ادامزاتتىڭ ورتاق بولاشاعىن نۇرلاندىردى
− الەمدىك وركەنيەت باستاماسىنىڭ دۇنيە جۇزىندەگى جاڭعىرىعى
□ شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ تىلشىلەرى جۋ رۇيچيڭ، لۋ رۇي
دۇنيە ءجۇزى وركەنيەتىنىڭ الۋان تۇرلىلىگىنە قۇرمەت ەتۋدى بىرگە دارىپتەدى، بۇكىل ادامزاتتىڭ ورتاق قۇندىلىقتارىن اسقاقتاتۋدى بىرگە دارىپتەدى، وركەنيەتتى جالعاستىرۋعا جانە وندا جاڭالىق اشۋعا ءمان بەرۋدى بىرگە دارىپتەدى، حالىقارالىق گۋمانيتارلىق اۋىس - كۇيىستى، سەلبەستىكتى كۇشەيتۋدى بىرگە دارىپتەدى − 2023 - جىلى 3 - ايدا جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس شۋجيى، مەملەكەت ءتوراعاسى شي جينپيڭ جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى مەن دۇنيە ءجۇزى ساياسي پارتيالارىنىڭ جوعارى جىكتەگىلەر كەڭەسىندە الەمدىك وركەنيەت باستاماسىن سالتاناتپەن العا قويدى، مۇنداعى ماقسات ءار ەل حالقىنىڭ ءوزارا ءتۇسىنىسۋىن، ءوزارا ەتەنە بولۋىن جەبەۋ، ءتۇرلى وركەنيەتتىڭ سيىسىمدى بولۋىن، ءوزارا ۇلگى الۋىن جەبەۋ.
بۇگىنگى دۇنيەدە 100 جىلدىق وزگەرىس جەدەل قۇبىلىپ، وزگەرىس پەن بىلىقپالىق قاباتتاسىپ، سوعىس، قاقتىعىستار تولاسسىز تۋىلۋدا. تۇرلىشە وركەنيەتتىڭ قالاي وتاسۋى، ادامزات وركەنيەتىنىڭ قايدا بەتتەۋى جونىندەگى سۇراۋ ءدال بۇگىنگىدەي كوكەي تەستى بولىپ كورگەن ەمەس.
الەمدىك وركەنيەت باستاماسى العا قويىلعان 3 جىلدان بەرى، ازيا - تىنىق مۇحيت وڭىرىنەن افريكا قۇرلىعىنا دەيىن، ورتا شىعىس وڭىرىنەن لاتىن امەريكاسىنا دەيىن دۇنيە ءجۇزىنىڭ جەر - جەرىندەگى ادامدار 100 جىلدىق وزگەرىس جاعدايىندا باستامانىڭ داۋىرلىك ءمانىن اناعۇرلىم تەرەڭ سەزىندى − جۇڭگو ۇستانىمى تۇرلىشە وركەنيەتتىڭ دۇرىس وتاسۋ جولىن ايقىن ۇعىندىرىپ، كوپ نەگىزدى وركەنيەتتىڭ وسىزاماندانۋعا قول ۇستاسا بىرگە ۇمتىلۋ ورتاق ۇندەۋىنە جاۋاپ بەرىپ، كۇن سايىن كەڭەيىپ بارا جاتقان حالىقارالىق ورتاق تانىمدى ۇيىستىرىپ، دۇنيە ءجۇزىنىڭ كۇشتى ۇندەستىگىن ۇزدىكسىز تۋدىرۋدا.
تۇسىنىستىك پەن سەنىمدىلىكتىڭ كوپىرىن ورناتتى
”اۋمالى - توكپەلى جاعداي ۋشىققان جانە ايقىنسىزدىق اسقىنعان بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك وركەنيەت باستاماسى دۇنيە ءجۇزىنىڭ بەيبىت، ورنىقتى، سيىسىمدى دامىعان بولاشاققا بەت الۋىن ىلگەرىلەتۋگە ماڭىزدى جەتەكشىلىك ازىرلەدى“، - دەدى باس شتابى يراقتاعى الەمدىك وركەنيەت باستاماسىن زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ءتوراعاسى كاۆا ماحمۇت تىلشىگە.
