− ”جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسى ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىنىڭ“ دۇنيەگە كەلۋ ەستەلىگى
□ شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ تىلشىلەرى لو شا، گاۋ جيڭ، حۋاڭ ياۋ
بۇل كورىكتى جۇڭگو قۇرىلىسىنداعى، زاڭمەن باسقارىلاتىن جۇڭگو قۇرىلىسىنداعى بەلەستىك ءسات.
2026 - جىلى 3 - ايدىڭ 12 - كۇنى تۇستەن كەيىن، بەيجيڭ حالىق سارايى. 14 - كەزەكتى مەملەكەتتىك حالىق قۇرىلتايىنىڭ 4 - ءماجىلىسى «جۇڭحۋا حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىن» داۋىسقا سالىپ جوعارى داۋىسپەن ماقۇلدادى.
بۇل ازاماتتىق زاڭنامادان كەيىنگى ەلىمىزدەگى ”زاڭناما“ اتىمەن اتالعان ەكىنشى زاڭ. زاڭنامادا شي جينپيڭ ەكولوگيالىق وركەنيەت يدەياسى رۋح جانە ارقاۋ ەتىلىپ، شي جينپيڭ زاڭمەن باسقارۋ يدەياسى دايەكتىلەندىرىلگەن، ول ەكولوگيالىق وركەنيەت سىندى ”مەملەكەتتىڭ زور ىسىنە“ بايلانىستى بولىپ قانا قويماي، ءاربىر ادامنىڭ تۇرمىسىمەن دە تىعىز بايلانىستى.
زاڭناما زاڭداردىڭ جيىنتىعى، تۇزىمدەردىڭ جيناقتالۋى.
وسى سۇبەلى زاڭناما 30 نەشە ەكولوگيالىق ورتا زاڭى، 100دەن استام اكىمشىلىك زاڭ - ەرەجە، 1000نان استام جەرگىلىكتى زاڭ - ەرەجە سياقتىلاردىڭ ”توپتاماسى“ بولىپ، ادام مەن تابيعات جاراسىمدى قاتار ءومىر سۇرەتىن وسىزاماندانۋدى جۇزەگە اسىرۋعا اناعۇرلىم مىعىم زاڭمەن باسقارۋ نەگىزىن قالادى.
زاڭناما اتىمەن كورىكتى تاۋ - وزەندەردى قورعايدى. ەڭ قاتاڭ ءتۇزىم، ەڭ قاتاڭ زاڭمەن باسقارۋ ارقىلى ەڭ كوركەم مەكەنىمىز قورعالادى. ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىنىڭ شىعارىلۋى ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋىندا ”زاڭنامالاندىرۋ“ ءداۋىرى باستالعانىن جاريا ەتتى.
زاڭناما شىعارىلىپ، نەگىز قالانىپ، جۇڭگونىڭ ەكولوگيالىق ورتانى زاڭمەن باسقارۋىنىڭ تىڭ ورىسىنە قادام تاستالدى
ەكولوگيالىق وركەنيەت شۇعىلاسى ادام مەن تابيعاتتىڭ جاراسىمدى قاتار ءومىر ءسۇرۋ جولىن نۇرلاندىردى.
كورىكتى مەكەندى قورعاۋ زور ءۇمىتىن ارقالاعان وسى 160 مىڭنان استام ارىپتەن تۇراتىن زاڭناما 1242 تارماقتان قۇرالعان، 5 بولىمگە بولىنگەن، رەتى بويىنشا جالپى ەرەجە، لاستانۋدان ساقتانۋ جانە ونى وڭاۋ، ەكولوگيانى قورعاۋ، جاسىل، تومەن كومىر قىشقىل گازدى دامۋ، زاڭدىق جاۋاپكەرشىلىك جانە قوسىمشا ەرەجە.
كورىكتى جۇڭگونى بارلىق ادام اڭسايدى. اناعۇرلىم تازا سۋ، اناعۇرلىم تازا اۋا، اناعۇرلىم كوركەم قورشاعان ورتا... ءبارىمىزدىڭ كۇتكەنىمىز ءدال وسى اناعۇرلىم مەيىرلى، اناعۇرلىم جۇيەلى، ۇزاق بولاشاقتى كوزدەگەن زاڭناما شىن مانىندە جاۋاپ قايتارعان ىستەر.
ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرۋ حالىقتىڭ قۇت - ىرىسىنا، ۇلتتىڭ بولاشاعىنا سايادى.
پارتيا 18 - قۇرىلتايىنان بەرى، شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتى ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسىن جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ماڭگى باياندى دامۋىنا ساياتىن ءتۇبىرلى ۇلى جوسپار ەتىپ، ادام مەن تابيعات جاراسىمدى قاتار ءومىر سۇرەتىن وسىزامانداندىرۋدى قۇلشىنا قۇردى. كورىكتى جۇڭگو قۇرىلىسىندا تىڭ ىلگەرىلەۋشىلىكتەرگە ۇزدىكسىز قول جەتىپ، ءبىزدىڭ تىرشىلىك ەتىپ جاتقان مەكەنىمىز ونان ارى كورىكتەنە ءتۇستى.
زاڭدى ارقاۋ ەتىپ، زاڭ بويىنشا باسقاردى. زاڭ - ءتۇزىم − تۇنىق سۋ، جاسىل تاۋدى قورعاۋداعى نەگىز جانە كۇش. باس شۋجي شي جينپيڭ: ”ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋدا، ءسوز جوق، تۇزىمگە سۇيەنۋ، زاڭمەن باسقارۋعا سۇيەنۋ كەرەك“، - دەپ اتاپ كورسەتتى.
