دۇنيە ٴجۇزىنىڭ نازارىنداعى جۇڭگونىڭ ”كەلەسى جورىعى“
− حالىقارالىق قوعام جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋدىڭ جاڭا ورايىن قىزۋ تالقىلادى
□ شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ ٴتىلشىسى
”15 ـ بەسجىلدىقتىڭ“ باستاما جىلىنداعى جۇڭگونىڭ مەملەكەتتىك ەكى ٴماجىلىسى ٴتۇرلى كەڭەستىك تارتىپتەرىن تابىسپەن ورىنداعاننان كەيىن جەڭىسپەن جابىلدى. ”15 ـ بەسجىلدىق“ جوبا باعدارلاماسىنان ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىنا، ۇلتتار ىنتىماعى، العاباسارلىعىن جەبەۋ زاڭىنا، مەملەكەتتىڭ دامۋ جوباسى زاڭىنا دەيىن... حالىقارالىق قوعام جۇڭگو دامۋىنىڭ ستراتەگيالىق تاباندىلىعىن، كۇشتى ومىرشەڭ كۇشىن جانە اشىق پەيىلىن تەرەڭ سەزىندى.
كوپ ەل قايراتكەرلەرى شينحۋا اگەنتتىگى ٴتىلشىسىنىڭ تىلشىلىگىن قابىلداعاندا مىنالاردى ٴبىلدىردى: حالىقارالىق جاعداي كۇن سايىن اۋمالى ـ توكپەلى بولىپ وتىرعان قازىرگى كەزدە، بيىلعى جۇڭگونىڭ مەملەكەتتىك ەكى ٴماجىلىسى جۇڭگونىڭ بولاشاق دامۋىنا ايقىن باعدار كورسەتىپ، ارمان ـ تىلەكتى سۋرەتتەۋمەن بىرگە، جۇڭگونىڭ دۇنيە جۇزىندەگى ەلدەرمەن ورايدان بىرگە يگىلىكتەنۋىنىڭ، بىرگە دامۋىنىڭ ايقىن سيگنالىن تاراتتى. جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋدىڭ جاڭا جورىعىندا جۇڭگو مەن دۇنيە ٴجۇزىنىڭ قوس باعىتتا اتتانعان، ٴوزارا تابىسقا جەتكىزەتىن اناعۇرلىم كوپ تارتىمدى اڭگىمەلەردى بىرگە جازۋىن ٴۇمىت ەتەمىز.
دۇنيە ٴجۇزى ەكونوميكاسىنىڭ ”ورنىقتىلىق قازىعى“
”قازىر دۇنيە جۇزىندە ايقىنسىزدىق ۇزدىكسىز ارتقان جاعدايدا، جۇڭگونىڭ دامۋى ٴوزىنىڭ وسىزاماندانۋ ۇردىسىنە قاتىستى بولىپ قانا قويماي، دۇنيە ٴجۇزىنىڭ ورنىقتىلىعى مەن دامۋى جونىنەن دە كەلەلى مانگە يە“. ازيا − تىنىق مۇحيت ەكونوميكالىق سەلبەستىك ۇيىمى حاتشىلار باسقارماسىنىڭ بۇرىنعى اتقارۋشى مەڭگەرۋشىسى حۋان كارلوس كاپۋناي بىلاي دەدى: مەن جۇڭگونىڭ مەملەكەتتىك ەكى ماجىلىسىندە تالقىلانعان دامۋ نىساناسى مەن ساياسات بەتالىسىنا باستان ـ اياق نازار اۋدارىپ كەلەمىن، ويتكەنى ”قازىرگى دۇنيە جۇزىندەگى كوپتەگەن جاڭا دامۋ بەتالىسىن ٴتۇسىنۋ ٴۇشىن، ٴسوز جوق، جۇڭگونى باقىلاۋ كەرەك“.
