− جالپى فاكتورلىق ٴوندىرىس ونىمدىلىگىنىڭ ورنىقتى جوعارىلاۋىنان جۇڭگونىڭ ەكونوميكالىق باسىمدىعىنىڭ كومەسكى كۇشىنە نازار
□ شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ تىلشىلەرى ۋي يۇيكۇن، جوۋ يۋان، جاڭ شياۋجيە
ٴىرى ەل ەكونوميكاسىنا نازار سالعاندا، سانعا عانا ەمەس، ودان دا ماڭىزدىسى، ساپاعا دا قاراۋ كەرەك.
باس شۋجي شي جينپيڭ بىلاي دەپ تەرەڭ اتاپ كورسەتتى: جوعارى ساپالى دامۋدا ەڭبەك ونىمدىلىگىن، كاپيتال ونىمدىلىگىن، جەر ونىمدىلىگىن، بايلىق ونىمدىلىگىن، قورشاعان ورتا ونىمدىلىگىن ۇزدىكسىز جوعارىلاتىپ، عىلىم ـ تەحنولوگيا العاباسارلىعىنىڭ ۇلەس قوسۋ مولشەرىن ۇزدىكسىز جوعارىلاتىپ، جالپى فاكتورلىق ـ ٴوندىرىس ونىمدىلىگىن ۇزدىكسىز جوعارىلاتۋ كەرەك.
جالپى فاكتورلىق ٴوندىرىس ونىمدىلىگى − فاكتور ۇسىنىلىمىنىڭ ونىمگە اينالۋداعى جالپى تۇلعالىق ونىمدىلىگى، ول ەكونوميكانىڭ ماندىك دامۋ دەڭگەيىن جانە كومەسكى ارتۋ مولشەرىنىڭ جوعارى ـ تومەندىگىن بەلگىلەپ، ەكونوميكالىق دامۋدىڭ قۇرىلىمى مەن ساپاسىن ايگىلەيدى.
ەڭ جاڭا زەرتتەۋلەردە كورسەتىلۋىنشە، عىلىم ـ تەحنولوگيادا جاڭالىق اشۋ دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋى ەلىمىزدىڭ جالپى فاكتورلىق ٴوندىرىس ونىمدىلىگىنىڭ ارتۋىنا پارمەندى تىرەك بولعان، 2013 ـ جىلدان − 2023 ـ جىلعا دەيىن جىلىنا ورتا ەسەپپەن ارتۋ قارقىنى %2.2 بولىپ، دۇنيە جۇزىندەگى 120 ەكونوميكالىق تۇلعانىڭ ىشىندە 3 ـ ورىندى يەلەگەن. مۇنىڭ استارىندا ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق قۇرىلىمىنىڭ ساپالىلانۋى، جاڭالىق اشۋ قوزعالىس قۋاتىنىڭ ۇزدىكسىز كۇشەيۋى، جوعارى ساپالى دامۋ سەنىمىنىڭ اناعۇرلىم جەتكىلىكتى، سەرپىمدىلىگىنىڭ اناعۇرلىم كۇشتى بولۋى جاتىر.
”15 ـ بەسجىلدىقتىڭ“ باستاما جىلىندا جاڭالىق اشۋ ارقىلى دەم بەرۋگە تاباندى بولىپ، رەفورمانى جاپپاي تەرەڭدەتۋ جۇڭگو ەكونوميكاسىنىڭ وزگەرىسكە توتەپ بەرۋىنىڭ، جاڭا جاعداي اشۋىنىڭ بەرىك تىرەگىن سومدايدى.
جاڭالىق اشۋ ارقىلى دەم بەرۋگە تاباندى بولىپ، فاكتورلاردىڭ رولىن تولىق ساۋلەلەندىردى
رىجاۋ قالاسى يۇيلان جاڭا ماتەريالدار شەكتى سەرىكتەستىگىنىڭ زەردەلى سەحىندا 3 ميلليمەترلىك قالىڭدىقتاعى بولات ورام ٴوندىرىس جەلىسىنىڭ ٴبىر باسىنان كىرىپ، 5 مينۋتتان كەيىن تاعى ٴبىر باسىنان قالىڭدىعى 0.1 ميلليمەترگە جەتپەيتىن جۇقا بولات تاقتاعا اينالىپ شىعىپ جاتىر. ”بولاتتىڭ قاعازدان دا جۇقا بولۋى“ سىندى كاسىپ سالاسى كەرەمەتى وسى ارادا جاندى تۇردە جارىققا شىقتى.
ٴبىر كەسەك ”بولات“ ”ارقالىق“ بولا الدى. شاندۇڭنىڭ رىجاۋىندا ٴونىم قۇنى 200 ميلليارد يۋاندىق بولات ـ تەمىر كاسىپ سالاسى تىزبەگى الەمدىك قۇن تىزبەگىنىڭ جوعارى دەڭگەيىنە قاراي جىلدام كوتەرىلىپ، عىلىم ـ تەحنولوگيا سىندى وسى ”شەشۋشى اينىمالى شاما“ جەرگىلىكتى ورىننىڭ بولات ـ تەمىر كاسىپ سالاسىنىڭ جوعارى ساپالى دامۋىنىڭ ”ەڭ ۇلكەن ارتۋ مولشەرىنە“ اينالدى.