1989 - جىلى قورشاعان ورتانى قورعاۋ زاڭى جاريالانۋدان جاڭا داۋىردە ەكولوگيالىق ورتا سالاسىندا زاڭ شىعارۋ، زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ اياق الىسى جەدەلدەۋگە دەيىن ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق ورتا زاڭ - تۇزىمدەرىنىڭ ”دەڭگەيى جوعارىلاپ، بۋىنى جاڭالانىپ“، زاڭمەن باسقارۋ ءتاسىلى ارقىلى ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتۋگە پارمەندى قامتاماسىزدىق ازىرلەندى، سونداي - اق ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىن قۇراستىرۋعا بەرىك نەگىز قالاندى.
زاڭ داۋىرگە ىلەسە وزگەرگەندە عانا ويداعىداي باسقارۋ جۇرگىزۋگە بولادى. ”تۇنىق سۋ، جاسىل تاۋ − باعالى بايلىق“ ۇستانىمى جۇرت جۇرەگىنە تەرەڭ ۇيالاپ، جاسىل، تومەن كومىر قىشقىل گازدى ءوندىرىس، تۇرمىس ءتاسىلى تۇتاس قوعامنىڭ ورتاق تانىمىنا اينالدى... ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسى ورنىقتى قاداممەن الىسقا بەت الدى، زاڭناما قۇراستىرۋ ءدال ۋاعىندا بولدى.
ازاماتتىق زاڭناما شىعارىلعاننان كەيىن، باس شۋجي شي جينپيڭ مىنانى العا قويدى: ”ازاماتتىق زاڭناما باسقا سالالاردا زاڭ شىعارۋدىڭ زاڭنامالانۋىنا توتەنشە تاماشا ۇلگى ازىرلەدى، ازاماتتىق زاڭنامانى قۇراستىرۋ تاجىريبەلەرىن قورىتىندىلاپ، شارت - جاعدايى پىسىپ - جەتىلگەن زاڭ شىعارۋ سالاسىندا زاڭناما قۇراستىرىپ جازۋ قىزمەتىن دەر كەزىندە ىلگەرىلەتۋ كەرەك“.
2024 - جىلى 7 - ايدا پارتيا 20 - كەزەكتى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءۇشىنشى جالپى ءماجىلىسى «جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ رەفورمانى ونان ارى جاپپاي تەرەڭدەتۋ، جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋدى ىلگەرىلەتۋ تۋرالى قاۋلىسىن» ماقۇلداپ، ”ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىن قۇراستىرۋ“ جونىندە ايقىن ورنالاستىرۋ جاسادى.
”ادامعا“ نازار اۋدارىلعان ازاماتتىق زاڭنامادان ”تابيعاتقا“ نازار اۋدارىلعان ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىنا دەيىن زاڭمەن باسقارۋ ارقىلى ادام مەن تابيعاتتىڭ جاراسىمدى قاتار ءومىر ءسۇرۋىن قورعايتىن ايقىن پوزيتسيا جانە باتىل بەكىم ايقىن كوزگە ءتۇستى.
شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتى ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىن قۇراستىرۋ قىزمەتىنە ايرىقشا ءمان بەرىپ، ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىن قۇراستىرۋدى پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ ماڭىزدى قىزمەت كەڭەستىك تارتىبىنە ەنگىزدى. زاڭناما قۇراستىرۋ قىزمەتىن ويداعىداي ىستەۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك حالىق قۇرىلتايى تۇراقتى كوميتەتى پارتيا باسشىلىق گرۋپپاسى پارتيا ورتالىق كوميتەتىنەن ىلگەرىندى - كەيىندى 4 رەت نۇسقاۋ سۇرادى جانە مالىمەت بەردى، ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىن قۇراستىرۋ قىزمەتىنىڭ جالپى تۇلعالىق ويلاستىرۋى، قىزمەت ورنالاستىرۋى، ۇلگى قۇرىلىمى، ماڭىزدى مازمۇنى سياقتىلار جونىندە مالىمەت بەردى.
2025 - جىلى 3 - ايدا باس شۋجي شي جينپيڭ ورتالىق كوميتەت ساياسي بيۋروسى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ ءماجىلىسىن باسقارىپ اشىپ، مەملەكەتتىك حالىق قۇرىلتايى تۇراقتى كوميتەتى پارتيا باسشىلىق گرۋپپاسىنىڭ ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسى جوباسى جونىندەگى نۇسقاۋ سۇراۋ مالىمەتىن تىڭداپ، قاراپ جانە پرينسيپتىك جاقتان ماقۇلداپ، ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىن قۇراستىرۋ قىزمەتى جونىندە ماڭىزدى نۇسقاۋ بەرىپ، زاڭناما قۇراستىرۋ قىزمەتىنە جەتەكشىلىك ەتتى جانە بويسۇنۋ ولشەمىن ازىرلەدى.
بۇكىل دۇنيە جۇزىنە كوز جىبەرسەك، ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىن قۇراستىرۋدىڭ ەرەكشە پىسىپ - جەتىلگەن تاجىريبەسى دە، سالىستىرمالى تۇراقتى جۇلگەسى دە جوق. ۇلتتىڭ گۇلدەنۋىنىڭ شەشۋشى كەزەڭىنە قادام تاستاعان جۇڭگو قانداي ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىن قاجەت ەتەدى؟
قۇزىرلى قايراتكەرلەر بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىن قۇراستىرۋ كوپتەگەن زاڭ ”جەكە دارا جۇرگىزىلەتىن“ جاعدايدى ”جۇيەلى شوعىرلانىپ، جۇدىرىقتاي جۇمىلاتىن“ جاعدايعا وزگەرتىپ، ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق ورتانى وڭاۋىنىڭ بۇرىنعى بىتىراندى زاڭ شىعارۋدان، شۇعىل جاعدايعا توتەپ بەرۋ بويىنشا زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋدەن جۇيەلىلەنۋ، وسىزاماندانۋ جاڭا كەزەڭىنە قادام تاستاۋىن ىلگەرىلەتۋ بولىپ تابىلادى.
