□ شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ تىلشىلەرى دۇڭ شۋە، فىڭ شينران
2 ـ ايداعى بەيجيڭ، شىعىستان جىلى لەپ ەسىپ، تىرشىلىك تىنىسى قاۋلادى. 2 ـ ايدىڭ 25 ـ كۇنى، ەگىنشىلىك كالەندارى بويىنشا كوكتەم مەرەكەسىنىڭ 9 ـ كۇنى، ٴتوراعا شي جينپيڭ دياۋيۇيتاي مەملەكەتتىك قوناق ۇيىندە جۇڭگوعا رەسمي ساپارلاي كەلگەن گەرمانيا زۇڭليى مەرزبەن كەزدەستى.
مەرز بيڭ ـ ۋ جىلقى جىلعى كوكتەم مەرەكەسىندە جۇڭگوعا ساپارلاي كەلگەن تۇڭعىش باتىس ەلدەرى باسشىسى، سونداي ـ اق 2026 ـ جىل جاڭا جىلدان بەرى ٴتوراعا شي جينپيڭ بەيجيڭدە كۇتىپ العان 7 ـ شەتەل باسشىسى.
جاڭا جىلدان كوكتەم مەرەكەسىنە دەيىن جۇڭگونىڭ مەملەكەت باسشىسى ديپلوماتياسىنىڭ قاربالاس كۇن تارتىبىنەن دۇنيە ٴجۇزى جۇڭگونىڭ ۇستانعان جاراسىمدى ٴارى ٴوز ەرەكشەلىگىن ساقتاۋ سىندى بارىس ـ كەلىس جولىن، اشىق بولاتىن، سەلبەستىك جاسايتىن دارقان پەيىلىن، دۇنيە كوپكە ورتاق دەيتىن ٴىرى ەلدىك جاۋاپكەرشىلىك ارقالاۋىن كوردى.
(1) جاراسىمدى ٴارى ٴوز ەرەكشەلىگىن ساقتاۋ سىندى بارىس ـ كەلىس جولى
دۇنيە ٴجۇزىنىڭ باي مازمۇندى الۋان تۇرلىلىگى ٴار ەلدىڭ وزىنە ٴتان ەرەكشە تاريحى مەن مادەنيەت قورىندا جاتىر. وسى نەگىزدە قالىپتاسقان تۇرلىشە قوعامدىق ٴتۇزىم، قۇن كوزقاراسى جانە دامۋ ۇلگىسى ٴوزارا بارىس ـ كەلىستىڭ كەدەرگىسىنە اينالماۋعا ٴتيىس، قايتا تىلدەسۋدىڭ، سەلبەسۋدىڭ قوزعاۋشى كۇشىنە اينالۋعا ٴتيىس.
2013 ـ جىلى مەملەكەت ٴتوراعاسى بولعاننان كەيىن تۇڭعىش رەت گەرمانيانىڭ زۇڭليىمەن كەزدەسكەندە ٴتوراعا شي جينپيڭ ۇزاق بولاشاقتى كوزدە ۇستاي وتىرىپ، ەكى ەل ”ۇلكەن ورتاقتىققا ۇمتىلىپ، كىشى ـ گىرىم پارىقتاردى ساقتاۋى“ كەرەكتىگىن اتاپ كورسەتتى؛ وسى رەت مەرزبەن كەزدەسكەندە ٴتوراعا شي جينپيڭ ەكى ەلدىڭ ٴوزارا قولدايتىن سەنىمدى سەرىكتەر، ەسىك اشقان، ٴوزارا پايدا جەتكىزەتىن، جاڭالىق اشاتىن سەرىكتەر، ٴوزارا تۇسىنىسەتىن، ەتەنە گۋمانيتارلىق سەرىكتەر بولىپ، جۇڭگو مەن گەرمانيانىڭ جان ـ جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك قارىم ـ قاتىناسىنىڭ ۇزدىكسىز تىڭ دامۋعا قول جەتكىزۋىن ىلگەرىلەتۋگە ايقىن جول نۇسقادى.