”جۇڭگو − دۇنيە ٴجۇزى ەكونوميكاسىنىڭ ’ورنىقتىلىق قازىعى‘ “. بەلورۋسسيا كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ شاڭحاي سەلبەستىك ۇيىمىمەن جانە بريكس ەلدەرىمەن ىقپالداستىق ىستەرىنە جاۋاپتى تاراۋىنىڭ جاۋاپتىسى رۋسلان ەشين بىلاي دەدى: جۇڭگونىڭ مەملەكەتتى باسقارۋىن جانە دامۋ بەتالىسىن باقىلايتىن ەكى ٴماجىلىس سىندى وسى ماڭىزدى تەرەزە ارقىلى جۇڭگونىڭ باستان ـ اياق ايقىن دا ۇلاسپالى دامۋ ستراتەگياسىنا تاباندى بولعاندىعىن كورۋگە بولادى. 2026 ـ جىلى جۇڭگو ارتۋ مەجەلى نىساناسىن %4.5 − %5 ەتىپ بەلگىلەدى، ”كۇردەلى حالىقارالىق جاعدايدا جۇڭگو دۇنيە ٴجۇزىنىڭ ورنىقتىلىعىنا، دامۋىنا ’قۋاتتاندىرعىش‘ ۇستەدى“.
يسپانيا كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ ٴتوراعاسى حوسە لۋيس سەنتەللا مىنالاردى ٴبىلدىردى: بۇگىنگى دۇنيەدە سىڭار جاقتىلىق پەن قارسىلاسۋ ويى باس كوتەرىپ، كوپتەگەن وڭىردە اسكەري قاقتىعىس اسقىندى. ”وسىنداي جاعدايدا جۇڭگو الداعى 5 جىلداعى دامۋ ٴۇشىن ايقىن جول كارتاسىن تۇراقتاندىرىپ قانا قويماي، دۇنيە جۇزىمەن سەلبەستىك جاساپ بىرگە يگىلىككە كەنەلۋ تىلەگىن دە ايگىلەپ، حالىقارالىق قوعامعا ورنىقتىلىق جانە بولجامدىلىق ازىرلەدى“.
بوسنيا ـ گەرتسەگوۆينانىڭ ەكونوميسى يگور گاۆران بىلاي دەدى: ساياساتتىڭ ورنىقتىلىعى مەن ۇلاسپالىلىعى − جۇڭگونىڭ دامۋىنداعى كورنەكتى باسىمدىعى، ”15 ـ بەسجىلدىق“ جوبا باعدارلاماسى جۇڭگونىڭ باياعىداي ستراتەگيالىق تاباندىلىعىن ايگىلەدى. ەكولوگيالىق ورتانى قورعاۋ، ۇلتتار ىنتىماعى جانە مەملەكەتتىڭ دامۋ جوباسى جونىندە زاڭ شىعارۋى ”جۇڭگونىڭ 5 جىلدىق جوبا پەريودىن كوزدە ۇستاپ قانا قويماي، نەشە ون جىلدى اتتاعان، ٴتىپتى، ونان دا ۇزاق ستراتەگيالىق كوز ايانى دا ازىرلەگەندىگىن ايگىلەدى. جۇڭگونىڭ قازىرگىنى تياناق ەتكەن، ۇزاق بولاشاقتى جوسپارلاعان مۇنداي ٴادىسى ٴار ەلدىڭ ۇلگى ەتۋىنە تاتيدى“.
”جۇڭگو ازىرلەگەن ايقىندىلىق ٴدال قازىرگى الەمدىك ەكونوميكالىق ورتاداعى ەڭ تاپشى، ەڭ قۇندى بايلىق بولماق“. كەنيانىڭ حالىقارالىق ماسەلەلەر مامانى ستەفون ندەگۆا بىلاي دەدى: جۇڭگونىڭ بيىلعى ەكونوميكالىق ارتۋ مەجەلى نىساناسى ەل اتتاعان كاسىپورىندار جونىنەن ورنىقتى بازار ورتاسى سانالادى، كاسىپورىنداردىڭ وسى نەگىزدە ٴوزىنىڭ دامۋ ستراتەگياسىن كوزدەپ، ساياساتى ورنىقتى دا اقاۋسىز ەكونوميكالىق ەكولوگيا جۇيەسىمەن ىشكەرىلەي توعىسۋىنا بولادى.