بۇل زاڭناما جۇڭگو توپىراعىنا تامىر تارتتى، ءداۋىر ەرەكشەلىگىن ايگىلەدى −
ادام مەن تابيعاتتىڭ تىرشىلىك ورتاق تۇلعاسى ۇستانىمىنا تاباندى بولىپ، جالاڭ فاكتوردى قورعاۋدان تۇتاس وڭىرلىك ەكولوگيالىق جۇيەنى قورعاۋعا بۇرىلىس جاساۋ جۇزەگە اسىرىلدى؛ تابيعات زاڭدىلىعىنا قۇرمەت ەتىپ، ەكولوگيانى قالپىنا كەلتىرۋدە ”تابيعي قالپىنا كەلتىرۋ جۇرگىزۋدى نەگىز ەتۋ“ باسا دارىپتەلدى... ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىنا ”جاراسىمدىلىق“ ۇستانىمى، ”تابيعات پەن ادامنىڭ بىرلىگى“ سىندى جۇڭحۋانىڭ ءداستۇرلى مادەنيەت ءمانى ءسىڭىرىلدى.
ەلەكترو ماگنيتتىك رادياتسيا، جارىق سياقتى جاڭا سالالارداعى لاستانۋدان ساقتانۋ جانە ونى وڭاۋعا بەتپە - بەت كەلىپ، جاسىل، تومەن كومىر قىشقىل گازدى دامۋ ءبولىمى دەربەس بەلگىلەنىپ، جەر شارى كليماتىن وڭاۋعا بەلسەنە ات سالىسۋ جانە جەتەكشىلىك ەتۋ ايقىندالدى... ەكولوگيالىق ورتا بويىنشا بولجامپازدىق سيپاتتى ءتۇزىم جوبالاۋ ارقىلى ءداۋىردىڭ سىن - سايىسىنا جاۋاپ قايتارىلدى.
”لاستانۋدان ساقتانۋ جانە ونى وڭاۋ، ەكولوگيانى قورعاۋ، جاسىل، تومەن كومىر قىشقىل گازدى دامۋ ءبىر تۇتاس ويلاستىرىلدى، بۇل ادام مەن تابيعاتتىڭ جاراسىمدى قاتار ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ءمانىن ايگىلەۋمەن بىرگە، باياندى دامۋ ۇستانىمىنا دا ۇيلەسەدى“، - دەدى زاڭنامانى قۇراستىرۋعا تۇتاس بارىستا ات سالىسقان مەملەكەتتىك حالىق قۇرىلتايى قورشاعان ورتا جانە بايلىقتى قورعاۋ كوميتەتىنىڭ ورىنباسار مەڭگەرۋشى مۇشەسى، ۋاكىل لۇي جۇڭمەي.
بۇل زاڭناما حالىقتىڭ تىلەگىن بەينەلەدى، جۇيەلى، ارناعا تۇسكەن، سايكەسكەن −
بۇقارانىڭ ”ەسىك الدىنداعى“ قورشاعان ورتا ماسەلەسىن شەشۋدەن سابان، جاپىراق ورتەۋ سياقتىلاردى عىلمي، دالمە - ءدال باسقارۋدى ىلگەرىلەتۋگە، ودان جاسىلداندىرۋدا اعاش، ءشوپ تۇقىمىن بەلگىلەۋدى عىلمي تاڭداۋعا دەيىن... بۇقارانىڭ سالاماتتىعى مەن قورشاعان ورتا ۇقىق - مۇددەسى قورعالىپ، زاڭمەن باسقارۋداعى مەيىر مەن سەرپىن ايگىلەندى.
”زاڭناما نەگىزگى ساتىداعى قورشاعان ورتانى قورعاۋمەن شۇعىلدانۋشىلاردىڭ شىنايى تىلەگىن ارقالاپ، امالياتتىق قاجەتكە شىنايى جاۋاپ قايتاردى“. سانشي حالىقارالىق ەنەرگيا توبى سۋ ىستەرى سەرىكتەستىگىنىڭ باس ينجەنەرى، ۋاكىل لي ليلي بىلاي دەدى: زاڭناما جۇيەلى ويلاۋ مەن سايكەستىرۋ ۇستانىمىن تولىق ايگىلەگەن، زاڭ - ەرەجەلەردىڭ ۇشتاسۋىنىڭ ىركىلىسسىز بولماۋىنان تۋىلعان تولەم الۋدا سۋبيەكتى تابىلماۋ، ۇقىق قورعاۋدىڭ نەگىزىن انىقتاي الماۋ سياقتى ماسەلەلەردى ءونىمدى شەشەدى.
قازىر اتقارىلىپ وتىرعان زاڭداردا بەلگىلەنگەن ورتاق سيپاتقا يە تۇزىمدەر قورىتىندىلانىپ، سۇرىپتالىپ، امالياتتا دالەلدەنگەن، ۇتىمدى، پىسىپ - جەتىلگەن تاجىريبەلەر زاڭ - تۇزىمدىك بەلگىلەمە دەڭگەيىنە كوتەرىلىپ، قورشاعان ورتانى لاستاۋ، ەكولوگيانى ءبۇلدىرۋ ارەكەتتەرىنىڭ زاڭدىق جاۋاپكەرشىلىگى مەن جازالاۋ قاعيداسى ونان ارى ايقىندالدى...
ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىن ءبىر تۇتاس باسشىلىققا الىپ، قاتىستى ارناۋلى زاڭداردان ورتاق قۇرالعان ەكولوگيالىق ورتا زاڭ - ءتۇزىم جۇيەسى زاڭمەن باسقارۋ كۇشى ارقىلى كورىكتى جۇڭگو قۇرىلىسىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ اناعۇرلىم جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلۋىن ىلگەرىلەتتى.