جىل باسىنان بەرى، ٴار ەل باسشىلارىمەن كەزدەسكەندە ٴتوراعا شي جينپيڭ ٴار ەلدىڭ دەربەس تاڭداعان دامۋ جولىنا قۇرمەت ەتۋدى، ٴبىر ـ ٴبىرىنىڭ وزەكتى مۇددەسى مەن كوڭىل ٴبولىپ وتىرعان كەلەلى ماسەلەلەرىنە ٴمان بەرۋدى، الاۋىزدىققا وبيەكتيۆ، اقىلدىق تۇرعىدان قاراۋ جانە ونى ٴبىر جاقتى ەتۋ نەگىزىندە سەلبەستىكتىڭ ەڭ ۇلكەن ورتاق بولگىشىن قاراستىرۋدى تالاي رەت باسا دارىپتەدى.
انگليانىڭ باس ٴۋازىرى ستارمەرمەن كەزدەسكەندە جۇڭگو مەن انگليا ەكى جاق ۇلكەن تاريح كوزقاراسىن ۇستانىپ، الاۋىزدىقتاردان اتتاپ ٴوتىپ، ٴوزارا قۇرمەت ەتۋى، جۇڭگو مەن انگليا سەلبەستىگىنىڭ كومەسكى كۇشىن ناقتى ناتيجەگە اينالدىرۋى كەرەك دەپ اتاپ كورسەتتى؛ كانادانىڭ زۇڭليى كارنەيمەن كەزدەسكەندە جۇڭگو مەن كانادا ٴوزارا قۇرمەت ەتەتىن، بىرگە داميتىن، ٴوزارا سەنىم ارتاتىن، ٴوزارا سەلبەسەتىن سەرىكتەر بولىپ، ەكى ەل حالقىنا ٴتىپتى دە زور باقىت جاراتۋى كەرەك دەگەندى العا قويدى؛ جۇڭگو − ەۆروپا قاتىناسىنا توقتالعاندا، جۇڭگو مەن ەۆروپانىڭ ”سەلبەستىگى باسەكەدەن ۇستەم تۇراتىندىعىن، ورتاق تانىمى الاۋىزدىقتان ۇستەم تۇراتىندىعىن“، دۇنيە ٴجۇزىنىڭ بەيبىتشىلىگى مەن دامۋىنا اناعۇرلىم زور ۇلەس قوسۋى ٴتيىس ەكەندىگىن باسا دارىپتەدى.
سورپانىڭ ٴتىل ٴۇيىرۋى ونىڭ ٴار ٴتۇرلى دامدەردى بىرىكتىرە الۋىندا. ”جۇڭگونىڭ مادەنيەت ٴداستۇرى ’تاتۋلىقتى بارىنەن باعالى ساناۋ‘، كوزدەيتىنى ’تاتۋ بولۋمەن بىرگە، ٴوز ەرەكشەلىگىن ساقتاۋ“‘. ٴىرى ەل كوسەمى مەن ٴار ەل باسشىلارىنىڭ دوستىق ىقپالداستىعى بارىسىندا جۇڭگو شىعىستىڭ تەرەڭ دە ۇلكەن اقىل ـ پاراساتىمەن دۇنيە جۇزىنە جاراسىمدى ٴارى ٴوز ەرەكشەلىگىن ساقتاعان، جاراسىمدى، قاتار ٴومىر سۇرەتىن بارىس ـ كەلىس جولىن ايگىلەدى.
(2) اشىق بولاتىن، سەلبەستىك جاسايتىن دارقان پەيىل
”جۇڭگو بەيبىت دامۋ جولىنا تاباندى بولىپ كەلەدى، جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋعا قابىلەتى جانە سەنىمى بار، گەرمانيانى قامتىعان دۇنيە جۇزىندەگى ٴار ەلمەن دامۋ ورايىن ۇزدىكسىز بولىسەدى“. مەرزبەن كەزدەسكەندە ٴتوراعا شي جينپيڭنىڭ ٴسوزى الەمدى كوڭىل تورىنە قوياتىن ٴىرى ەل پەيىلىن جەتكىزدى.