جاڭا بولۋعا، ساپالى بولۋعا قاراي دامۋدا قامتىلعان وراي
جاڭاشا وندىرگىش كۇشتەردى دامىتۋعا جەتەكشىلىك ەتۋدەن سيفرلانا، زەردەلىلەنە دامۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋعا، ونان جاسىل، تومەن كومىر قىشقىل گازدى تيپ جاڭالاۋدى ىلگەرىلەتۋگە دەيىن... جۇڭگونىڭ مەملەكەتتىك ەكى ٴماجىلىسى مەن ”15 ـ بەسجىلدىق“ جوبا باعدارلاماسى جۇڭگونىڭ جوعارى ساپالى دامۋىنىڭ ايبىندى كارتيناسىن نوبايلاپ، جۇڭگونىڭ ەكونوميكاسىنىڭ، قوعامىنىڭ قارىشتاپ دامۋىنىڭ تىرشىلىك تىنىسى مەن ومىرشەڭ كۇشىن تولىق ايگىلەدى.
”وسى رەتكى ەكى ماجىلىستەن جۇڭگونىڭ جاڭالىق اشۋعا باسا ٴمان بەرەتىندىگىن كورۋگە بولادى، ٴبىز باستان ـ اياق جۇڭگو بازارىن شەشۋشى ارتتىرۋ قوزعالتقىشى جانە ماڭىزدى جاڭالىق اشۋ تورابى دەپ قارايمىز“. وتكەن عاسىردىڭ 90 ـ جىلدارىنىڭ باسىندا ـ اق جۇڭگو بازارىنا كىرگەن گەرمانيا كيون توبىنىڭ باس اتقارۋشى ٴمانساپتىسى روب سميس بىلاي دەدى: ”ٴبىز جۇڭگوداعى كاسىبىمىزدىڭ ارتۋىنان ٴۇمىت كۇتەمىز، مەنىڭشە، بۇكىل دۇنيە ٴجۇزى جۇڭگودان زور ٴۇمىت كۇتىپ وتىر“.
”ەكى ٴماجىلىس توتەنشە ايقىن سيگنال تاراتتى، جۇڭگو ەكونوميكاسى ساپاسى اناعۇرلىم جوعارى، ونىمدىلىگى اناعۇرلىم ساپالى، سەرپىمدىلىگى اناعۇرلىم كۇشتى دامۋ كەزەڭىنە قادام تاستايدى“. جاپونيا ساۋدانى گۇلدەندىرۋ قۇرىلىمى ازيا ەكونوميكانى زەرتتەۋ ورنىنىڭ اعا زەرتتەۋشىسى ديڭ كى بىلاي دەدى: ”الداعى 5 جىلعا كوز جىبەرسەك، جۇڭگو ەكونوميكاسى ۇزدىكسىز جاڭا بولۋعا، ساپالى بولۋعا قاراي دامىپ، دۇنيە جۇزىنە، اسىرەسە، جەر شارىنىڭ وڭتۇستىگىنە جاڭا قاجەتسىنۋ كەڭىستىگىن، سونداي ـ اق اناعۇرلىم كەڭ كاسىپ سالاسىنا دارەجەسىن جوعارىلاتۋ، سيفرلاندىرۋ جانە جاسىل دامۋ ورايىن ازىرلەيدى“.