ەكونوميكانىڭ ارتۋى ٴوندىرىس فاكتورلارىنىڭ توپتالۋىن قاجەت ەتەدى ٴارى جالپى فاكتورلىق ٴوندىرىس ونىمدىلىگىنە سۇيەنىپ ۇزدىكسىز جوعارىلايدى. جالپى فاكتورلىق ٴوندىرىس ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋدىڭ تەتىگى − ٴتۇرلى وزىق فاكتورلاردىڭ جاڭاشا وندىرگىش كۇشتەردى دامىتۋعا قاراي شوعىرلانۋىن جەبەۋدە.
بيىل 2 ـ ايدا باس شۋجي شي جينپيڭ بەيجيڭدە قىزمەت تەكسەرگەندە بىلاي دەپ باسا دارىپتەدى: وقۋ ـ اعارتۋ، عىلىم ـ تەحنولوگيا، دارىندىلاردى ٴبىر تۇلعالى دامىتۋدى ٴبىر تۇتاس جوسپارلاپ، عىلىم ـ تەحنولوگيادا جاڭالىق اشۋ مەن كاسىپ سالاسىندا جاڭالىق اشۋدىڭ تەرەڭ توعىسۋىن كۇشەيتىپ، جاڭاشا وندىرگىش كۇشتەردى كۇش سالا دامىتۋ كەرەك.
نەگىزدىك زەرتتەۋگە قوسىلاتىن ۇسىنىلىمنىڭ سالىستىرماسىن جوعارىلاتۋدان عىلىم ـ تەحنولوگيادا جاڭالىق اشۋعا جانە تەحنولوگيالىق جاڭالاۋعا قايتالاي بەرىلەتىن قارىز اقشا مولشەرىن ارتتىرۋعا دەيىن، كاسىپ سالاسى نەگىزىن قايتا قالاۋ ينجەنەرياسىن ىشكەرىلەي اتقارۋدان ”جاساندى زەردە +“ ارەكەتىن جاپپاي اتقارۋعا دەيىن ەلىمىز عىلىم ـ تەحنولوگيادا جاڭالىق اشۋ مەن كاسىپ سالاسىندا جاڭالىق اشۋعا تەڭ ٴمان بەرۋگە تاباندى بولىپ، تەحنولوگيالىق فاكتورلاردىڭ ومىرشەڭدىگىن تولىق قاۋلاتىپ، جالپى فاكتورلىق ٴوندىرىس مولشەرىنىڭ ورنىقتى جوعارىلاۋىن ىلگەرىلەتتى.
2 ـ ايدىڭ 25 ـ كۇنى تاڭەرتەڭ، شىنجىننىڭ لۇڭگاڭ بانتيان كوشەسىندە شينشىچي ادامسىز ۇلەستىرۋ ـ جەتكىزۋ اۆتوموبيلى جۋىقتا اشىلعان جولمەن زات جەتكىزدى. ”جۇرەر جول جوقتان“ ”تۇتاس ٴوڭىر بويىنشا اشىق ۇستاۋعا“ دەيىن جول ارناسىنىڭ وزگەرىسى شىنجىننىڭ ىرىقتىلىقپەن ەسىك اشۋ جاعدايىن، جاڭالىق اشۋمەن قاۋىشۋ بەكىمىن ايگىلەدى.
شىنجىن تۇتاس قالانى جاڭا تەحنولوگيانىڭ تاجىريبە الاڭى ەتۋگە تاباندى بولدى. فۋتياندا ادام ٴتارىزدى قۇلتەمىردى مەترو حاۋىپسىزدىگىن تەكسەرۋگە پايدالانۋ جونىندە ىزدەنىس جاسادى؛ نانشاندا قۇلتەمىر حالىق ساقشىلارىنا ەرىپ كوشەلەردى شارلادى؛ باۋ ـ اندا قۇلتەمىر ”دەمالماي“ كەشكى ۇكىمەتتىك قىزمەت وتەۋگە شىقتى.
ەلىمىزدىڭ اسا زور كولەمدى بازارى مەن باي قولدانۋ ورتاسى باسىمدىعىن ساۋلەلەندىرىپ، جاعدايدى جەتىلدىرۋدى جانە اشىق ۇستاۋدى جەدەلدەتىپ، جاڭالىق اشۋ جەتىستىكتەرىن كادەگە جاراتۋدى ىلگەرىلەتىپ، اناعۇرلىم كوپ جاڭا تەحنولوگيا، جاڭا ٴونىم، جاڭا كاسىپ كۇيلەرىن جەدەل تۇردە ”تاجىريبەحانادان“ وندىرىسكە، تۇرمىسقا بەت الدىردى.
مەملەكەت بويىنشا جوعارى مەكتەپتەردىڭ وڭىرلىك تەحنولوگيا وتكەرۋ، كادەگە جاراتۋ ورتالىعىن قۇردى، جوعارى قابىلەت دەڭگەيىندەگى جاڭالىق اشۋ تۇعىرىن قۇردى، جاساۋ كاسىبىندەگى ارالىق سىناق تۇعىرىنىڭ جۇيەلىلەنىپ ورنالاسۋىن ساپالىلاندىردى... ٴبىر قىدىرۋ ورنالاستىرۋلار جاڭالىق اشۋ تىزبەگى مەن كاسىپ سالاسى تىزبەگىنىڭ ساڭلاۋسىز ۇشتاسۋىن ىلگەرىلەتىپ، جاڭالىق اشۋدىڭ كاسىپ سالاسىنا اناعۇرلىم جاقسى دەم بەرۋىنە، كاسىپ سالاسىنىڭ جاڭالىق اشۋدى اناعۇرلىم ويداعىداي تۋىنداتۋىنا مۇمكىندىك جاساپ، ەكونوميكانىڭ اناعۇرلىم ساپالى، اناعۇرلىم تەبىندى ارتۋىن جەبەدى.