كوپتىڭ اقىل - پاراساتىن شوعىرلاندىرىپ، ەكولوگيالىق ورتانى قورعايتىن اقىل - پاراساتتى، كۇش - قۋاتتى ۇيىستىردى
زاڭناما قۇراستىرۋ ءبىر مەملەكەتتىڭ زاڭ شىعارۋ دەڭگەيىنىڭ ەڭ جاقسى بەينەسى.
2025 - جىلى 4 - ايدا 14 - كەزەكتى مەملەكەتتىك حالىق قۇرىلتايى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ 15 - ماجىلىسىندە گرۋپپالارعا ءبولىنىپ قاراۋ قىزۋ مەرەيگە شومدى. كوپشىلىك بىرىنەن كەيىن ءبىرى ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسى جوباسى جونىندە اقتارىلا سويلەدى.
”ءبىزدىڭ جاقتا توڭىرەكتەگى وڭىرلەردىڭ اۆتوكولىكتەرىنىڭ اكىمشىلىك اۋماقتان سىرت ورىندا قوقىر - قوقسىق توگۋ احۋالى تالاي رەت تۋىلدى“. ماجىلىسكە سىرتتاي قاتىناسقان مەملەكەتتىك حالىق قۇرىلتايىنىڭ ۋاكىلى، جۇڭحىڭ جوبالاۋ توبى جارنا شەكتى سەرىكتەستىگىنىڭ باس جوراسى جاڭ جين بۇكپەسىز بىلاي دەدى: ”مۇنداي ارەكەتتىڭ زاڭعا قايشىلىق جاساۋ بويىنشا وزىندىك قۇنى تومەن، ءبىراق ءبىر جاقتى ەتۋ قيىندىعى وتە زور، زاڭنامادا جازالاۋ سەرپىنىنىڭ ارتتىرىلۋىن ءۇمىت ەتەمىن“.
جاڭ جين قىسقا عانا بىرنەشە ايدان كەيىن زاڭناما جوباسىندا وسى ماسەلەگە مەڭزەس كەمەلدەندىرۋ جاسالعانىن قۋانا كوردى. ”نەگىزگى ساتىنىڭ ءۇنى زاڭنامامەن ىركىلىسسىز توعىستى، مەن جوعارى ساپالى زاڭ شىعارۋدىڭ تىنىسىن اناعۇرلىم شىنايى سەزىندىم“.
كىشى پاراسات ءىستى جونگە سالادى، ۇلكەن پاراسات ءتۇزىمدى جونگە سالادى.
2023 - جىلى 11 - ايدا ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىن قۇراستىرۋ باسشىلىق گرۋپپاسىنىڭ ءماجىلىسى وتكىزىلىپ، قۇراستىرۋ قىزمەتى رەسمي باستالدى.
”ەكولوگيالىق ورتا زاڭ - ءتۇزىم جۇيەسىن، نازاريالىق زەرتتەۋ جاعدايىن جانە قىزمەت امالياتى جاعدايىن جان - جاقتى ويلاستىرىپ، ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىن قۇراستىرۋدا ’ۇيلەسىمدى زاڭنامالاندىرۋ‘ ۇلگىسى قولدانىلدى“، - دەدى لۇي جۇڭمەي.
جاي عانا زاڭ جيناعى ەمەس، بۇكىلدەي جاڭادان شىعارۋ، جاڭادان بەلگىلەۋ دە ەمەس، ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىندا بىركەلكى بولماعان، بىتىراڭقى دا كۇردەلى زاڭ ولشەمدەرى ءبىر تۇتاس جوسپارلانىپ سايكەستىرىلدى، بىرىكتىرىلىپ قايتا قۇراستىرىلدى، سونىمەن بىرگە زاڭ شىعارۋداعى اقتاڭداقتى تولتىرۋ ارقىلى شەشۋشى تۇزىمدەر كەمەلدەندىرىلدى.
− ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ زاڭى سياقتى 10 زاڭ جالپى تۇلعالىق جاقتان زاڭناماعا ەنگىزىلدى، ەندىگارى ساقتالمايدى.
− ەكولوگيالىق فاكتور، ەكولوگيالىق جۇيە جانە اينالمالى ەكونوميكا، ەنەرگيا ۇنەمدەۋ سياقتى جاقتارداعى زاڭ - ءتۇزىم ولشەمدەرى، نەگىزگى مازمۇنى، نەگىزگى ەرەجەسى تاڭدالىپ زاڭ جيناعىنا ەنگىزىلدى نەمەسە بەينەلەندى، قاتىستى زاڭدار ساقتالدى.
− كليمات وزگەرىسىنە توتەپ بەرۋ، كومىر قىشقىل گازىنىڭ شىعارىلۋىن ەڭ جوعارى مانگە جەتكىزۋ جانە كومىر قىشقىل گازىن بەيتاراپتاندىرۋ، جاسىل، تومەن كومىر قىشقىل گازدى دامۋ سياقتىلار جونىندە پرينسيپتىك سيپاتتى، جەتەكشىلىك سيپاتتى بەلگىلەمەلەر جاسالدى.
مۇندا ءارى ازاماتتىق زاڭنامانى قۇراستىرۋ تاجىريبەلەرى جالعاستىرىلدى، ءارى ەكولوگيالىق ورتا زاڭ جۇيەسىنە مەڭزەس ادىستە جاڭالىق اشۋ دا قامتىلىپ، زاڭ شىعارۋدا جۇڭگو اقىل - پاراساتى تولىق ايگىلەندى.
تۇڭعىش رەت مەملەكەتتىك حالىق قۇرىلتايى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ ماجىلىسىندە بوي كورسەتۋدەن 2026 - جىلى مەملەكەتتىك حالىق قۇرىلتايىنىڭ قاراۋىنا ۇسىنۋعا دەيىن ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىتتا جوباعا بولىكتەرگە ءبولىنىپ جانە تۇتاستاي قاراۋ جۇرگىزىلدى، كوزقاراس ءبولىسۋ، حالىق رايىنىڭ شوعىرلانۋى بارىسىندا ۇزدىكسىز كەمەلدەنىپ، بارعان سايىن تولىسا ءتۇستى.