2025 - جىلى 12 - ايدا جۇڭگو مەن ورتا شىعىس رايونىنداعى كوپ ەلدەن كەلگەن 300دەن استام ءمانساپتى، وقىمىستى سياقتى ءار سالا قايراتكەرلەرى وسى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ اشىلۋ سالتىنا قاتىناستى. تاياۋدا ماحمۇت تىلشىگە زەرتتەۋ جۋرنالىنىڭ ەڭ جاڭا سانىن جولدادى. ”اناعۇرلىم كوپ ادامنىڭ الەمدىك وركەنيەت باستاماسىنىڭ ىشكى ءمانىن ءتۇسىنىپ، تۇرلىشە وركەنيەتتەردىڭ تەڭ تۇرعىدا اۋىس - كۇيىس جاساۋىن، دامۋىن، العا باسۋىن بىرگە ىلگەرىلەتۋىنە مۇمكىندىك جاساۋدى ءۇمىت ەتەمىز“، - دەدى ول.
قازىر ورتا شىعىس وڭىرىندە قاقتىعىس پەن الاساپىراندىقتىڭ اسقىنۋى ماحمۇتتىڭ الەمدىك وركەنيەت باستاماسىنىڭ داۋىرلىك قۇنى جونىندەگى تۇسىنىگىن اناعۇرلىم تەرەڭدەتتى. ول بىلاي دەدى: ”الەمدىك وركەنيەت باستاماسىنىڭ ءوزارا قۇرمەت ەتۋدى، سيىسىمدى بولۋدى، تىلدەسۋدى دارىپتەۋى ’وركەنيەتتەر قاقتىعىسى ءپاتۋاسىنىڭ‘ بايانداۋ جۇلگەسىن تالقانداپ، تۇرلىشە وركەنيەتتەر اراسىنداعى تۇسىنىستىك پەن سەنىمدىلىكتى كۇشەيتۋگە كوپىر ورناتۋعا پايدالى“.
قىم - قۋىت حالىقارالىق جاعدايدا، جۇڭگو ۇستانىمى بارعان سايىن كوپ ادامعا سوقىر تۇماندى كەسىپ وتەتىن جارىق سيلادى.
قىرعىزستاندىق ساياسات تانۋشى مارس ساليەۆ جۇڭگونىڭ كوپ جاقتى ساحناداعى جاۋاپكەرشىلىگىنەن، ءىس - ارەكەتىنەن الەمدىك وركەنيەت باستاماسىنىڭ ىشكى ءمانىن ءتۇسىندى. ”شاڭحاي سەلبەستىك ۇيىمى ۇستانعان ’شاڭحاي رۋحى‘ ’الۋان ءتۇرلى وركەنيەتكە قۇرمەت ەتۋدى‘ باسا دارىپتەيدى، جۇڭگو − ورتا ازيا سەلبەستىگى دە تۇرلىشە وركەنيەتتەر اراسىنداعى ’ءوزارا قۇرمەتتەۋگە، ءوزارا سەنۋگە، ءوزارا پايدا جەتكىزۋگە، ءوزارا كومەكتەسۋگە‘ ءمان بەرەدى، ەكەۋى دە الەمدىك وركەنيەت باستاماسىمەن كۇشتى ۇندەستىك قالىپتاستىرىپ وتىر“.
بىرلەسىپ حۇجاتتى فيلم تۇسىرۋدەن، كينو فەستيۆالىن وتكىزۋدەن جاستاردىڭ اۋىس - كۇيىس قيمىلىن ورىستەتۋگە دەيىن بريكس ەلدەرى اراسىنداعى گۋمانيتارلىق اۋىس - كۇيىس قيمىلىنىڭ مازمۇنى دا بايي ءتۇستى. «كەدەيلىكتەن ارىلۋدىڭ» پورتۋگال تىلىندەگى باسىلىمىنىڭ اۋدارماشىسى، برازيليا فلۋمينەنسە فەدەراتسيالىق داشۋەسىنىڭ پروفەسسورى ەۆاندرو كارۆالو بىلاي دەدى: بريكس سەلبەستىك تۇعىرىندا جۇڭگو مادەنيەت، وقۋ - اعارتۋ، عىلمي زەرتتەۋ سياقتى سالالارداعى اۋىس - كۇيىستى، سەلبەستىكتى بەلسەنە ىلگەرىلەتتى ءارى بريكس ەلدەرىنىڭ الۋان ءتۇرلى وركەنيەتتەن ءىس جۇزىندىك ماسەلەلەردى شەشۋدىڭ اقىل - پاراساتىن قابىلداۋىن ىلگەرىلەتتى.
