اۋا رايى جونىنەن الدىن الا ساقتاندىرۋ ارقىلى مادەنيەت مۇرالارىن ”بوران - شاشىننان قورعادى“
□ انار بۇلت \ شينجياڭ گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ليۋ شياڭ
ناشار اۋا رايى ءجيى تۋىلعاندا، حۋاشيانىڭ بايتاق دالاسىنا كەڭ تارالعان جىلجىمايتىن مادەني ەسكەرتكىشتەر ءۇشىن ”حاۋىپسىزدىك قورعانىس شەبىن“ قالاي ورناتۋعا بولادى؟ بىلتىرعى مەملەكەتتىك ەكى ماجىلىستە مەملەكەتتىك حالىق قۇرىلتايىنىڭ ۋاكىلى زويا باقىت مادەني ەسكەرتكىشتەر بويىنشا اپاتتان ساقتانۋ، اپات زيانىن ازايتۋداعى قيىن ءتۇيىندى ءداپ باسىپ، «مادەنيەت مۇرالارىن قورعاۋدا اۋا رايى جونىنەن الدىن الا ساقتاندىرۋ، باقىلاۋ مەحانيزمىن ورناتۋ جونىندە ۇسىنىس» تاپسىردى. مەملەكەتتىك مادەني ەسكەرتكىشتەر مەكەمەسى شۇعىل جاعدايعا توتەپ بەرۋدى باسقارۋ مينيسترلىگىمەن، جۇڭگو اۋا رايى مەكەمەسىمەن بىرگە مۇقيات ءبىتىرىپ، سايكەسە ىلگەرىلەتىپ، ۋاكىلدىڭ ءۇنىن ناقتى ارەكەتكە اينالدىرىپ، اۋا رايى جونىنەن دالمە - ءدال الدىن الا ساقتاندىرۋدىڭ مىڭ جىلدىق مادەني ەسكەرتكىشكە ”باسقالقا“ بولۋىنا مۇمكىندىك جاسادى.
ەلىمىزدىڭ جىلجىمايتىن مادەني ەسكەرتكىشتەرىنىڭ كولەمى وراسان زور، تارالۋى كەڭ، بايىرعى جۇرتتار، بايىرعى قۇرىلىستار، جارتاس سۋرەتتەرى قاتارلىلار ۇزاق ۋاقىت بويى جاراتىلىستىق ورتادا اشىق قالىپ، نوسەر، تاسقىن، تايفىڭ داۋىلى، كۇشتى كونۆەكسيا سياقتى اۋا رايى اپاتتارىنا ەرەكشە سەزىمتال بولدى.
”ناشار اۋا رايىنىڭ مادەني ەسكەرتكىشتەردى ءشىرىتۋى جان تۇرشىكتىرەدى، ءسوز جوق، تۇتاس تىزبەكتى اۋا رايى جونىنەن الدىن الا ساقتاندىرۋ، باقىلاۋ - ولشەۋ مەحانيزمىن ورناتىپ، اپات حاۋىپ - قاتەرىن تۋ باستان ازايتۋ كەرەك“. زويا باقىت مادەنيەت مۇراجاي ىستەرىنىڭ ءبىرىنشى شەبىندە ۇزاق ۋاقىت تاپجىلماي ىستەدى، 3 - ايدىڭ 2 - كۇنى وسى ۇسىنىستى العا قويۋداعى اۋەلگى ماقساتىن ەسكە العاندا، ول قاتتى اسەرلەنىپ بىلاي دەدى: ”مادەني ەسكەرتكىشتەرىنە جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇزاق تاريحى جانە شۇعىلالى مادەنيەتى شوعىرلانعان، وسى باعالى مۇرالاردى ويداعىداي قورعاۋ جۇڭحۋا ۇلتى رۋحىنىڭ توقتاۋسىز جالعاسۋ تامىرىن قورعاۋ بولىپ تابىلادى“.