بۇل دۇنيەگە قالاي قاراۋ كەرەك؟ ٴوز ەلىن الدىمەن ويلاستىرۋ تۇرعىسىنان قاراعاندا، دۇنيە ٴجۇزى تارلىق پەن سىعىلىسۋدان ساقتانا المايدى؛ تاعدىرلاس بولۋ تۇرعىسىنان قاراعاندا، بارلىق جەردە وراي مەن سەلبەستىك بار −
جۇڭگو مەن گەرمانيا دامۋ ستراتەگياسىن ٴتۇيىلىستىرۋدى كۇشەيتىپ، ەكى ەلدىڭ دارىندى، ٴبىلىم، تەحنولوگيا جاعىندا قوس باعىتتاعى اۋىسۋىن قولداپ، جاساندى زەردە سياقتى الدىڭعى لەكتەگى سالالارداعى تىلدەسۋدى، سەلبەستىكتى جەبەۋى كەرەك دەپ اتاپ كورسەتتى؛ فينلانديا كاسىپورىندارىنىڭ جۇڭگو بازارىنىڭ ”شالقار تەڭىزىنە“ كەلىپ ”ەمىن ـ ەركىن ٴجۇزىپ“، الەمدىك باسەكەلىك قۋاتىن جوعارىلاتۋىن قارسى الدى؛ جۇڭگونىڭ يرلانديامەن ەكونوميكا ـ ساۋدا سەلبەستىگىن كۇشەيتىپ، قوس باعىتتا قارجى قوسۋدى جەبەپ، باسىمدىقتار ارقىلى ٴبىر ـ ٴبىرىن تولىقتاپ، ورايدان بىرگە يگىلىكتەنىپ، بىرگە دامۋدى جۇزەگە اسىرۋدى قالايتىندىعىن ٴبىلدىردى...
ەكى جاقتى كەزدەسۋدەگى شىنايى ٴۇمىت پەن ىقىلاستى شاقىرۋدا ”كۇللى تىرشىلىك بىرگە وركەندەسىن، ٴبىر ـ بىرىنە زيان جەتكىزبەسىن، اركىم ٴوز جولىمەن جۇرە بەرسىن، ٴبىر ـ بىرىنە بوگەت بولماسىن“ دەيتىن جۇڭحۋا وركەنيەتىندەگى فيلوسوفيالىق وي قامتىلعان.
مەملەكەت باسشىسى ديپلوماتياسىنىڭ جەتەكشىلىگىندە، جۇڭگو مەن گەرمانيا جاسىل تيپ جاڭالاۋ، كەدەن، دەنە تاربيە، مەديا سياقتى كوپتەگەن سالالارداعى سەلبەستىك حۇجاتتارىنا قول قويىستى؛ جۇڭگو ۋرۋگۆايمەن ساۋدا، قارجى قوسۋدى جەبەۋ سياقتى سالالاردا 19 ٴتۇرلى سەلبەستىك كەلىسىمىنە قول قويىستى؛ جۇڭگو − كانادا ەكى جاقتى ەكونوميكا ـ ساۋدا قارىم ـ قاتىناسى تاريحىنداعى تۇڭعىش جوعارى دەڭگەيلى سەلبەستىك حۇجاتىنا قول قويىستى، ٴداستۇرلى سالالار مەن جاڭا سالالارداعى سەلبەستىك جونىندە جان ـ جاقتى جوبا جاساستى...
دۇنيە ٴجۇزى ەكونوميكاسىنىڭ قالپىنا كەلۋى دارمەنسىز بولعان، ورنىقسىزدىق، ايقىنسىزدىق ۇزدىكسىز كۇشەيگەن جاعدايدا جۇڭگومەن بىرگە ٴجۇرۋ بارعان سايىن كوپ ەلدىڭ ورتاق تانىمىنا جانە تالعامىنا اينالدى.
(3) دۇنيە كوپكە ورتاق دەيتىن ٴىرى ەلدىك جاۋاپكەرشىلىك
”قازىر حالىقارالىق جاعداي دۇنيە جۇزىلىك ەكىنشى سوعىس اياقتاعاننان بەرگى ەڭ تەرەڭ وزگەرىستى باستان كەشىرۋدە“. مەرزبەن كەزدەسكەندە ٴتوراعا شي جينپيڭ دۇنيە ٴجۇزىنىڭ وزگەرىس جاعدايىنا تەرەڭ تۇجىرىم جاسادى.