كاسىپ سالاسى ”قورى“ اناعۇرلىم نىعايا ٴتۇستى. استىق ٴونىمى ٴۇرتىس 2 جىل ٴبىر تريلليون 400 ميلليارد جىڭنىڭ ۇستىنە ورنىقتى، جاساۋ كاسىبىنىڭ ارتقان قۇنى ٴۇرتىس 16 جىل دۇنيە ٴجۇزى بويىنشا الدىڭعى ورىندى يەلەدى، ونەركاسىپتىڭ ارتقان قۇنىنىڭ ەكونوميكانىڭ ارتۋىنا ۇلەس قوسۋ مولشەرى %35كە جوعارىلادى، قىزمەت وتەۋ كاسىبىنىڭ ارتقان قۇنىنىڭ ەل ٴىشى ٴوندىرىسىنىڭ جالپى قۇنىندا (GDP) ۇستايتىن سالىستىرماسى %57.7كە جەتتى.
جاڭا قوزعالىس قۋاتى توپتالىپ اۋقىم قالىپتاستىردى. كولەمنەن جوعارى وزىق تەحنولوگيالىق جاساۋ كاسىبىنىڭ ارتقان قۇنىنىڭ كولەمنەن جوعارى ونەركاسىپتىڭ ارتقان قۇنىندا ۇستايتىن سالىستىرماسى %17تەن استى، سيفرلى ەكونوميكانىڭ ارتقان قۇنى 49 تريلليون يۋانعا جەتەتىندىگىنەن ٴۇمىت بار، ەل ىشىندە جاڭا ەنەرگيالى جاڭا اۆتوموبيلدەردىڭ ساتىلۋ سالىستىرماسى %50تەن استى، ونەركاسىپ ينتەرنەتىنىڭ توعىسپالى قولدانىلۋى ونەركاسىپتەگى 41 ٴىرى سالانى جاپپاي قامتىدى.
2025 ـ جىلى جۇڭگو الەمدىك جاڭالىق اشۋ كورسەتكىشى بويىنشا 10 ـ ورىندى يەلەپ، ورتاشا جانە ودان جوعارى كىرىستەگى 36 ەكونوميكالىق تۇلعانىڭ الدى بولدى. بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ ورىنباسار باس حاتشىسى گاي لەد جۇڭگونىڭ عىلىم ـ تەحنولوگيادا جاڭالىق اشۋىن ”جاڭالىق اشۋدىڭ كوتەرىلۋ مەزگىلىنە ٴوتتى“ دەپ سۋرەتتەدى.
رەفورما ”ٴىرى ىستەرىن“ ويداعىداي ىستەپ، فاكتورلاردىڭ ساپالى ورنالاسۋىن جەبەدى
مۋ باسىندىق ورتاشا سالىق كىرىسى، مۋ باسىندىق ورتاشا شارۋاشىلىق كىرىسى سياقتى كورسەتكىشتەر بويىنشا ٴنومىر قويىپ، ۇزدىكتەرگە قارجىلىق قوسىمشا قاراجاتتى ارتتىرىپ، جەردەن پايدالانۋ ونىمدىلىگىن جوعارىلاتتى. انحۇيدىڭ چۋانجياۋىندا مۋ باسىندىق ونىمدىلىك رەفورماسى ۇزدىكسىز تەرەڭدەتىلىپ، بايلىقتى ورنالاستىرۋدا ”مولشەرگە“ ٴمان بەرۋدەن ”ساپاعا“ مان بەرۋگە قاراي ويىسۋ ىلگەرىلەتىلدى.
”مۋ باسىندىق ونىمدىلىك رەفورماسىنىڭ تەرەڭدەتىلۋى ونىمدىلىگى تومەن اناعۇرلىم كوپ كاسىپورىننىڭ ’مايدان ارىلىپ جەڭىلدەۋىنە‘، ساپالى كاسىپورىنداردىڭ ’قۋاتتانۋىنا‘ مۇمكىندىك جاساپ، ونەركاسىپ ەكونوميكاسىنىڭ جوعارى ساپالى دامۋىنىڭ ’كوكتەمگى ايدىنىن‘ جانداندىردى. 2025 ـ جىلى اۋدان بويىنشا كولەمنەن جوعارى ونەركاسىپتىڭ ارتقان قۇنى تاعى دا تىڭ ورەگە كوتەرىلىپ، 8 ميلليارد 660 ميلليون يۋانعا جەتىپ، سايكەس مەزگىلدەگىدەن %9.2 ارتتى“، ـ دەدى چۋانجياۋ اۋداندىق ونەركاسىپ جانە ينفورماتسيالاندىرۋ مەكەمەسىنىڭ باستىعى چى يۋەگۇي.