مەملەكەتتىك مادەني ەسكەرتكىشتەر مەكەمەسى ۋاكىلدەردىڭ ۇسىنىسىنا ايرىقشا ءمان بەرىپ، كوپتەگەن تاراۋمەن بىرلەسىپ مادەني ەسكەرتكىشتەردى اۋا رايى اپاتىنان قورعاۋدىڭ ”كەشەندى شاراسىن“ اتقاردى. اۋا رايى اپاتىنىڭ مادەني ەسكەرتكىشتەرگە جاسايتىن ىقپالى جونىندەگى الدىڭعى مەرزىمدىك زەرتتەۋدى كۇشەيتتى. ”بۇكىل ەل بويىنشا جىلجىمايتىن مادەني ەسكەرتكىشتەر بويىنشا اپاتتان ساقتانۋ، اپات زيانىن ازايتۋ جوباسىن الدىن الا زەرتتەۋ“، ”بۇكىل ەل بويىنشا جىلجىمايتىن مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ جاراتىلىستىق اپات حاۋىپ - قاتەر كارتاسىن الدىڭعى مەرزىمدە زەرتتەۋ“ سياقتى نىسانداردى ۇيىمداستىرىپ ورىستەتىپ، بۇكىل ەلدەگى جىلجىمايتىن مادەني ەسكەرتكىشتەرگە ساياتىن جاراتىلىستىق اپات ەرەكشەلىگىن، توتەپ بەرۋ جاعدايىن جانە ورىن تەپكەن ماسەلەلەرىن ساراپتادى؛ مادەني ەسكەرتكىش سالاسىندا اۋا رايى جونىنەن الدىن الا ساقتاندىرۋدىڭ دالدىگى مەن ونىمدىلىگىن جوعارىلاتتى. مادەني ەسكەرتكىشتەرگە ساياتىن جاراتىلىستىق اپاتتاردان ءار كۇنى الدىن الا ساقتاندىرۋ، الدىن الا مالىمەت بەرۋ مەحانيزمىن ورناتىپ، جۇڭگو اۋا رايى مەكەمەسىمەن بىرلەسىپ، «مادەني ەسكەرتكىش سالاسىنىڭ اۋا رايى جونىنەن ساقتاندىرۋ، اپات زيانىن ازايتۋ جانە مەملەكەت بويىنشا 4 - رەتكى مادەني ەسكەرتكىشتەردى جاپپاي تەكسەرۋ قىزمەتىن ويداعىداي ىستەۋ جونىندەگى حابارلاندىرۋدى» باسىپ تاراتىپ، جالپىلىق باقىلاۋ - ولشەۋ، الدىن الا مالىمەت بەرۋ، الدىن الا ساقتاندىرۋ، ينفورماتسيادان بىرگە يگىلىكتەنۋ جانە شۇعىل جاعدايعا توتەپ بەرۋ بويىنشا بىرلەسە قيمىلداۋىن اناعۇرلىم كۇشەيتتى؛ مادەني ەسكەرتكىشتەرگە ساياتىن اپاتتان ساقتانۋ، اپات زيانىن ازايتۋ، اپاتتان قۇتقارۋ جالپى تىزبەگى قابىلەت قۇرىلىسىن كۇشەيتتى. شۇعىل جاعدايعا توتەپ بەرۋدى باسقارۋ مينيسترلىگىمەن بايلانىس جاساپ، «جاراتىلىستىق اپات جاعدايىن ساناققا الۋ، تەكسەرۋ تۇزىمىنە»، «ەرەكشە اۋىر جاراتىلىستىق اپات زيانىن ساناققا الۋ، تەكسەرۋ تۇزىمىنە» وزگەرىس ەنگىزۋگە سايكەستى؛ 1 - توپتاعى مادەني ەسكەرتكىشتىك قۇرىلىستاردى الدىن الۋ سيپاتىندا قورعاۋدى تۇيىندە سىناق ەتۋدى اياقتاتتى. ءار جىلى تاسقىن مەزگىلىندەگى اۋا رايى اپاتىنا توتەپ بەرۋ حابارلاندىرۋىن باسىپ تاراتىپ، شۇعىل جاعدايعا توتەپ بەرۋگە دەر كەزىندە ءۇن قوسىپ، ءارقايسى ولكەلەردىڭ مادەني ەسكەرتكىشتەرگە ساياتىن اپات جاعدايىنا ساناق جاساۋىنا، ءبىر - بىردەن تەكسەرۋىنە جانە شۇعىل جاعدايعا توتەپ بەرۋ بويىنشا شۇعىل قۇتقارۋىنا جەتەكشىلىك ەتىپ، ماماندار گرۋپپاسىن ناقتى ورىنعا بارىپ تەكسەرۋ - زەرتتەۋ جۇرگىزىپ، جەتەكشىلىك ەتۋگە تالاي رەت جىبەرىپ، اپاتقا ۇشىراعان مادەني ەسكەرتكىشتەردى جوندەۋ تەحنولوگيالىق جوباسىن دەر كەزىندە بەكىتتى.
