□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ٴتىلشىسى سۇڭ ۋيگو
2 ـ ايدىڭ 21 ـ كۇنى ەگىنشىلىك كالەندارى بويىنشا 1 ـ ايدىڭ 5 ـ كۇنى. قاشقار بايىرعى قالاسىندا كۇن ساۋلەسى الا ـ قۇلا كەرپىشتى داۋالدى باياۋ ٴوبىپ، يرەلەڭدەگەن كوشەلەردە ادامدار ٴيىن تىرەسىپ، ازىلدەسە اڭگىمەلەسكەن ۇندەر مەن فوتو اپپارات قاقپاقشاسىنىڭ تۇنىق داۋىسى كۇي بولىپ توعىستى. كوشەنىڭ ەكى جاعالاۋىنداعى ساياحاتتىق سۋرەت ٴتۇسىرۋ دۇكەندەرىنىڭ الدىندا الۋان ٴتۇستى ۇلتتىق كيىم ـ كەشەكتەر جەلبىرەپ، باقىت گۇلى ساياحاتتىق سۋرەتكە ٴتۇسىرۋ دۇكەنىنىڭ قوجايىنى جاۋ جىحاي ساياحاتشىلاردى داۋىستاپ شاقىردى: ”گريمدەپ، سۋرەتكە تۇسىرەمىز، ەڭ تومەن بولعاندا 199 يۋان...“. قاريدار شاقىرعان داۋىس كوكتەم مەرەكەسىندەگى بايىرعى قالانى ٴتىپتى دە دۋمانعا بولەدى.
2023 ـ جىلى جاۋ جىحاي ۇرىمجىدەن قاشقارعا بارعاندا مىڭ جىلدىق بايىرعى قالانىڭ وزگەشە تارتىمدىلىعىنا قىزىعىپ، ٴارى ـ ٴسارى بولماستان، ساياحاتتىق سۋرەتكە ٴتۇسىرۋ ارقىلى شارۋاشىلىق قۇرۋ جولىنا ٴتۇستى. قىسقا عانا 2 جىلدان استام ۋاقىتتا ونىڭ ساياحاتتىق سۋرەتكە ٴتۇسىرۋ دۇكەنى بىردەن ۇشكە كوبەيىپ، بايىرعى قالاداعى ٴبىرتالاي اتاعى بار ساياحاتتىق سۋرەتكە ٴتۇسىرۋ كاسىبىمەن شۇعىلدانۋشىعا اينالدى. بيىلعى كوكتەم مەرەكەسى دەمالىسىنىڭ ۋاقىتى وتكەن جىلدارداعىدان ۇزاق بولدى، قاشقار بايىرعى قالاسىنداعى ساياحاتشىلار اعىنى قاۋىرت مولايىپ، شار تاراپتان كەلگەن ساياحاتشىلار وسى اراعا قىزىعىپ، ۇلتتىق ٴساندى كيىم كيىپ، بايىرعى قالانىڭ قاۋلاعان تىرشىلىك تىنىسىندا كوكتەم مەرەكەسىندەگى تاماشا ساتتەرىنەن ەستەلىك قالدىرعىلارى كەلدى.
”كوكتەم مەرەكەسى دەمالىسىندا ٴبىزدىڭ 3 دۇكەنىمىز 1500گە جۋىق قاريدار قابىلدادى، جەرگىلىكتى ساياحاتشىلار مەن سىرت جەرلەردەن كەلگەن ساياحاتشىلار جەكە ـ جەكە تەڭ جارتىسىن يەلەدى“، ـ دەدى جاۋ جىحاي كۇلىمسىرەپ، ـ ”شىنىمەن قاربالاسپىز، الايدا ەرەكشە ٴماندى“. ونىڭ ٴسوزى اياقتاماي جاتىپ بىرنەشە ساياحاتشى دۇكەنگە كىرىپ، جەلىلەس توپتامالار جونىندە كەڭەس سۇرادى، ول دەرەۋ بۇرىلىپ قارسى الىپ، ٴتۇرلى جەلىلەس توپتامالاردىڭ جاي ـ جاپسارىن تانىستىردى.