بازاردىڭ بايلىقتى ورنالاستىرۋى ەڭ ۇتىمدى فورما بولىپ تابىلادى. باس شۋجي شي جينپيڭ بىلاي دەپ تەرەڭ اتاپ كورسەتتى: فاكتورلاردى بازارلاندىرا ورنالاستىرۋ رەفورماسىن تەرەڭدەتىپ، جەرگىلىكتى قورعامپازدىقتى، بازاردى ايىرۋدى جانە ”ىشكى قاراتالاسۋ ۇلگىسىندەگى“ باسەكەنى ىرىقتىلىقپەن جويۋ كەرەك.
”فاكتورلاردى بازارلاندىرا ورنالاستىرۋ رەفورماسىن تەرەڭدەتۋدىڭ وزەگى − ۇكىمەت پەن بازاردىڭ قاتىناسىن ويداعىداي ٴبىر جاقتى ەتۋ“. مەملەكەتتىك دامۋ جانە رەفورما كوميتەتى ماكرولىق ەكونوميكانى زەرتتەۋ ورنىنىڭ اعا زەرتتەۋشىسى جاڭ لينشان بىلاي دەدى: فاكتور بازارى ٴتۇزىم ـ ەرەجەسىن كەمەلدەندىرىپ، بازاردىڭ بايلىقتى ورنالاستىرۋداعى شەشۋشى رولىن تولىق ساۋلەلەندىرۋ − جالپى فاكتورلىق ٴوندىرىس ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋدىڭ شەشۋشى شاراسى.
فاكتورلاردى بازارلاندىرا ورنالاستىرۋ رەفورماسىن تەرەڭدەتۋدى ارقاۋ ەتىپ، جەر ـ جەر ٴوزىنىڭ بايلىق ەرەكشەلىگىن تياناق ەتىپ، جەرگىلىكتى جاعدايعا قاراي ىزدەنىس جاساپ، جاڭالىق اشىپ، ٴتۇرلى فاكتورلاردىڭ ٴوڭىر اتتاپ، سالا اتتاپ، جوعارى ٴونىمدى اينالىمعا ٴتۇسۋىن، دالمە ـ ٴدال ۇشتاسۋىن جەبەپ، ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋدىڭ اناعۇرلىم ”تولىپ ـ تاسۋىنا“ مۇمكىندىك جاسادى.
سانشيدە فاكتور باعاسىن نەگىزىنەن بازار بەلگىلەيتىن مەحانيزم ۇزدىكسىز اقاۋسىزدانىپ، فاكتور بازارىنىڭ ومىرشەڭ كۇشى ۇزدىكسىز جارىققا شىقتى.
سانشي ەلەكتر قۋاتى ساۋدا زالىنا كىرگەندە ٴتىلشى ەكراندا شىعىپ جاتقان وت ەلەكترىنىڭ كۇش شىعارۋ مولشەرى، جەل ەنەرگياسىنىڭ، جارىق ەنەرگياسىنىڭ ەلەكتر شىعارۋ مولشەرى سياقتىلاردىڭ ناقتى ۋاقىتتاعى ساندى مالىمەتتەرىن كوردى.
”سانشي ەلەكتر قۋاتى ناقتى زات بازارى بارلىق ەلەكتر مولشەرىن باسەكە مەحانيزمىنە ەنگىزىپ، باعانىڭ ’جەتەكشىلىك‘ رولىن ساۋلەلەندىردى ٴارى جاڭا ەنەرگيا كاسىپورىندارىن الدىمەن اداقتاۋدى ورنالاستىرىپ، بايلىقتان ۇيلەسىمدى پايدالانۋدى جەبەدى“، ـ دەدى سانشي ولكەلىك ەنەرگيا مەكەمەسىنىڭ قاتىستى جاۋاپتىسى.
بازار ساۋدا تۇعىرى فاكتور ساۋداسىنىڭ تۇزىمدىك وزىندىك قۇنىن ٴونىمدى تومەندەتىپ، فاكتورلار اينالىمىنىڭ ”قان تامىرىن“ اشتى. 2025 ـ جىلى بۇكىل ەل بويىنشا ەلەكتر قۋاتى بازارىنىڭ ساۋداعا سالىنعان ەلەكتر مولشەرى سايكەس مەزگىلدەگىدەن %7.4 ارتتى، تەحنولوگيالىق توقتام ساۋدا سوماسى %19.1 ارتتى، كومىر قىشقىل گازىن شىعارۋ ۇقىعى ساۋدا بازارىنىڭ كومىر قىشقىل گازىن شىعارۋ نورماسىنىڭ ساۋدا سوماسى شامامەن %24 ارتىپ، ەكونوميكانىڭ ارتۋىنا تىڭ قوزعاۋشى كۇش قوستى.
حىبەيدە ٴبىر تۇتاس فاكتور بازارى جەدەل قالىپتاسىپ، فاكتور بايلىعىن ورنالاستىرۋ ونىمدىلىگى ورنىقتى جوعارىلادى.
ازاماتتىق كۋالىكتى سكانەرلەپ، قامسىزداندىرۋعا قاتىناسۋ ينفورماتسياسىن تەكسەرىپ، قامسىزداندىرۋعا قاتىناسۋ انىقتاماسىن باسىپ شىعاردى... حىبەي ولكەسى سانحى قالاسىنىڭ ۇكىمەتتىك قىزمەت وتەۋ يانجياۋ ورتالىعىندا قالا تۇرعىنى ۋاڭ مىرزا ٴبىر مينۋتقا جەتپەيتىن ۋاقىتتا اۆتوماتتى قىزمەت وتەۋ تەرمينالىندا بەيجيڭدە قامسىزداندىرۋعا قاتىناسۋ انىقتاماسىن باسىپ شىعارىپ الدى.
