقىلى وسى ٴدارىنىڭ ىستىق تۇماۋدى ەمدەۋدەگى ٴونىمى مەن حاۋىپسىزدىگىنە بەرىك ساندى مالىمەت نەگىزىن ازىرلەدى.
بۇدان بۇرىنعى مينيسترلىك جاريالاعان اشىق ولشەم بويىنشا وندىرۋگە بولاتىن ٴداستۇرلى ۇلگىمەن ۇقسامايتىنى، بۇل جاڭا ٴدارىنىڭ وزەگى تولىق دەربەس ٴبىلىم مەنىشك ۇقىعىنا يە. كاسىپورىندا دەربەس وندىرۋگە ۋاكىلدىك ەتەتىن A”كۋالىك“ بار، بۇل شيكىزاتتان دايىن ونىمگە دەيىنگى تۇتاس تىزبەكتى بۇكىلدەي كاسىپورىننىڭ دەربەس مەڭگەرەتىندىگىن جانە وعان جاۋاپتى بولاتىندىعىن تۇسىندىرەدى.
ونىڭ بەكىتۋگە يە بولۋ لوگيكاسى ”قاتاڭ عىلمي سىناق ارقىلى ونىڭ حاۋىپسىز دە ٴونىمدى ەكەندىگىن ساندى مالىمەتتەرمەن دالەلدەۋگە“ ٴبىر جولاتا اۋىستى. وسى ٴبىر تۇبەگەيلى وزگەرىس شينجياڭنىڭ ۇلتتىق ٴدارى ـ دارمەكتەردى زەرتتەۋ ـ اشۋىنىڭ ”تاجىريبەنى جالعاستىرۋدان” “دالەلگە نەگىزدەلگەن جاڭالىق اشۋعا“ قادام تاستاعاندىعىن اڭعارتادى.
پارىقتاندىرىپ ەمدەۋ
قاراپايىم وتباسىلار جونىنەن العاندا، ەڭ ناقتى ماسەلە، كۇردەلى رەتسەپتى بينەپشە جاۋھارى مەن زۇكام جاۋھارىن قالاي تاڭداۋ كەرەك؟
جاۋابى: ولار قاراپايىم ورنىن باسۋ قاتىناسىندا ەمەس، قايتا ۇيعۇر شيپاگەرلىگىندەگى ”اۋرۋدى پارىقتاندىرىپ ەمدەۋ“ يدەياسىنىڭ بۇقارانىڭ ٴدارى ساندىعىنداعى ٴدال بەينەلەنۋى مەن كەمەلدەندىرىلۋى.
ۇيعۇر شيپاگەرلىگىنىڭ تۇماۋ جونىندە وزگەشە تانىم جۇيەسى بار، نەگىزىنەن سۋىق تۇماۋ جانە ىستىق تۇماۋ دەپ بولىنەدى، ولاردىڭ اۋرۋ سەبەبى، اۋرۋ بارىسى جانە ەمدەۋ ٴتاسىلى مۇلدە ۇقسامايدى. وسى سەبەپتى، ٴدارى ـ دارمەكتى پايدالانۋ ٴۇشىن تاڭداعاندا، ەڭ الدىمەن، سۋىقتان نەمەسە ىستىقتان بولعانىن ايقىن پارىقتاۋ كەرەك.
سۋىق تۇماۋعا مەڭزەس، بازاردا باياعىدا كەمەلدەنگەن تاڭداۋ بار، ماسەلەن، سۋىق جوتەل زۇپا جاۋھارى. ال كۇردەلى رەتسەپتى بينەپشە جاۋھارى ىستىق تۇماۋعا ايقىن دەن قويادى. بارشا جۇرت تەگىس بىلەتىن زۇكام جاۋھارىن ايتار بولساق، ونىڭ رەتسەبىنىڭ تەڭ ٴمان بەرۋى اناعۇرلىم كۇشتى، قولدانىلۋ اۋماعى اناعۇرلىم كەڭ، ٴداستۇرلى قولدانۋ بارىسىندا تۇماۋدىڭ باستاپقى مەزگىلىندەگى نەمەسە سۋىق نەمەسە ىستىق سيپاتى ونشا تيپتىك بولماعان قاراپايىم تۇماۋعا ٴجيى قولدانىلادى.