”الەمدىك وركەنيەت باستاماسى تاريحي مادەنيەت استارى مۇلدە باسقاشا بولعانىمەن، ءبىراق ورتاق سىن - سايىسقا ءدوپ كەلگەن دۇنيە جۇزىندەگى ءار ەلگە اناعۇرلىم كوپ تىلدەسۋ كەڭىستىگىن ازىرلەدى“، - دەدى ول.
حالىق تىلەگىن جاقىنداتىپ، دانەكەردى تۇتاستىردى
انگليانىڭ شاعىن قالاسى ستراتفوردتا، شەكسپيردىڭ بايىرعى تۇراعىنا تاياۋ جەردە دەن قويا سالىنعان مۋدان سامالدىعى جىم - جىرت بوي سوزىپ تۇر. بۇل جۇڭگولىق دراماتۋرگ تاڭ شيانزۋدىڭ اتا مەكەنى جياڭشيدىڭ فۋجوۋىنان كەلگەن تارتۋ.
ءبىر داۋىردە جاساعان، اراسى شالعاي ەكى دراما الىبى بەينە جارقىراعان جۇلدىزداي ءوز اسپاندارىندا نۇر شاشىپ تۇر. بۇگىنگى كۇندە فۋجوۋ مەن ستراتفورد دوس قالا بولدى، مۋدان سامالدىعى ستراتفوردتىڭ مادەنيەت جينالىسىن وتكىزەتىن جاڭا ساحناسىنا اينالدى، جۇڭگو مەن انگليانىڭ تەاتر سالاسىنداعى اۋىس − كۇيىس قيمىلى دا مەرزىم سايىن فۋجوۋدا وتكىزىلىپ تۇرادى.
انگليا ليدس داشۋەسىنىڭ رەجيسسەرى ستيف انسەل كەزىندە فۋجوۋدا تەاتر قيمىلىنا قاتىناسقان، جۇڭگو كورەرمەندەرىنىڭ شەكسپيردى قانىق بىلەتىندىگى ونىڭ ويلاعانىنان الدەقايدا اسىپ ءتۇستى. ”مادەنيەت اتتاعان ۇندەستىكتى ۇيىستىرۋ ءدال گۋمانيتارلىق اۋىس - كۇيىس قيمىلىنىڭ ءمانى سانالادى“، - دەدى ول.
انگليانىڭ باس قالاسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسار قالا باستىعى يۋكتشۋار كۋمار (جۇڭگو تىلىندەگى اتى يۇي دىشو) جۇڭگو مەن انگليا ەكى ەلدىڭ جاقىنعى جىلداردان بەرگى گۋمانيتارلىق اۋىس - كۇيىسى بەتالىسىنا قاداعالاي نازار اۋدارىپ وتىرادى. ونىڭ نازارىندا الەمدىك وركەنيەت باستاماسى گۋمانيتارلىق اۋىس - كۇيىستى پارمەندى جەبەيدى، اسىرەسە، جاستار قاۋىمىنىڭ ءوزارا ءتۇسىنىسۋىن كۇشەيتىپ، سول ارقىلى مەملەكەت پەن مەملەكەت قارىم - قاتىناسىنىڭ ورنىقتى دامۋىنا وڭ ەنەرگيا توپتايدى.
بيىل جىل باسىنان بەرى، ءتوراعا شي جينپيڭ 2026 - جىلعى ”جۇڭگو - افريكا گۋمانيتارلىق اۋىس - كۇيىس جىلىنىڭ“ اشىلۋ سالتىنا قۇتتىقتاۋ حاتىن جولدادى، زيمبابۆە ازاتتىق كۇرەسىنىڭ ساقا جاۋىنگەرلەرىنە جاۋاپ حات قايتاردى، ءۇرتىس 14 جىل افريكا وداعى باسشىلار ماجىلىسىنە قۇتتىقتاۋ تەلەگرامماسىن جولدادى... وسىناۋ حات جانە تەلەگراممالارعا جۇڭگو مەن افريكانىڭ ءداستۇرلى دوستىقتى جالعاستىرۋ، وركەنيەتتەردىڭ ءوزارا ۇلگى الۋىن كۇشەيتۋ ءۇمىتى سىڭىرىلگەن.