”جوعارى دەڭگەيلى عىلىم ـ تەحنولوگيادا ٴوز كۇشىنە سۇيەنۋ، ٴوزىن الۋەتتەندىرۋ“ − دۇنيە ٴجۇزى نازار اۋدارىپ وتىرعان ەكى ماجىلىستەگى قىزۋ تاقىرىپتى ٴسوز. ساۋد ارابياسى رياد ساياسي جانە ستراتەگيانى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ زەرتتەۋشىسى ابدۇل ازەز ٴال ـ شايباني بىلاي دەدى: بۇل جۇڭگونىڭ ەكونوميكانىڭ سەرپىمدىلىگىن ارتتىرۋىنا، كاسىپ سالاسىنىڭ باسەكەلىك قۋاتىن جوعارىلاتۋىنا ٴتيىمدى. ” ’جۇڭگو جاساۋدان‘ ’جۇڭگو زەردەلى جاساۋىنا‘ بەت الۋ − تەحنولوگيالىق دەڭگەيدى جوعارىلاتۋ عانا ەمەس، ونان دا ماڭىزدىسى، دامۋ ۇلگىسىندە بۇرىلىس جاساۋ بولماق“.
حالىقارالىق قوعام جاڭادان ماقۇلدانعان ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسىنىڭ جۇڭگونىڭ ”زاڭناما“ اتىمەن اتالعان ەكىنشى زاڭى ەكەندىگىنە نازار اۋداردى، بۇل جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋدىڭ جاڭا جورىعىنىڭ جاسىل دامۋدى ماڭداي الدى ورىنعا قويعاندىعىن، جاسىل، تومەن كومىر قىشقىل گازدى تيپ جاڭالاۋدى ۇزدىكسىز ىلگەرىلەتكەندىگىن تولىق ايگىلەدى.
امەريكا جۇڭگو − امەريكا پوستمودەرىندىك دامۋدى زەرتتەۋ ورنىنىڭ ورىنباسار باستىعى كيففورد كوب بىلاي دەدى: ەكولوگيالىق ورتا زاڭناماسى جۇڭگونىڭ ەكولوگيالىق ورتانى وڭاۋ تاجىريبەسىنىڭ شوعىرلى بەينەلەنۋى، سونداي ـ اق جۇڭگونىڭ ەكولوگيالىق وركەنيەت قۇرىلىسىن ىلگەرىلەتۋدەگى ماڭىزدى جەتىستىگى. جۇڭگو امالياتى ”دامۋ مەن قورشاعان ورتا قاتىناسى ماسەلەسىن شەشۋگە ۇزدىكسىز جاڭا شەشۋ وي جەلىسىن ازىرلەدى“.
پاكيستان ازيا ەكولوگيالىق وركەنيەتتى زەرتتەۋ جانە دامۋدى زەرتتەۋ ورنىنىڭ باس اتقارۋشى ٴمانساپتىسى شاكيل راماي مىنالاردى ٴبىلدىردى: جۇڭگو ”جاپپاي جاسىل تيپ جاڭالاۋدى جەدەل ىلگەرىلەتۋدى“ العا قويدى، بۇل اناعۇرلىم جوعارى ٴونىمدى، اناعۇرلىم تازا ٴوندىرىس ٴتاسىلىن، سونداي ـ اق قولدانىلمالى جاساندى زەردە، زات ينتەرنەتى سياقتى وزىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋدى بىلدىرەدى. بۇل جۇڭگونىڭ ەل ىشىندە وراسان زور جاسىل بازار اشىپ عانا قويماي، باسقا ەلدەر دە ودان يگىلىكتەنەدى.
جۇڭگونىڭ دامۋىمەن ”تەڭ قادامدا ٴجۇرۋ“
ماڭداي الدى شارۋاشىلىق ـ ساۋدا ورتاسىن بەلسەنە قالىپتاستىرۋ، دەربەس ەسىك اشۋدى بەلسەنە كەڭەيتۋ، ”ٴبىر بەلدەۋ، ٴبىر جولدى“ جوعارى ساپامەن بىرگە قۇرۋ... جۇڭگونىڭ مەملەكەتتىك ەكى ٴماجىلىسىندە جاسالعان ٴتۇرلى شەشىمدەر، ورنالاستىرۋلار ”جۇڭگونىڭ اشىلعان ەسىگى بارعان سايىن ايقارا اشىلادى“ دەگەن بەرىك ۋادەسىن پارمەندى ايگىلەپ، ”جۇڭگومەن بىرگە ٴجۇرۋ ورايمەن بىرگە جۇرگەندىك“ دەگەن ايقىن سيگنالدى تاراتتى.