”بۇل وتباسىلىق قۇرال ساندىعىنان اۋمايدى“، ـ دەپ مىسال كەلتىرگەن ياڭ ۋيجۇن بىلاي دەپ ٴسوزىن ساباقتادى: سۋىق جوتەل زۇپا جاۋھارى مەن كۇردەلى رەتسەپتى بينەپشە جاۋھارى بەينە ارنايى قولدانىلاتىن ەرەكشە تۇرپاتتاعى ”ارناۋلى بەنت بۇراۋىش“ سەكىلدى، جەكە ـ جەكە ”سۋىق“ جانە ”ىستىق“ سىندى ەكى ٴتۇرلى ايقىن احۋالدى ٴبىر جايلى ەتەدى؛ ال زۇكام جاۋھارى بەينە ”كوپ قولدانىلمالى بۇراۋىش“ سياقتى ادەتتەدەگى ٴجيى كەزدەسەتىن احۋالدارعا ۇيلەسەدى. جاڭا ٴدارىنىڭ جارىققا شىعۋى ناۋقاستارعا اناعۇرلىم ٴدال، اناعۇرلىم دالەلدەنگەن تاڭداۋ ازىرلەدى.
مۇنان تىس، حاۋىپسىزدىگى _ جاڭا ٴدارىنىڭ تاعى ٴبىر كورنەكتى ەرەكشەلىگى. ونىڭ رەتسەبى تيانشان ۇكىكوزى، قارماقشوپ تامىرى، دارىلىك قۋ سياقتى 6 ٴتۇرلى دارىلىك ماتەريالدان قۇرالعان، قۇرامىندا ەشقانداي ەرەكشە باقىلاۋعا الىنعان ماتەريالدار جوق.
تۇتاس تىزبەكتى جەتەكتەۋ
وسى جاڭا ٴدارى بايىرعى كىتاپتان ەمدەۋ قامسىزداندىرۋىنا كەلۋگە دەيىنگى 15 جىلدا شينجياڭنىڭ بيولوگيالىق ٴدارى ـ دارمەك كاسىپ سالاسىنىڭ ماشاقاتتى ”وسىزاماندانىپ قامال الۋ“ جولىن ايگىلەدى.
بۇل ”ۇكىمەت، ٴوندىرۋ، ۇيرەنۋ، زەرتتەۋ“ بويىنشا كۇش جالعاعان الىس ارالىقتى جۇگىرۋ بولدى: ۇكىمەت ۇزدىكسىز قارجى قوستى؛ عىلمي زەرتتەۋ قىزمەتكەرلەرى بايىرعى كىتاپتاردان جانە شيپاحانانىڭ جاساۋلى ٴدارى ـ دارمەكتەرىنەن الىپ كادەگە جاراتىپ دالەلدەدى؛ كاسىپورىن كۇش جالعاپ 100 ميلليون يۋاننان استام قارجى قوسىپ، جۇمسالعان ۋاقىتى ۇزاق، وزگەرىسكە تولى كلينيكالىق سىناقتى ارقالادى؛ ەڭ سوڭىندا مىعىم ساندى مالىمەتتەر ارقىلى مەملەكەتتىڭ ەڭ قاتاڭ ساراپتاۋىنان ٴوتتى.
جاڭا ٴدارىنىڭ بازارعا شىعارىلۋىنىڭ ٴمانى جالاڭ ٴبىر ٴونىمنىڭ ٴساتتى بولۋىنان الدەقايدا ماڭىزدى. ول ٴبىر ايقىن جولدى دالەلدەدى: وسى زامانعى عىلمي ٴادىس پەن حالىقارالىق دەڭگەيدە قابىلدانعان باعالاۋ ولشەمىن قولدانۋ ارقىلى بايىرعى ۇلتتىق شيپاگەرلىك ـ دارىگەرلىك پاراساتىن جۇيەلى تۇردە حاۋىپسىز دە ٴونىمدى، وسى زامانعى سۇرانىسقا ۇيلەسەتىن وسى زامانعى دارىگە اينالدىرۋعا بولادى.
بۇل سەرپىلىس بۇكىل شينجياڭنىڭ جۇڭي دارىلەرى، ۇلتتىق شيپاگەرلىك دارىلەرى كاسىپ سالاسىنا ”ىستەي الامىن“ دەيتىن قۋاتتى سەنىم ۇستەدى. بۇل سەنىم لەزدە ٴىس جۇزىندىك ارەكەتكە اينالۋدا: يىندولان دارىگەرلىگى جىلدىق ساتىلىم كىرىسىنىڭ %10ىن زەرتتەۋ ـ اشۋعا سالۋدى تۇراقتاندىردى؛ جاڭا ٴدارىنىڭ تياناقتانۋىنا ۇيلەسۋ ٴۇشىن، كاسىپورىن زەردەلىلەندىرىلگەن ٴوندىرىس بازاسى مەن ناعىز دارىلىك ماتەريالدار ەگىمشىلىك بازاسىن بىرگە جەدەل قۇرۋدا.