باقىت گۇلى ساياحاتتىق سۋرەتكە ٴتۇسىرۋ دۇكەنىنە كىرگەنىمىزدە، زالعا از ۇلتتاردىڭ كيىم ـ كەشەكتەرى، باس اشەكەيلەرى جانە اياق كيىمدەرى رەتتى قويىلعانىن كوردىك، وبراز جاساۋشى تۇرلىشە قاريدارلاردىڭ ەرەكشەلىگىنە قاراي كيىم كيگىزۋمەن قاربالاس ەكەن. جانىنداعى گريمدەۋ بولمەسىندە 25 جاستاعى گريمشى نۇرسىمانگۇل ٴيۇسۇپ قاربالاس ٴجۇر. 6 جىلدىق گريمدەۋ تاجىريبەسى بار ول دۇكەندەگى اتى زاتىنا ساي ”توسەلگەن گريمدەۋشى“. ول قولىمەن گريمدەۋ شوتكىسىن ۇستاپ، ساياحاتشىنىڭ كىرپىكتەرىنىڭ جيەكتەرىن مۇقيات سىزىپ، ساياحاتشىعا مارجان ـ مونشاق قادالعان ۇلتتىق باس اشەكەيىن ابايلاي تاعىپ، شاش ۇلگىسىن جوبالاۋدان كىرپىك جاپسىرۋعا دەيىن ٴاربىر ۇساق ـ تۇيەك ىستەردى مۇقيات ٴبىر جاقتى ەتتى. گريمدەنۋگە كەلگەن ساياحاتشىلار ۇزاق قاتارعا تۇرسا دا، ونىڭ ارەكەتى ٴباز ـ باياعىسىنداي سالماقتى بولىپ، گريمدەۋ ساپاسى قاربالاستىق سەبەبىمەن تومەندەپ كەتپەدى.
”سۋرەتكە تۇسۋگە كەلگەن ساياحاتشىلاردىڭ بارلىعى وزدەرىنىڭ ەڭ ادەمى بەينەسىن قاشقاردا قالدىرۋدى ويلايدى، مەن ەڭ ادەمى ەتىپ گريمدەۋىم كەرەك، سوندا عانا كوپشىلىك مەنى ەسىندە ساقتايدى، قاشقار بايىرعى قالاسىن ەسىندە ساقتايدى“، ـ دەدى نۇرسىمانگۇل ساياحاتشىلاردىڭ شاش اشەكەيلەرىن رەتتەي ٴجۇرىپ كۇلىمسىرەپ. توسەلگەن ونەرىنىڭ ارقاسىندا ول ساياحاتشىلاردىڭ ٴبىر اۋىزدان مويىنداۋىنا يە بولدى، كوپتەگەن ادامدار، ٴتىپتى، ونىڭ اتىن ەستىپ ارناۋلى ۇلتتىق ۇلگىدە گريم جاساۋ ٴۇشىن عانا كەلەدى.
گريمدەۋ بولمەسىندەگى قاربالاستىق ٴالى دە جالعاسۋدا، بايىرعى قالانىڭ كوشەلەرىندە فوتوگراف نۇرالىم مامەت گريمدەنىپ بولعان ساياحاتشىلاردى باستاپ ەڭ تاماشا سۋرەتكە الۋ تۇرعىسىن ىزدەۋدە. ياركەن اۋدانىندا تۇراتىن ول قاشقار بايىرعى قالاسىنىڭ ٴاربىر كوشەسىن، ٴاربىر بۇرىشىن بەس ساۋساعىنداي بىلەدى _ قاي جەردىڭ جارىق كولەڭكەسى جەكە ادامنىڭ كەسكىنىن سۋرەتكە تۇسىرۋگە ەڭ باپ كەلەدى، قاي جەردىڭ ەرەكشە قۇرىلىسى عاشىقتار سۋرەتىن تۇسىرۋگە ەڭ باپ كەلەدى، قاي جەردىڭ جالىندى تىرشىلىك تىنىسى وتباسىلىق توپتىق سۋرەتكە تۇسۋگە ەڭ لايىق كەلەدى، ول بارىنە ابدەن قانىق.