”قاشىقتان ٴوزارا ىقپالداسۋ، باسقا جەردە تاپسىرىپ الۋ سياقتى تاسىلدەر ارقىلى بۇل ورتالىق بەيجيڭنىڭ 3301 ٴتۇرلى، تيانجيننىڭ 698 ٴتۇرلى، حىبەيدىڭ 2413 ٴتۇرلى ۇكىمەتتىك قىزمەت وتەۋ ٴىسىن بىتىرە الاتىن بولدى، بۇل سىرت جەردەن كوپتەگەن دارىندىلار مەن كاسىپورىنداردى سانحىعا كەلىپ ىرگە تەبۋگە باۋراپ، جەرگىلىكتى ورىننىڭ جوعارى ساپالى دامۋىنا پارمەندى تىرەك بولدى“، ـ دەدى اتالعان ورتالىقتىڭ جاۋاپتىسى شى سۇڭ.
ەلىمىزدە ٴار جىلى شامامەن ولكە اتتايتىن 150 ميلليون جىلجىمالى حالىق بار. جۇمىسقا ورنالاسقان جەردە قامسىزداندىرۋعا قاتىناسۋدىڭ نوپوس شەكتەمەسىن جاپپاي كۇشىنەن قالدىرۋ، الەۋمەتتىك جيناق قوردى باسقا جەردە الۋدى ىلگەرىلەتۋ سياقتىلار ارقىلى ەلىمىزدىڭ ەڭبەككۇشتەرى مەن دارىندىلارى ىركىلىسسىز اينالىپ، شوعىرلانۋ قۋاتى كورنەكتى ارتتى.
فاكتورلاردىڭ ەركىن اينالىمىنا، جوعارى ٴونىمدى ورنالاسۋىنا كەدەرگى بولاتىن تۇزىلىستىك ـ مەحانيزمدىك كەدەرگىلەر ونان ارى الاستالىپ، رەفورما شارالارى جەدەل تياناقتاندى: مىندەت كولەمىندەگى عىلىم ـ تەحنولوگيا جەتىستىكتەرىنە ۇقىق بەرۋ، مىندەت كولەمىندەگى عىلىم ـ تەحنولوگيا جەتىستىكتەرى قارجى، مۇلكىن بولەك باسقارۋ، عىلىم ـ تەحنولوگيا جەتىستىكتەرىن باعالاۋ سىندى 3 ٴتۇرلى رەفورمانى تۇيىندە سىناق ەتۋدى ورىستەتىپ، عىلمي زەرتتەۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەتىستىكتەردى كادەگە جاراتۋ بەلسەندىلىگىن قوزعادى؛ ورتا، ۇزاق مەرزىمدىك قارجىنىڭ بازارعا سالىنۋىن ىلگەرىلەتىپ، ۇزاق مەرزىمدى قارجى قوسۋعا ۇيلەسەتىن باعالاۋ ٴتۇزىمىن ورناتتى؛ بازارعا كىرۋگە رۇقسات ەتۋ تەرىس اداقتاماسىنىڭ 5 نۇسقاسىن جاڭالاپ جاريالاپ، ٴتۇرلى شارۋاشىلىق تۇلعالارىنىڭ ٴوندىرىس فاكتورلارىنان زاڭ بويىنشا تەڭ تۇرعىدا پايدالانۋىن قامتاماسىز ەتتى...
2025 ـ جىلى بۇكىل ەل بويىنشا ولكە ارالىق ساۋداداعى ساتۋ سوماسىنىڭ جالپى ساتۋ سوماسىنداعى سالىستىرماسى %41كە جوعارىلادى، ولكە، ٴوڭىر اتتاپ ساتىلعان ەلەكتر مولشەرىنىڭ بۇكىل ەلدىڭ ەلەكتر قۋاتى بازارىندا ساتىلعان ەلەكتر مولشەرىندەگى سالىستىرماسى %24كە جوعارىلادى. قوعامدىق زات اينالىمى جالپى قاراجاتى مەن GDPدىڭ سالىستىرماسى %13.9كە تومەندەپ، ساناق جۇرگىزىلگەننەن بەرگى ەڭ جاقسى دەڭگەي جاراتىلدى. وسى ”ەكىنىڭ جوعارىلاپ، ٴبىردىڭ تومەندەۋى“ فاكتورلاردىڭ اناعۇرلىم كەڭ كولەمدە ساپالى ورنالاسۋىنىڭ جۇزەگە اسىرىلىپ، بازار ساۋداسىنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ ۇزدىكسىز تومەندەگەندىگىن بەينەلەيدى.
ەل ٴىشى ـ سىرتى سىندى ەكى ۇلكەن بازاردى تۇتاستىرۋ بايلىق فاكتورىنىڭ اناعۇرلىم كەڭ كولەمدە ىركىلىسسىز اينالۋىنا پايدالى بولىپ، الەمدىك وزىق بايلىق فاكتورلارىنا دەگەن كۇشتى تارتىلىس ٴورىسىن قالىپتاستىردى.