”زاڭناما“ ارقىلى كورىكتى مەكەننىڭ نۇرلانۋى ءۇشىن، زاڭ شىعارۋدا ءار جاقتىڭ پىكىرى مۇقيات تىڭدالىپ، ولقىلىقتار تولىقتانىپ، ارتىقشىلىقتار ساۋلەلەندىرىلىپ، قايشىلىقتار شەشىلدى.
ەل ءىشى - سىرتىنداعى نازاريالىق زەرتتەۋ جەتىستىكتەرى مەن امالياتتىق دامۋ جاعدايىنا ءجىتى نازار اۋدارىلىپ، زاڭنامانىڭ تاراۋ - قۇرىلىمى، ءتۇيىندى، قيىن ماسەلەلەرى، ناقتى ءتۇزىمى سياقتىلارعا مەڭزەس ىشكەرىلەي زەرتتەۋ - تالقى جۇرگىزىلىپ، مەملەكەتتىك حالىق قۇرىلتايى ۋاكىلدەرى زەرتتەپ وقۋعا، تالقىلاۋعا ۇيىمداستىرىلدى... زاڭنامانى قۇراستىرۋ بارىسى زاڭ شىعارۋدا ءىس جۇزىندىككە ىشكەرىلەي ارالاسىپ، تەكسەرىپ - زەرتتەۋ بارىسى بولدى.
زاڭناما جوباسى تۇڭعىش رەت قارالعاننان كەيىن قوعامنان اشىق پىكىر الىنىپ، ۋاقىتى جايشىلىقتاعى 30 كۇننەن 45 كۇنگە ۇزارتىلدى، جيىنى 3100دەن استام ادام (رەت) ۇسىنعان 10 مىڭنان ارتىق پىكىر تاپسىرىپ الىندى.
”قۇراستىرۋ بارىسىنداعى لاستاۋدان ساقتانۋ جانە ونى وڭاۋ، ەكولوگيانى قورعاۋ، جاسىل، تومەن كومىر قىشقىل گازدى دامۋ سىندى بىرنەشە ءبولىمدى رەتكە تۇرعىزۋ جونىندە تۇرلىشە پىكىرلەر ورىن الدى“. مەملەكەتتىك حالىق قۇرىلتايى تۇراقتى كوميتەتى زاڭ - ءتۇزىم قىزمەتى كوميتەتىنىڭ قاتىستى جاۋاپتىسى بىلاي دەپ تانىستىردى: تۇرلىشە جوبالاردى مۇقيات زەرتتەۋ، قايتا - قايتا سالىستىرۋ ارقىلى ەڭ سوڭىندا زاڭنامادا ”جالپى ەرەجە بولىمىنەن“ كەيىن، ەڭ الدىمەن لاستانۋدان ساقتانۋ جانە ونى وڭاۋ ءبولىمى بەلگىلەندى، مۇنىڭ استارىندا امالياتتىق لوگيكا، زاڭ شىعارۋ لوگيكاسى مەن نازاريالىق لوگيكانىڭ بىرلىگى جاتىر − −
عىلمي زاڭدىلىققا قۇرمەت ەتىپ، زاڭ شىعارۋ پرينسيبىن يگەردى. قۇراستىرۋ قىزمەتى قاتاڭ دا ناقتى بولدى، ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىنىڭ ۇلگىسى عىلمي، قۇرىلىمى شىمىر، جۇيەگە ءتۇسىرۋى ۇيلەسىمدى، مازمۇنى كەمەلدى، سايكەسىمدى دە بىركەلكى بولۋىنا شىنايى كەپىلدىك ەتىلىپ، ەكولوگيالىق ورتا جونىندە زاڭ شىعارۋدىڭ زاڭدىلىعى جونىندەگى تانىم ايگىلەندى.
”زاڭناما“ ارقىلى كورىكتى مەكەننىڭ نۇرلانۋى ءۇشىن، زاڭ شىعارۋدا نەگىزگى ساتىعا ىشكەرىلەي جاناسىپ، ارالاسىپ، ەڭ شىنايى، ەڭ كەڭ كولەمدى ءۇن تىكەلەي تىڭدالدى.
”زاڭناما جوباسىن تاعى قانداي جاقتاردان كەمەلدەندىرۋ كەرەك دەپ قارايسىزدار“؟
2025 - جىلى 5 - ايدا زاڭ شىعارۋ جونىندەگى دابىرالى پىكىر الۋ قيمىلى چۇڭچيڭ ەلەكترون عىلىم - تەحنولوگياسى كاسىپتىك داشۋەسىندە وتكىزىلدى. جۇڭگو وقۋشىلارى كوپتەگەن مەملەكەتتەن كەلگەن شەتەلدىك وقۋشىلارمەن بىرگە ەكولوگيالىق ورتا زاڭناما جوباسى جونىندە تالقى ورىستەتتى، العا قويىلعان پىكىرلەر نەگىزگى ساتىداعى زاڭ شىعارۋ بايلانىس تۇيىندەرى ارقىلى زاڭ شىعارۋ ورگاندارىنا تىكە جەتكىزىلدى.
حالىقتان اقىل - كەڭەس سۇرادى، حالىقتىڭ قاجەتىن ۇعىستى. جالپى بارىستىق حالىق دەموكراتياسى سىندى كەلەلى ۇستانىم امالياتتا ايگىلەنىپ، حالىقتىڭ اقىل - پاراساتى كورىكتى جۇڭگونى قورعايتىن زاڭناماعا ۇزدىكسىز توعىستى.