”دۇنيە جۇزىندەگى ٴبىرىنشى ۇلكەن ەكسپورت ەتۋشى ەل جانە ەكىنشى ۇلكەن يمپورت ەتۋشى ەل رەتىندە، جۇڭگو جوعارى دەڭگەيدە سىرتقا ەسىك اشۋعا تاباندى بولىپ، دۇنيە جۇزىندەگى كاسىپورىندارعا اناعۇرلىم بولجامدى، اناعۇرلىم كوپ نەگىزدى دامۋ ورايىن جاراتتى“. بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمى ساۋدا جانە دامۋ ٴماجىلىسى حالىقارالىق ساۋدا جانە تاۋار مەكەمەسىنىڭ باستىعى لۋس ماريا دەلامورا بىلاي دەدى: ”مەن جۇڭگونىڭ ٴبىر قىدىرۋ ەسىك اشۋ شارالارىنىڭ ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ جۇڭگو بازارىمەن اناعۇرلىم ىشكەرىلەي، اناعۇرلىم ٴونىمدى تۇيىلىسۋىنە مۇمكىندىك جاساپ، قوس باعىتتاعى ساۋداعا قارجى قوسۋدىڭ ۇزدىكسىز ارتۋىن ىلگەرىلەتۋىن اسىعا كۇتەمىن“.
رەسەي قيىر شىعىس فەدەراتسيالىق داشۋەسى شىعىس شۋەيۋانىنىڭ دوتسەنتى اندرەي كوزينەتس ”15 ـ بەسجىلدىق“ جوبا باعدارلاماسىن وقىعاننان كەيىن بىلاي دەدى: حالىقارالىق جاعداي اۋمالى ـ توكپەلى بولسا دا، جۇڭگو ٴوزىنىڭ ەسىك اشۋداعى ۋادەسىن تاعى دا باسا دارىپتەدى، سونداي ـ اق سەلبەستىك سەرىكتەرىمەن ەكونوميكا ـ ساۋدا قارىم ـ قاتىناسىن ۇزدىكسىز دامىتۋعا پەيىل بولدى. ”جۇڭگو حالىقارالىق ساۋدانىڭ ورنىقتىلىعىن قورعاۋعا، شەتەل قارجىسىن باۋراۋعا، حالىقارالىق ەكونوميكالىق بايلانىستى تەرەڭدەتۋگە كۇش سالدى ٴارى وسى ٴۇشىن قاجىماي ـ تالماي قۇلشىندى“.
جۇڭگو − ەۆروپا سيفر قوعامىنىڭ ٴتوراعاسى لۋيدجي گامباردەللا بىلاي دەدى: ەكى ٴماجىلىس جەتكىزگەن سيگنالدان قاراعاندا، جۇڭگو تۇزىمدىك ەسىك اشۋدى ۇزدىكسىز ورنىقتى كەڭەيتىپ، شەتەل كاسىپورىندارىنىڭ جۇڭگودا شارۋاشىلىق جۇرگىزۋىنە اناعۇرلىم كۇشتى بولجامپازدىق ازىرلەيدى. ”ەۆروپا كاسىپورىندارى جونىنەن ايتقاندا، مۇنداي بولجامپازدىق ۇزاق ۋاقىت قارجى قوسۋ شەشىمىن جاساۋ، تەحنولوگيالىق سەلبەستىك سەرىكتەستىك قارىم ـ قاتىناسىن ورناتۋ، سونداي ـ اق كاسىپ سالاسى نىساندارىنىڭ كولەمىن كەڭەيتۋ جونىنەن توتەنشە ماڭىزدى. بولجامپازدىق سەلبەستىك نيەتىن ناقتى قارجى قوسۋعا اينالدىرادى“.