%6.1 ارتتى! 2025 ـ جىلى ەلىمىزدىڭ ەكسپورتى ٴتيىمسىز جاعدايعا توتەپ بەرىپ، ارتۋ جاعدايىن ساقتادى. مۇنىڭ ىشىندە جوعارى تەحنولوگيالى ونىمدەردىڭ، ”جاڭا ٴۇش كاسىپ“ ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتى سايكەس مەزگىلدەگىدەن جەكە ـ جەكە %13.2، %27.1 ارتتى، دەربەس ماركالى ونىمدەردىڭ ەكسپورتى %12.9 ارتتى. مولشەردى ورنىقتىرىپ، ساپاسىن ٴوسىرۋدىڭ ”شيفرى“ ٴدال ەلىمىزدىڭ جوعارى دەڭگەيدە سىرتقا ەسىك اشۋدى ىلگەرىلەتۋىنەن كەلگەن.
جاساۋ كاسىبى سالاسىندا شەتەل قارجىسىنىڭ بازارعا كىرۋىنە رۇقسات ەتۋدەگى شەكتەۋ شارالارىن كۇشىنەن قالدىرىپ، قىزمەت وتەۋ كاسىبى سالاسىندا اشىق ۇستاۋدى تۇيىندە سىناق ەتۋدى تارتىپپەن ىلگەرىلەتتى؛ شاڭحاي، شىنجىن سياقتى كوپتەگەن جەردەگى ساندى مالىمەت ساۋدا ورىندارى شەكارا سىرتىنداعى بازاردان كەلگەن شەكارا اتتاعان ساندى مالىمەت ساۋداگەرلەرىن ەنگىزدى؛ مەملەكەت بويىنشا كومىر قىشقىل گازىن شىعارۋ ۇقىعى ساۋدا بازارىنىڭ كاسىپتەردى قامتۋ كولەمى كەڭەيدى... جوعارى ساپامەن ”ەنگىزۋگە“ جانە جوعارى دەڭگەيدە ”سىرتقا شىعارۋعا“ تاباندى بولىپ، ەلىمىز الەمدىك بايلىقتى ورنالاستىرۋ قابىلەتىن ۇزدىكسىز جوعارىلاتىپ، حالىقارالىق باسەكەدەگى، سەلبەستىكتەگى جاڭا باسىمدىعىن قالىپتاستىردى.
جالپى فاكتورلىق ٴوندىرىس ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ تەحنولوگيادا جاڭالىق اشۋدىڭ بەينەسى، اسىرەسە، ٴتۇزىم پايداسىنىڭ جارىققا شىعۋى سانالادى. رەفورمانى، ەسىك اشۋدى تەرەڭدەتىپ، جالپى فاكتورلىق ٴوندىرىس ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋعا ىشكى ٴتۇزىلىستى ساپالىلاندىرۋ مەن سىرتقى بايلىقتى ەنگىزۋ سىندى قوس باعىتتا قۋات ۇستەۋ ارقىلى حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ اينالىمىن ىركىلىسسىزدەندىردى.
جالپى فاكتورلىق ٴوندىرىس ونىمدىلىگىن جوعارىلاتىپ، ەكونوميكالىق ارتۋدىڭ جاڭا كومەسكى كۇشىن جارىققا شىعاردى
1 ـ ايدىڭ 13 ـ كۇنى گۋاڭجوۋ چىڭشى كىشين ساندى مالىمەت كەڭىستىگى قوعامعا ينتەرنەتتە كەزدەسۋدى جاپپاي اشتى، مۇنداعى ماقسات تەحنولوگيالىق قامالدى بۇزىپ، ساندى مالىمەتتەردى قابىلداۋ شارتىن تومەندەتىپ، ٴتۇرلى تۇلعالاردى ساندى مالىمەت فاكتورلارىنىڭ دامۋ پايداسىنان تەڭ يگىلىكتەندىرۋ بولىپ تابىلادى.
بيىل جىل باسىنان بەرى، نازاردى فاكتور بازارى قۇرىلىسىنىڭ ٴتۇيىندى سالالارى مەن شەشۋشى بۋىندارىنا شوعىرلاندىرعان گۋاڭدۇڭ − شياڭگاڭ − اۋمىن ۇلكەن شىعاناق رايونىنداعى ىشكى ٴوڭىردىڭ 9 قالاسى، چۇڭچيڭ سياقتى فاكتورلاردى بازارلاندىرا ورنالاستىرۋ كەشەندى رەفورماسى تۇيىندە سىناق ەتىلەتىن رايوندار ىرىقتىلىقپەن ىسكەرلىك كورسەتىپ، تۇزىلىستىك، مەحانيزمدىك كەدەرگىلەردى كۇش سالا الاستاپ، فاكتور بازارىنىڭ ومىرشەڭ كۇشىن تولىق جارىققا شىعاردى.
”15 ـ بەسجىلدىق مەزگىلىندە“ ەلىمىزدىڭ دامۋ ورتاسى تەرەڭ دە كۇردەلى وزگەرىستەرگە ٴدوپ كەلەدى: ىشكى جاقتا جان سانىنىڭ قارتتانۋ دارەجەسى تەرەڭدەۋ، بايلىق، قورشاعان ورتا سياقتىلاردىڭ قاتاڭ تەجەمى كۇشەيىپ، ٴداستۇرلى ەكونوميكانىڭ ارتۋ قوزعاۋشى كۇشى بىرتىندەپ السىرەيدى؛ سىرتقى جاقتا ەكونوميكانىڭ جاھاندانۋى كەرى اعىسقا تاپ بولىپ، دۇنيە ٴجۇزى ەكونوميكاسىنىڭ ارتۋى دارمەنسىزدەنەدى.