جىجياڭ انجي، گۋاڭدۇڭ نانشا نەگىزگى ساتى زاڭ شىعارۋ بايلانىس ءتۇيىنى جاڭا لاس زاتتاردىڭ تىزىمدىگىن دەر كەزىندە رەتتەۋدى ءتۇيىندى تۇردە باسقارۋ، مەڭگەرۋدى ۇسىنىس ەتتى، بۇل زاڭناماعا قابىلداندى؛ حالىق قۇرىلتايى تۇراقتى كوميتەتىنىڭ كەيبىر مۇشەلەرى مەن جەرگىلىكتى ورىندار، تاراۋلار الەۋمەت كوڭىل ءبولىپ وتىرعان قالا مەن اۋىلدى جاسىلداندىرۋداعى اعاش ەگۋ ماسەلەسى جونىندەگى ۇسىنىستاردى العا قويدى، زاڭناما قۇراستىرۋدا بۇعان لەزدە اڭىس بەرىلدى...
ماڭىزدى تاپسىرمانى ارقالاپ، جۇرت تىلەگىن تولىق جەتكىزدى.
بيىلعى ەكى ءماجىلىس كەزىندە ۋاكىلدەر مەن مۇشەلەر زاڭناما جوباسىن مۇقيات قارادى جانە قىزۋ تالقىلادى. ۋاكىلدەر ۇيىرمەلەرىنىڭ قاراۋ پىكىرى مەن قاتىستى جاقتاردىڭ پىكىرىنە ساي، جوباداعى 200دەن استام جەرگە تاعى دا وزگەرىس ەنگىزىلدى، مۇنىڭ ىشىندە 100دەن استام جەرىنە ماندىك وزگەرىس ەنگىزىلدى −
چيڭحاي − شيزاڭ ءۇستىرتى قۇرىلىسى، مادەنيەت - ساياحات، تاۋلى وڭىردەگى دالالىق سپورت سياقتى قيمىلداردى باقىلاۋدى، باسقارۋدى كۇشەيتۋ؛
بەكىتۋدەن وتكىزبەي تۇرىپ ءوز بەتىمەن جەر استى سۋىن پايدالانعان زاڭعا قايشى ارەكەتتەرگە قاراتا ايىپ اقشانىڭ جوعارى شەگىن جوعارىلاتۋ؛
مەملەكەتتىڭ تۇرمىستىق قوقسىقتاردى تۇرگە ايىرىپ جيناۋدى، ءبىر جاقتى ەتۋدى جانە بايلىققا اينالدىرىپ پايدالانۋدى كۇشەيتۋىن ونان ارى ايقىنداۋ؛
...
پارتيانىڭ دارىپتەمەسى، مەملەكەت ەركى، حالىق تىلەگى تىعىز توعىستى، تاريح پەن امالياتتىڭ سىنىنان وتە الاتىن ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسى جۇرت الدىندا بوي كورسەتتى.
تاماشا زاڭ ارقىلى شەبەرلىكپەن باسقارۋ، كورىكتى جۇڭگو قۇرىلىسىنىڭ جاڭا جورىعىن قامتاماسىز ەتتى
كوكتەم جايدارى دا كوركەم تۇسكە ەندى، گۋاڭشي گۇيلين ياڭشو اۋدانىنداعى ياڭدي كەمەجايى دۋمانعا بولەندى.
الىستا بەينە سۋ بوياۋلى سۋرەت سياقتى قۇزار شىڭدار تۇرسا، جاقىندا جولاۋشىلار قايىققا وتىرىپ وزەننەن ءوتۋدى كۇتۋدە. مەيلى كوشەلەردە سەيىلدەۋدە بولسىن، الدە كەمەگە وتىرىپ سەرۋەندەۋدە بولسىن، الىستاعى تاۋ - وزەندەردەن كوز ايىم بولۋمەن بىرگە، جاقىن ارالىقتا سۋدان ءلاززات الۋعا بولادى.
”ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسى بولعاندىقتان، ءبىزدىڭ تاماشا ەكولوگيا ارقىلى جوعارى ساپالى تۇرمىسقا قۋات ۇستەۋ سەنىمىمىز اناعۇرلىم كۇشەيدى، جىگەرىمىز اناعۇرلىم نىعايدى“، - دەدى حالىق سارايىنان شىققاندا گۇيلين قالالىق پارتكومنىڭ شۋجيى، ۋاكىل لي چۋ قاتتى تەبىرەنە.
زاڭ - ءتۇزىم − مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ باستاماسى. ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە بايلانىستى، تۇنىق سۋ، جاسىل تاۋدى قورعايتىن زاڭمەن باسقارۋ تورى تىعىز، بەرىك توقىلىپ، ەكولوگيالىق ورتانى باسقارۋ جۇيەسى مەن باسقارۋ قابىلەتىن وسىزامانداندىرۋ اناعۇرلىم جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلىپ، ماقپالداي تۇرلەنگەن بايتاق مەكەندە ادام مەن تابيعات جاراسىمدى قاتار ءومىر سۇرگەن كوركەم كارتينا باياۋ كەسكىندەلەدى.
زاڭنامانىڭ كۇشى ارقىلى بارلىق ادامنىڭ كورىكتى مەكەنى ويداعىداي قورعالادى.
شاعىن اۋماقتا ەستىلگەن الاڭ ءبيىن بيلەگەندەگى بارابان ءۇنى، عيماراتتىڭ استىڭعى قاباتىنداعى قاقتاما دۇكەندەرىنەن شىققان ىس - تۇتەك... قاتىستى تاراۋلاردىڭ ساناعىنا قاراعاندا، شۋىل، اسحانالاردىڭ ىس - تۇتەگى، ساسىق، بوتەن ءيىس جونىندەگى شاعىمدار كوپ جىلدان بەرى كوبەيمەسە ازايماي، قىزمەت پەن تۇرمىستا ادامنىڭ تىنىشىن العان، ”مازالايتىن ىسكە“، سونداي - اق ەكولوگيالىق ورتا سالاسىنداعى ءتىس باتپايتىن ”قيىن ماسەلەگە“ اينالعان.