بولاشاققا بەت العاندا، مادەنيەت مۇرالارىن اۋا رايى اپاتىنان قورعاۋدىڭ دەڭگەيى ۇزدىكسىز جوعارىلايدى. مەملەكەتتىك مادەني ەسكەرتكىشتەر مەكەمەسى مادەني ەسكەرتكىشتەردى جاپپاي تەكسەرۋ قىزمەتىن تىڭعىلىقتى ىلگەرىلەتىپ، جاراتىلىستىق اپات سەبەبىنەن جوعالعان مادەني ەسكەرتكىشتەردى وبيەكتيۆ تۇردە تۇراقتاندىرىپ، جىلجىمايتىن مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ ءوز تۇلعاسى مەن توڭىرەگىندەگى تاريحي ورتا ينفورماتسيالارىن دۇرىس ەستەلىككە الىپ، ارحيۆ تۇرعىزىپ مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ نەگىزىن بەكەمدەپ، مادەني ەسكەرتكىشتەردى، اسىرەسە، تومەن دارەجەلى مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋدى، جوندەۋدى ىلگەرىلەتىپ، مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ اپاتقا قارسى تۇرۋ قابىلەتىن كۇشەيتۋدى ايقىندادى. اۋا رايى تاراۋلارىمەن بىرلەسىپ كليمات وزگەرىسىن باقىلاۋ - ولشەۋ قاراۋىل تۇيىندەرىن ورنالاستىرىپ، تاياۋ جىلداردان بەرگى اپاتقا ۇشىراعان مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ تارالۋ جاعدايى مەن اپات زيانى ەرەكشەلىگىن رەتتەپ، مادەني ەسكەرتكىشتەردىڭ اپات جاعدايى ساندى مالىمەت قامباسىن قۇرىپ، مادەني ەسكەرتكىشتەرگە ساياتىن جاراتىلىستىق اپاتتىڭ تارالۋ زاڭدىلىعىن زەرتتەۋدى ىلگەرىلەتتى.
ءبىر قىدىرۋ ناقتى شارالار ارقىلى مادەني ەسكەرتكىشتەردى قورعاۋ ”ىرىقسىز اپاتقا ۇشىراۋدان“ ”ىرىقتىلىقپەن قورعانۋعا“ قاراي ويىستىرىلدى.
”مادەني ەسكەرتكىشتەردى ’جالعاستىرۋ، جانداندىرۋ‘ ءبىزدىڭ بۇلتارماس جاۋاپكەرشىلىگىمىز. ءار جاقتىڭ ۇزدىكسىز كۇش سالىپ، اناعۇرلىم قاتاڭ قورعاۋ، اناعۇرلىم دالمە - ءدال ساقتاندىرۋ ارقىلى جۇڭحۋا مادەنيەتى جۇلگەسىنىڭ بوران - شاشىندا ماڭگى جالعاسۋىنا مۇمكىندىك جاساۋىن ءۇمىت ەتەمىن“ - دەدى زويا باقىت.