”جالپى فاكتورلىق ٴوندىرىس ونىمدىلىگىنىڭ ورنىقتى جوعارىلاۋى جۇڭگو ەكونوميكاسىنىڭ ارتۋ كومەسكى كۇشىنىڭ ومىرشەڭ كۇشىن تاسقىنداتۋدىڭ وزەكتى تىرەگى سانالادى“. مەملەكەتتىك كەڭەس دامۋدى زەرتتەۋ ورتالىعى كاسىپ سالاسى ەكونوميكاسىن زەرتتەۋ ٴبولىمىنىڭ ورىنباسار باستىعى شۇي جاۋيۋان بىلاي دەدى: قاتىستى زەرتتەۋ، ەسەپتەۋلەردە كورسەتىلۋىنشە، 2035 ـ جىلعا بارعاندا ەلىمىز سوتسياليستىك وسىزامانداندىرۋدى نەگىزىنەن جۇزەگە اسىرۋ ٴۇشىن، جالپى فاكتورلىق ٴوندىرىس ونىمدىلىگىنىڭ جىلدىق ورتاشا ارتۋ قارقىنىن %2 اينالاسىندا ساقتاۋى قاجەت ەكەن.
كوپ جىلدىق دامۋ جانە قوردالانۋ ارقىلى ەلىمىز جالپى فاكتورلىق ٴوندىرىس ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ جاعىندا كوپتەگەن ٴتيىمدى شارت ـ جاعداي مەن نەگىزدەرگە يە بولدى:
ادام كۇشى بايلىعى فاكتورىنان قاراعاندا، 59 − 16 جاسقا دەيىنگى حالىق سانى 851 ميلليون 360 مىڭ ادام، دۇنيە ٴجۇزى بويىنشا كولەمى ەڭ زور جانە ٴتۇرى ەڭ تولىق دارىندىلار بايلىعىنا يە، ەڭبەككۇش پەن دارىندىلاردىڭ ٴتارتىپتى اينالىمىن جەبەدى، بۇل جوعارى دەڭگەيدەگى عىلىم ـ تەحنولوگيانىڭ ٴوز كۇشىنە سۇيەنىپ، ٴوزىن الۋەتتەندىرۋىنە تىرەك بولاتىن دارىندىلاردى دامىتۋدىڭ بىرىككەن كۇشىن ۇيىستىرادى.
تەحنولوگيالىق فاكتوردان قاراعاندا، الەمدىك 100 مىقتى عىلىم ـ تەحنولوگيادا جاڭالىق اشۋ شوعىرىنىڭ سانى ٴۇرتىس 3 جىل دۇنيە ٴجۇزى بويىنشا ٴبىرىنشى ورىندى يەلەدى، جاساندى زەردە سياقتى الدىڭعى لەكتىك سالالارداعى كەلەلى عىلمي زەرتتەۋ جەتىستىكتەرى جارىسا جارىققا شىعىپ، تەحنولوگيالىق فاكتوردىڭ جوعارى ٴونىمدى ورنالاسۋىن ىلگەرىلەتتى، بۇل جاڭا وندىرگىش كۇشتەردى دامىتۋعا پارمەندى تىرەك بولىپ، بولاشاق دامۋدىڭ جاڭا باسىمدىعىن قالىپتاستىرادى.
بايلىق، قورشاعان ورتا فاكتورىنان قاراعاندا، الەمدەگى كولەمى ەڭ ۇلكەن كومىر قىشقىل گازىن شىعارۋ ۇقىعى ساۋدا بازارى مەن الەمدىك ەڭ ۇلكەن قايتا تۋىندايتىن ەنەرگيا جۇيەسىن قۇرىپ، بايلىق، قورشاعان ورتا فاكتورلارىنىڭ اينالىمىن ىركىلىسسىزدەندىردى، بۇل جاسىل دامۋدىڭ قوزعالىس قۋاتىن ۇزدىكسىز كۇشەيتىپ، جوعارى ساپالى دامۋدىڭ جاسىل نەگىزىن بەكەمدەيدى.
”15 ـ بەسجىلدىق“ جوبا ۇسىنىسىندا ”جالپى فاكتورلىق ٴوندىرىس ونىمدىلىگىن ورنىقتى جوعارىلاتۋ“ ”15 ـ بەسجىلدىق“ مەزگىلىندەگى ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋدىڭ باستى نىسانالارى قاتارىنا ەنگىزىلدى، سونداي ـ اق ”فاكتورلاردى بازارلاندىرىپ ورنالاستىرۋ ٴتۇزىلىس ـ مەحانيزمىن جەدەل كەمەلدەندىرۋ“ جونىندە ٴبىر قىدىرۋ ماڭىزدى ورنالاستىرۋ جاسالدى.