تۇرمىستاعى ”شۋىلدى ازايتۋ“ ءۇشىن، ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىندا ”قوعامدىق تۇرمىستاعى شۋىلدان، لاستانۋدان ساقتانۋ جانە ونى وڭاۋ“ ارناۋلى تاراۋ بولىپ بەلگىلەنىپ، قۇرىلىس جۇرگىزگەندەگى شۋىلدان، لاستانۋدان ساقتانۋ جانە ونى وڭاۋ تەڭ قادامدا ونان ارى كۇشەيتىلدى؛
اسحانالاردىڭ ىس - تۇتەگىن وڭاۋدا زاڭناماعا ورىن تاڭداۋ سياقتى تالاپتار قوسىلىپ، ىس - تۇتەكتىڭ لاستاۋىن سوڭىنان رەتتەۋ - تۇزەتۋ تۋ باستان ساقتانۋعا جانە تىزگىندەۋگە ويىستى؛
...
”زاڭناما لاستانۋدى وڭاۋدىڭ ءتۇيىندى ونەركاسىپ سالاسىنان قالا، اۋىل تۇرمىسىنا قاراي كەڭەيۋىن ىلگەرىلەتىپ، حالىقتى وزەك ەتكەن زاڭ شىعارۋ ۇستانىمىن ايگىلەدى، بۇل حالىق بۇقاراسىنىڭ ەكولوگيالىق ورتاداعى تابىس سەزىمىن، باقىت سەزىمىن، حاۋىپسىزدىك سەزىمىن كورنەكتى جوعارىلاتادى“، - دەدى تيانجين داشۋەسى زاڭ عىلىمى شۋەيۋانىنىڭ باستىعى سۇن يوۋحاي.
زاڭنامانىڭ كۇشى ارقىلى دامۋ بارىسىندا قورعاۋدى، قورعاۋ بارىسىندا دامىتۋدى اناعۇرلىم ويداعىداي جۇزەگە اسىرۋعا بولادى.
ورمان، جايلىم، سازدىق سياقتى ەكولوگيالىق جۇيەنى تولىق قورعاۋ باسا دارىپتەلدى؛ جەر، كەن ونىمدەرى، سۋ، بالىق شارۋاشىلىعى سياقتى جاراتىلىستىق بايلىق قاينارىن ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ قورعاۋ جانە باياندى پايدالانۋ انىق بەلگىلەندى.
ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسى جوعارى ساپالى دامۋ مەن جوعارى دەڭگەيدە قورعاۋدىڭ ديالەكتيكالىق بىرلىگىن ايگىلەۋمەن بىرگە، تۇرلىشە ەكولوگيالىق فاكتورلاردىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىنە قۇرمەت ەتىپ، ءبىر تۇتاس جوسپارلاپ سايكەستىرىپ، قاتاڭ بولۋ مەن جۇمساق بولۋدى يكەمدى بىرلەستىردى.
جاراتىلىستىق بايلىقتاردى ۇنەمدى، شوعىرلى پايدالانۋدى كورنەكتىلەندىرىپ، مەملەكەتتىڭ بايلىقتى قورعاۋ مەن اشۋدى، پايدالانۋدى ءبىر تۇتاس جوسپارلاۋىن ايقىندادى؛ ورگانيزمدەردىڭ الۋان تۇرلىلىگىن قورعاۋدى كورنەكتىلەندىرىپ، تۇقىمدىق زات بايلىعىن قورعاۋ، بيولوگيالىق گەنەتيكالىق بايلىقتى قورعاۋ مەن پايدادان تەڭ يگىلىكتەنۋدى كۇشەيتتى؛ ەگىستىك جەردىڭ سانىن، ساپاسىن، ەكولوگياسىن ءبىر تۇلعالى قورعاۋدى اتقاردى... قورعاۋ پارمەندى، پايدالانۋ ءتارتىپتى، دامۋدا كەڭىستىك بار بولىپ، ءتۇزىمنىڭ تەپە - تەڭدىگى ارقىلى ۇزاق ۋاقىت ورنىقتى باسقارۋ ونىمدىلىگى جۇزەگە اسىرىلدى.
”زاڭناما جوعارعى - تومەنگى اعار، سۋ، قۇرلىق اراسى سياقتى جاقتاردا سايكەسە كۇش شىعارۋدى جەبەپ، كەمەلدى ەكولوگيالىق حاۋىپسىزدىك جاعدايىن ورناتىپ، ەكولوگيا حاۋىپسىزدىگىنىڭ تومەنگى شەگىن ساقتاۋمەن بىرگە، بايلىقتان ۇيلەسىمدى، باياندى پايدالانۋعا كەڭىستىك قالدىرعان“، - دەدى ۋحان داشۋەسى قورشاعان ورتا زاڭىن زەرتتەۋ ورنىنىڭ باستىعى چين تيانباۋ.
زاڭنامانىڭ كۇشى ارقىلى ەكونوميكانىڭ، قوعامنىڭ جاپپاي جاسىل تيپ جاڭالاۋىنا دەم بەرىلەدى.
ءۇي ەلەكتر جابدىقتارىنىڭ ەنەرگيا ۇنەمدەيتىنىن، شۋىلى ازدارىن تاڭدادى، ازىق - تۇلىكتەردىڭ جاسىل، ورگانيكالىسىن ساتىپ الدى، ارتىق - اۋىس بۇيىمدار ساۋداسى ۇزدىكسىز كۇسەت بولدى... ”جاسىلعا“ قاراي ويىسقان تۇتىنۋ جاڭا سالتى ادامداردىڭ تۇرمىسىن بىرتىندەپ جاڭعىرتتى.