”جۇڭگونىڭ اشىلعان ەسىگى بارعان سايىن ايقارا اشىلادى، بۇل ۇزاق ۋاقىتتىق تيىمدىلىك“. جۇڭگودا كوپ جىل شارۋاشىلىق جۇرگىزگەن گەرمانيا بيۋركەرت توبىنىڭ الەمدىك ٴوندىرىس ٴتوراعاسى حارالد شميدت جۇڭگونىڭ مەملەكەتتىك ەكى ماجىلىسىنە، اسىرەسە، قىزمەت وتەۋ كاسىبىنىڭ بازارعا كىرۋىنە رۇقسات ەتۋ ساياساتىنا قاداعالاي نازار اۋداردى. ول بىلاي دەدى: ”ٴبىز جۇڭگو بازارىنا باتىل سەنىم ارتىپ وتىرمىز، گەرمانيا − جۇڭگو سەلبەستىگىنىڭ بولاشاق كومەسكى كۇشىنە سەنىم ارتىپ وتىرمىز، جۇڭگونىڭ جوعارى ساپالى دامۋىمەن تەڭ قادامدا جۇرۋگە قۇلشىنىپ، جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋ مەن جوعارى دەڭگەيدەگى ەسىك اشۋدىڭ داۋىرلىك ورايىنان بىرگە يگىلىكتەنەمىز“.
جۇڭگو − لاوس تەمىر جولىنىڭ لاوس بولىگىندە جۇمىس جۇرگىزۋگە جاۋاپتى لاوس − جۇڭگو تەمىر جولى شەكتى سەرىكتەستىگىنىڭ ورىنباسار باس ديرەكتورى انۇڭدى بىلاي دەدى: ”15 ـ بەسجىلدىق“ جوبا باعدارلاماسىندا توڭىرەكتىك دامۋدىڭ توعىسۋىن تەرەڭدەتىپ، توڭىرەكتىك تاعدىرلاس ورتاق تۇلعا قۇرۋ العا قويىلدى، بۇل توڭىرەكتەگى ەلدەرگە بۇرىن بولماعان دامۋ جاڭا ورايىن اكەلەدى. ”ٴبىز جۇڭگومەن اناعۇرلىم كەڭ، اناعۇرلىم تەرەڭ سەلبەستىك ورىستەتىپ، سەلبەستىك جەتىستىكتەرىنەن اناعۇرلىم كوپ جۇرتتى يگىلىكتەندىرىپ، حالىق تۇرمىسىنىڭ قۇت ـ ىرىسىن ارتتىرۋدى كۇتەمىز“.
”ەكى ٴماجىلىس ەجەلدەن بەرى دۇنيە ٴجۇزىنىڭ جۇڭگونى باقىلاۋىنداعى جانە تۇسىنۋىندەگى ماڭىزدى تەرەزە“. بيىلعى ەكى ٴماجىلىس جۇڭگونىڭ باستان ـ اياق ەسىك اشۋعا، سەلبەستىك جاساۋعا، ٴوزارا پايدا جەتكىزىپ بىرگە يگىلىككە كەنەلۋگە كۇش سالىپ كەلە جاتقاندىعىن تاعى ٴبىر رەت ايگىلەدى“. قازاقستان ”تالاپ“ قولدانبالى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى وشاقبايەۆ بىلاي دەدى: ”دۇنيە ٴجۇزى جاڭا تاريحي كەزەڭگە ٴوتتى، جۇڭگو بارعان سايىن ماڭىزدى رول اتقارۋدا. جۇڭگونىڭ جالعاستى گۇلدەنىپ، دامىپ، دۇنيە جۇزىندەگى ٴار ەلمەن بىرگە اناعۇرلىم كوركەم بولاشاق اشۋىنا شىنايى تىلەكتەستىك بىلدىرەمىن“.
(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 3 ـ ايدىڭ 14 ـ كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)