ٴداۋىردىڭ ۇلى تولقىنى بۋىرقانىپ تۇر، ٴار ەل جاپا ـ ماشاقاتتا بىرگە بولىپ، ٴبىر جاعادان باس، ٴبىر جەڭنەن قول شىعارعاندا عانا ادامزات تاعدىرلاستىعىنىڭ الىپ كەمەسى ورنىقتى ٴجۇزىپ الىسقا جەتە الادى. حالىقارالىق قوعامنىڭ ”ٴداۋى“، ”بويشاڭى“ رەتىندە، ٴىرى ەلدەر ٴتىپتى دە تاريحي جاۋاپكەرشىلىكتى ارقالاپ، تاريحي ىرىقتىلىقتى ايگىلەپ، تاريحتىڭ العا باسۋىن ىلگەرىلەتۋگە ٴتيىس.
جۇڭگو مەن گەرمانيا دۇنيە جۇزىندەگى ەكىنشى، ٴۇشىنشى ۇلكەن ەكونوميكالىق تۇلعا جانە ماڭىزدى ىقپالعا يە ٴىرى ەل. ٴتوراعا شي جينپيڭ بىلاي دەپ باسا دارىپتەدى: جۇڭگو مەن گەرمانيا بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ ۇيتقىلىق ورنىنا تاباندى بولىپ، بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ جەتەكشىلىك رولىن قايتا سەرپىلتىپ، باستاماشىلدىقپەن كوپ جاقتىلىقتىڭ قورعاۋشىسى، حالىقارالىق زاڭمەن باسقارۋدىڭ امالياتتا ايگىلەۋشىسى، ەركىن ساۋدانىڭ قورعاۋشىسى، ىنتىماق پەن سەلبەستىكتىڭ دارىپتەۋشىسى بولۋعا ٴتيىس.
تاريحتىڭ تەگەرشىگى بۇراڭدىقتار بارىسىندا العا ىلگەرىلەگەندە، ٴتوراعا شي جينپيڭ جۇڭگونى دايەكتى تۇردە بورىش ارقالاۋدى ايگىلەۋگە جەتەكتەدى. حالىقارالىق ىستەردە دۇنيە كوپكە ورتاق دەگەندى ۇستانعان جۇڭگو حالىقارالىق قوعامداعى ٴتىپتى دە كوپ ارداگەرلەردىڭ شىن جۇرەكتەن شىنايى مويىنداۋىنا جانە قول ۇستاسا بىرگە جۇرۋىنە يە بولۋدا.
مەرز مىنانى ٴبىلدىردى: گەرمانيا مەن جۇڭگو الەمدىك سايىستارعا بىرگە توتەپ بەرۋ ماڭىزدى جاۋاپكەرشىلىگىن ارقالاپ وتىر؛ يرلانديانىڭ زۇڭليى مارتين مىنانى ٴبىلدىردى: جۇڭگو حالىقارالىق ىستەردە كەم بولسا بولمايتىن ماڭىزدى رول اتقارۋدا؛ فينلانديانىڭ زۇڭليى وربو جۇڭگومەن پىكىرلەسۋدى، سايكەسۋدى كۇشەيتىپ، دۇنيە ٴجۇزىنىڭ بەيبىتشىلىگى مەن ورنىقتىلىعىن بىرگە قورعاۋدى قالايتىندىعىن ٴبىلدىردى...
جىلقى جىلعى كوكتەم مەرەكەسىندە جۇڭگونىڭ مەملەكەت باسشىسى ديپلوماتياسى دۇنيە جۇزىنە جىلۋلىق، سەنىم جانە كۇش ـ قۋات جەتكىزدى. ٴتوراعا شي جينپيڭنىڭ جەتەكشىلىگىندە، ”15 ـ بەسجىلدىقتىڭ“ باستاما جىلىندا جۇڭگو ٴار ەلدەگى، ٴار سالاداعى اناعۇرلىم كوپ دوستار مەن سەرىكتەردى قارسى الىپ، اۋمالى ـ توكپەلى دۇنيەگە سارقىلماس ورنىقتىلىق جانە وڭ ەنەرگيا ۇستەيدى.
(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 2 ـ ايدىڭ 26 ـ كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)