بۇگىنگى تاڭدا قورشاعان ورتاعا قامقور مۇنداي تۇرمىس ءتاسىلى مەملەكەت زاڭناماسىنا سالتاناتپەن جازىلدى −
تۇتىنۋشىلاردى جاسىل قوراپتاۋدان پايدالانۋعا، مولشەرىن ازايتىپ قوراپتاۋعا شابىتتاندىرىپ، جەتەكتەپ، وتكەرمەلى تاۋار ساۋدا بازارى مەن تۇعىر قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتىپ، جاسىل تۇتىنۋعا ىنتالاندىرۋ مەحانيزمى، ۇكىمەتتىك جاسىل ساتىپ الۋ سياقتى قاتىستى بەلگىلەمەلەردى كوبەيتتى...
زاڭنامادا دەربەس بەلگىلەنگەن جاسىل، تومەن كومىر قىشقىل گازدى دامۋ تاراۋىن مۇقيات وقىعاندا، كومىر قىشقىل گازىنىڭ شىعارىلۋىن تومەندەتۋدى، لاستانۋدى ازايتۋدى، جاسىلدى كەڭەيتۋدى، ەكونوميكانى ارتتىرۋدى سايكەستى ىلگەرىلەتىپ، اينالمالى ەكونوميكانى دامىتۋ، قازىندى ەنەرگياعا جاتپايتىن ەنەرگيانىڭ تۇتىنۋ جالپى مولشەرىندە يەلەگەن سالىستىرماسىن جوعارىلاتۋ، كليمات وزگەرىسىنە بەلسەنە توتەپ بەرۋ سياقتىلار جونىندە تۇزىمدىك ورنالاستىرۋ جاسالىپ، جوعارى ساپالى دامۋدىڭ جاسىل ءتۇسى نىعايتىلعانىن كورۋگە بولادى.
”زاڭنامادا ’كومىر قىشقىل گازىنىڭ شىعارىلۋىن ەڭ جوعارى مانگە جەتكىزۋ، كومىر قىشقىل گازىن بەيتاراپتاندىرۋ‘ نىساناسى زاڭ جۇلگەسىنە ەنگىزىلىپ، كليمات حاۋىپسىزدىگى قالتقىسىن بەكەمدەۋدەن حالىقارالىق قاعيدامەن ۇشتاسۋعا دەيىن ەلىمىزدىڭ جاۋاپكەرشىلىك ارقالايتىن ءىرى ەلدىك جاۋاپكەرشىلىگى ايگىلەندى“، - دەدى جۇڭگو اۋا رايى مەكەمەسى حالىقارالىق سەلبەستىك مەڭگەرمەسىنىڭ باستىعى، مۇشە جاڭ شيڭيىڭ.
زاڭ وزدىگىنەن اتقارىلىپ كەتپەيدى، زاڭنىڭ جانى اتقارىلۋىندا. زاڭنامانىڭ تياناقتانۋى ءبىر كۇندە ىسكە اساتىن جۇمىس ەمەس، ماڭىزدىلىعى تامىر تارتۋىندا، قىمباتتىلىعى امالياتتا ايگىلەنۋىندە.
ىشكى موڭعۇل اۆتونوميالى رايوندىق ەكولوگيالىق ورتا مەڭگەرمەسىنىڭ باستىعى، ۋاكىل چي فەييۇن بىلاي دەدى: ”ءبىز زاڭناماعا ولشەم بويىنشا تۋرالانىپ، جەرگىلىكتى زاڭ - ەرەجەلەردى شىعارۋدى، وزگەرتۋدى، كۇشىنەن قالدىرۋدى، ءتۇسىندىرۋدى ىلگەرىلەتىپ، ۇلكەن باقىلاۋ ارناسىن ورناتىپ، ەكولوگيالىق ورتاعا قاتىستى زاڭ اتقارۋ ءتۇزىلىس - مەحانيزمىن ۇزدىكسىز اقاۋسىزداندىرىپ، باقىلاۋ - باسقارۋدىڭ ناقتى ونىمدىلىگىن كۇشەيتىپ، وتانىمىزدىڭ سولتۇستىك شەكاراسىنىڭ تۇنىق سۋ، جاسىل تاۋ، اشىق اسپان، تازا توپىراعىن ويداعىداي قورعايمىز“.
زاڭ شىعارۋ - جاساۋ، زاڭ اتقارۋدا تاباندى بولۋ، ءادىليا تەپە - تەڭدىگىن ساقتاۋ، زاڭعا بويسۇنۋدا سانالى بولۋ كەرەك. زاڭ رۋحىن تاراۋلاردا، كاسىپورىنداردا، ءار ادامنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىندا تياناقتاندىرعاندا عانا زاڭ تارماقتارىن ارەكەتكە اينالدىرىپ، زاڭمەن باسقارۋدىڭ باياندى ونىمدىلىگىن توپتاۋعا بولادى.
زاڭدى قاستەرلەپ، ءتۇزىم ورناتقاندا، تۇزىمدى كوشەيتكەندە مەملەكەت قۇدىرەتتەنەدى. زاڭ ارقىلى تابيعات قورعالعاندا كەيىنگىلەرگە يگىلىك جەتكىزۋگە بولادى.
ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋدىڭ ايبىندى جورىعىندا تاعى ءبىر زاڭمەن باسقارۋ ەسكەرتكىشىن ورناتىپ، ”جۇڭگو باسقارۋىنىڭ“ اناعۇرلىم جوعارى دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە دەم بەردى، سونداي - اق جۇڭگونىڭ اقىل - پاراساتى ارقىلى بۇكىل ادامزات ءجىتى قاداعالاپ وتىرعان ىستەرگە جاۋاپ قايتارىپ، بۇكىل جەر شارى ورتاسىن وڭاۋعا، تازا، كورىكتى دۇنيە ءجۇزىن بىرگە قۇرۋعا جۇڭگو جوباسىن ارنادى.
(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 3 - ايدىڭ 12 - كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)