بيىل جىل باسىنان بەرى، ساياسات ۇزدىكسىز كۇشەيىپ، بىرىككەن كۇش قالىپتاستىرىپ، فاكتورلاردىڭ ىركىلىسسىز اينالىمى مەن جوعارى ٴونىمدى ورنالاسۋىن ونان ارى جەبەدى:
«ونەركاسىپ ينتەرنەتى مەن جاساندى زەردەنى توعىستىرىپ قۋات ۇستەۋ ارەكەت جوباسىن»، «”جاساندى زەردە + جاساۋ“ ارناۋلى ارەكەتىن اتقارۋ پىكىرىن» جاريالاپ، سيفرلى تەحنولوگيانىڭ ناقتى ەكونوميكامەن تۇتاس تىزبەكتە تەرەڭدەي توعىسۋىن جەبەدى؛ «كاسىپتىك شەبەرلىك كۋالىكتەرىن ٴوزارا بايلانىستىرۋدى، ٴوزارا مويىنداۋدى ىلگەرىلەتۋ جونىندەگى حابارلاندىرۋدى» باسىپ تاراتىپ، شەبەرلىك دارىندىلارىنىڭ اينالىمىنداعى بوگەتتەردى تالقانداپ، شەبەرلىك دارىندىلار بايلىعىنىڭ ۇيلەسىمدى اينالىمىن، ٴونىمدى ورنالاسۋىن جەبەدى...
مولاڭ كەسىكتى، ناقتى تاۋارلاردىڭ ٴبىر تۇلعالانعان الاڭ سىرتىنداعى بازارىن قۇرۋدان، شەكارا سىرتىنداعى تولىمدى شەكتى سەرىكتەستەردى تۇيىندە سىناق ەتۋدى ورنىقتى ىلگەرىلەتۋدەن تومەن كەڭىستىكتى ساپالىلاندىرۋ سياقتى جاڭا سالالارداعى جاڭا كاسىپ كۇيىنىڭ بازارعا كىرۋىنە رۇقسات ەتۋگە، قىزمەت وتەۋ سالاسىنداعى فاكتورلار قامتاماسىزدىعىن تەرەڭدەتۋگە دەيىن جىجياڭ، شانشي، بەيجيڭ سياقتى كوپ جەرلەر جاڭا شارالار قاراستىرىپ، ناقتى شارالار قولدانىپ، فاكتورلاردى ورنالاستىرۋ تاسىلىندە جاڭالىق اشىپ، بازاردىڭ ومىرشەڭ كۇشىن اناعۇرلىم ويداعىداي تاسقىنداتتى.
مەملەكەتتىك دامۋ جانە رەفورما كوميتەتىنىڭ قاتىستى جاۋاپتسى مىنالاردى ٴبىلدىردى: فاكتورلاردى بازارلاندىرا ورنالاستىرۋ كەشەندى رەفورماسىن تۇيىندە سىناق ەتۋ قىزمەتىن مۇقيات ۇيىمداستىرىپ، ويداعىداي اتقارىپ، نازاردى فاكتورلاردىڭ باعاسىن بازارلاندىرۋ جولىمەن قالىپتاستىرۋ، فاكتورلاردىڭ اينالىم ارناسىن ىركىلىسسىزدەندىرۋ سياقتى ٴتۇيىندى سالالار مەن شەشۋشى بۋىندارعا شوعىرلاندىرىپ، تۇرلەر بويىنشا شارا قولدانا وتىرىپ رەفورمانى ىلگەرىلەتىپ، فاكتورلاردى ورنالاستىرۋ ونىمدىلىگىن جوعارىلاتۋ، جاڭاشا وندىرگىش كۇشتەردى جەتىلدىرۋ، دامىتۋ سياقتى نىسانالاردى ارقاۋ ەتىپ، پارىقتى رەفورما ىزدەنىسىن ورىستەتىپ، بۇكىل ەل بويىنشا كوشىرىپ قولدانۋعا، جالپىلاستىرۋعا بولاتىن ٴادىس پەن ۇلگىنى جەدەل قالىپتاستىرامىز.
تاياۋدا انگليانىڭ ستاندارد چارتەرەد بانكەسى سياقتى حالىقارالىق قۇرىلىمدار 2026 ـ جىلعى جۇڭگونىڭ GDPسىنىڭ ارتۋ مەجە مولشەرىن جوعارىلاتتى، مۇنداعى باستى نەگىزدەردىڭ ٴبىرى، جۇڭگونىڭ جالپى فاكتورلىق ٴوندىرىس ونىمدىلىگى ۇزدىكسىز جوعارىلايدى دەپ قارالۋىندا.
ورناتۋ مەن كۇشىنەن قالدىرۋدى قاتار جۇرگىزىپ، سايكەسە ىلگەرىلەتىپ، جالپى فاكتورلىق ٴوندىرىس ونىمدىلىگىن ورنىقتى جوعارىلاتىپ، ەكونوميكالىق ارتۋ كەڭىستىگىن كەڭەيتىپ، ەكونوميكالىق ارتۋدىڭ قوزعالىس قۋاتىن جارىققا شىعارعان جۇڭگو اتتى الىپ كەمە، ٴسوز جوق، ”بيىككە قاراي ورلەۋ“، ”جاڭالىققا قاراي سەكىرۋ“ بارىسىندا ۇزدىكسىز ىرىقتىلىققا قول جەتكىزەدى، باسىمدىققا قول جەتكىزەدى، بولاشاققا قول جەتكىزەدى.
(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 2 ـ ايدىڭ 26 ـ كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)