”بۇگىنگى قوناقتارىمنىڭ ىشىندە گۋاڭجوۋدان كەلگەن اپەكەلى ـ ٴسىڭلىلى ەكەۋ، شىحىزىدان ارنايى اۆتوكولىك ايداپ كەلگەن 2 ساياحاتشى بار، تاعى ٴبىر ٴۇيلى 4 جان ۇرىمجىدەن كەلىپتى“. فوتو اپپاراتتىڭ پارامەترىن رەتتەۋ ارەدىگىندە نۇرالىم كۇلە تانىستىرىپ وسىلاي دەدى. اپپارات كوزىندە گۋاڭجوۋدان كەلگەن اپەكە ـ سىڭلىلەر ادەمى ۇلتتىق كيىم كيىپ، كوشە اۋزىندا گۇلدەي قۇلپىردى؛ شىحىزىدان كەلگەن ساياحاتشىلار تام قابىرعاسىنا سۇيەنىپ شاتتانىپ تۇر؛ ۇرىمجىدەن كەلگەن ٴبىر ٴۇيلى جان قول ۇستاسىپ، تۇمشالامالى شام ىلىنگەن كوشەدە باس قوسۋلارىنان ەستەلىك قالدىردى.
تاس تاقتالى جولمەن العا قاراي جۇرە بەرسەڭىز، بايىرعى قالانىڭ ٴار بۇرىشىنان ساياحاتتىق سۋرەتكە ٴتۇسىپ جۇرگەندەردى كورەسىز، فوتوگرافتار ساياحاتشىلاردى باستاپ ٴتارتىپتى تۇردە سۋرەتكە تۇسىرۋدە، سۋرەتكە تۇسەتىن جەرلەرگە كەزدەسكەندە كوپشىلىك سانالى تۇردە كەزەكپەن كۇتىپ تۇرادى. سۋرەتكە الۋ بارىسىندا شاعىن قۇرال ـ سايماندار تاپشى بولسا، كاسىپتەستەر ٴبىر ـ بىرىنە ىقىلاسپەن بەرە تۇرادى. ”ٴبىزدىڭ ساياحاتتىق سۋرەتكە تۇسىرۋمەن شۇعىلدانۋىمىز، تۇپتەپ كەلگەندە، قايدارلار رازى بولاتىن سۋرەتكە ٴتۇسىرىپ، كوپشىلىكتىڭ اپپارات كوزى ارقىلى ەڭ ادەمى، ەڭ شىنايى، ەڭ جاراسىمدى قاشقار بايىرعى قالاسىن كورسەتۋ بولىپ تابىلادى“. نۇرالىمنىڭ ايتۋىنشا، ساياحاتقا تۇسىرىلگەن ٴاربىر سۋرەت قاشقار بايىرعى قالاسىنىڭ تارتىمدىلىعىن ايگىلەيتىن شاعىن تانىسقى ەكەن.
”قاشقار بايىرعى قالاسىنا كەلۋدى باياعىدا ـ اق ويلاعام، بيىل كوكتەم مەرەكەسىندە اقىرى سىڭلىممەن بىرگە كەلدىم. ەڭ ادەمى بەينەمدى ەڭ كوركەم جەردە قالدىرسام، سونىڭ ٴوزى وزىمە سيلاعان كوكتەم مەرەكەسىندىك تارتۋىم سانالادى“. گۋاڭجوۋدان كەلگەن ساياحاتشى لي يۋەنىڭ جۇزىنەن كۇلكى ەستى، ۇلتتىق كيىم كيگەن ول بايىرعى قالانىڭ نۇرىندا ەرەكشە كوز تارتادى.
كوكتەم مەرەكەسىندەگى قاشقار بايىرعى قالاسىندا مىڭ جىلدىق تاريحي لەپ تە، جاندى دا دۋماندى تىرشىلىك تىنىسى دا بار. باۋراعىشتىققا تولى وسى بايىرعى قالادا ساياحاتتىق سۋرەتكە ٴتۇسىرۋ حيكاياسى ٴالى دە جالعاسۋدا، اناعۇرلىم كوپ كوركەم كورىنىستەر ٴبىر ـ بىردەن ەستەلىككە الىنۋدا.