جاڭالىق اشۋ قادامى جەدەلدەتىلدى. قازىر يىندولان دارىگەرلىگى مەن جۇڭگو ينجەنەريا اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى اجياكبار ايسانىڭ ۇجىمى سەلبەسكەن تاعى ٴبىر جاڭا ٴدارى _ ٴنازلا جاۋھارى 3 ـ مەرزىمدىك كلينيكالىق سىناقتى ورىنداپ، بازارعا شىعارۋعا ٴوتىنىش بەرۋگە دايىندالۋ كەزەڭىنە ٴوتتى، بۇل ٴونىم ساتىلى توبى مەن جاڭالىق اشۋ ۇتىلاماسىنىڭ قالىپتاسىپ كەلە جاتقاندىعىن اڭعارتادى.
ٴبىر تال دارىدەن ٴبىر جولعا دەيىن، ٴبىر ونىمنەن ٴبىر شوعىرعا دەيىن، بۇل اماليات ٴدال شينجياڭنىڭ ”عىلىم ـ تەحنولوگيادا جاڭالىق اشۋ مەن كاسىپ سالاسىندا جاڭالىق اشۋدىڭ تەرەڭدەي توعىسۋىن ىلگەرىلەتۋىنىڭ“ جاندى كورىنىسى بولىپ تابىلادى. ول وزگەشە بايلىق باسىمدىعىن بۇكىلدەي عىلىم ـ تەحنولوگيادا جاڭالىق اشۋ ارقىلى كاسىپ سالاسى باسىمدىعىنا جانە دامۋ قوزعالىس قۋاتىنا اينالدىرۋعا بولاتىندىعىن دالەلدەيدى.
جالعاستىرۋ، جاڭالىق اشۋ
كۇردەلى رەتسەپتى بينەپشە جاۋھارىن زەرتتەۋ ـ اشۋ بارىسى ٴمانى جاعىنان ۋاقىت پەن كەڭىستىكتەن ەندەي وتكەن تىلدەسۋ _ ول بايىرعى جۇڭي دارىلەرى، ۇلتتىق شيپاگەرلىك دارىلەرى پاراساتىن وسى زامانعى عىلىم ٴتىلى ارقىلى قايتادان بەينەلەدى.
جاھاندانۋ جانە وسىزاماندانۋ تولقىنى الدىندا ٴداستۇرلى مەديتسينا ٴاردايىم ەكى قيىندىققا ٴدوپ كەلەدى: نە بۇرىنعىدان وزباي، ەلەۋسىز قالۋ؛ نە قالىپتان تىس جاڭالانىپ، اۋەلگى بەينەسىن جوعالتۋ.
شينجياڭنىڭ ىزدەنىسى وزگەشە جاۋاپ بەردى: ۇيعۇر شيپاگەرلىگىنىڭ نازاريالىق جاۋھارىنان بۇلجىماۋ نەگىزىندە وسى زامانعى عىلىمنىڭ ەڭ قاتاڭ سىناعىن باتىلدىقپەن قابىلداۋ كەرەك. بۇل رەتكى جۇيەلى ”اۋدارۋ“ _ كلينيكالىق سىناق ارقىلى شيپالىلىعىن دالەلدەپ، فارماكولوگيالىق تالداۋ ارقىلى مەحانيزمىن ٴتۇسىندىرىپ، ساپا ولشەمى ارقىلى تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتتى.
بۇل جولدىڭ ماشاقاتتى بولارى انىق، ۇزاق ۋاقىت كۇش سالۋدى، تاباندىلىقپەن جالعاستىرۋدى قاجەت ەتەدى. دەيتۇرعانمەن وسىنداي بولعاندىقتان ٴداستۇرلى پاراسات ”مۇرا“ دەگەن تىنىش سالاۋاتىنان ارىلىپ، شىن مانىندە قازىرگى زامانعى ادامداردىڭ سالاماتتى تۇرمىسىندا ”جاندانىپ“، ۇزدىكسىز جالعاسقان ”تىرشىلىك قۋاتىنا“ يە بولدى.
تيانشان باۋرايىنداعى بايىرعى كىتاپتان مەملەكەتتىڭ ەمدەۋ قامسىزداندىرۋى تىزىمىنە دەيىن، تاجىريبەحاناداعى ساندى مالىمەتتەن سان مىڭداعان وتباسىنىڭ ٴدارى ساندىعىنا دەيىن، بۇل تەك ٴبىر تال ٴدارىنىڭ ساپارى عانا ەمەس، اسىرەسە، ٴبىر وركەنيەتتىڭ جالعاستىرۋ مەن جاڭالىق اشۋ ۇلگىسىنىڭ جاندى امالياتى بولدى.