”افريكا − جۇڭگو دوستىعى ءوزارا قۇرمەت ەتۋ، ءوزارا ءتۇسىنۋ نەگىزىندە ورناعان، افريكا مەن جۇڭگونىڭ گۋمانيتارلىق اۋىس - كۇيىسىنىڭ ۇزدىكسىز تەرەڭدەۋىنە ىلەسە، افريكا − جۇڭگو دوستىعى، ءسوز جوق، كۇن سايىن بەكەمدەلە تۇسەدى“، - دەدى تىلشىگە ءتوراعا شي جينپيڭگە بىرلەسىپ حات جازعان زيمبابۆەنىڭ ساقا جاۋىنگەرى ۆيليام مۋرەنبۋزي.
بيىل 2 - ايدىڭ باسىندا جۇڭگو مەن لاوس ەكى پارتياسىنىڭ، ەكى ەلدىڭ ەڭ جوعارى باسشىلارى ”جۇڭگو − لاوس دوستىق جىلىنىڭ“ باستالعانىن بىرگە جاريالادى. لاوس مەملەكەتتىك داشۋەسى جۇڭگونى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ۋاقىتشا مەڭگەرۋشىسى گەمي سادانۋن بىلاي دەدى: ”جۇڭگو مەن لاوس اراسىندا لانساڭجياڭ وزەنى - مەكونگ وزەنى سىندى جاراتىلىستىق دانەكەر دە، جۇڭگو − لاوس تەمىر جولى سياقتى وسى زامانعى نەگىزدىك قۇرىلعى دانەكەرى دە بار، ”الەمدىك وركەنيەت باستاماسىنىڭ جەتەكشىلىگىندە، ەكى ەل اراسىنداعى اۋىس - كۇيىس پەن ءوزارا ۇلگى الۋدىڭ بۇقارانىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىنا اناعۇرلىم ىشكەرىلەي ءسىڭىپ، اناعۇرلىم بەكەم، باياندى دوستىق دانەكەرىن قالىپتاستىراتىندىعىنا سەنەمىن“.
”جۇڭگو − رەسەي مادەنيەت جىلى“ 2025 - جىلى تابىسپەن اياقتالدى، بيىل تاعى ”جۇڭگو − رەسەي وقۋ - اعارتۋ جىلىن“ قارسى الىپ وتىرمىز. رەسەي عىلىم اكادەمياسى جۇڭگو مەن وسى زامانعى ازيانى زەرتتەۋ ورنىنىڭ مامانى الەكساندر يسايەۆ بىلاي دەپ قارادى: نەگىزگى تاقىرىپتىق جىل مەحانيزمى رەسەي − جۇڭگو قارىم - قاتىناسىنىڭ دامۋىندا ماڭىزدى جەبەۋ رولىن اتقارىپ، رەسەي، جۇڭگو حالىقتارىنىڭ تۇسىنىستىكتى ارتتىرىپ، دوستىقتى ۇزدىكسىز تەرەڭدەتۋىنە دەم بەرەدى.
حالىقتاردىڭ تەرەڭ دوستىعى مەملەكەتتەر قارىم - قاتىناسى دامۋىنىڭ كۇش قاينارى. قىزىقتى دا تارتىمدى جۇڭگو مەن شەتەلدىڭ گۋمانيتارلىق اۋىس - كۇيىس قيمىلدارى الەمدىك وركەنيەت باستاماسىنىڭ پارمەندى امالياتتا ايگىلەنۋى بولىپ، ادام مەن ادامنىڭ كوڭىل دانەكەرىن اناعۇرلىم نىعايتا تۇسەدى.
وسىزاماندانعان دامۋ جولىنا شابىت بەردى
شياڭجياڭ وزەنىنىڭ جاعاسىنا ورنالاسقان حۋنان سىرتقى ساۋدا كاسىپتىك شۋەيۋانى سوڭعى جىلدارى وركەندەپ كەلە جاتقان 120دان استام مەملەكەتتەن كەلگەن 10 مىڭنان استام كۋرسانتقا كۋرس اشتى − كەنيا ءمانساپتىلارى قامتاماسىزداندىرۋ سيپاتتى تۇرعىن ءۇي سالۋداعى جۇڭگو تاجىريبەلەرىن ءوز ەلىنە الىپ قايتىپ، جەرگىلىكتى جاعدايعا قاراي جالپىلاستىردى؛ تانزانيا ءمانساپتىلارى جۇڭگونىڭ وقۋ - اعارتۋ ارقىلى كەدەيلىكتى ازايتۋ تاجىريبەلەرىن ءوز اۋىلىنا الىپ قايتىپ، كەدەي بالالاردى تاربيەلەۋ كۋرسىن ۇيىمداستىرىپ ورىستەتتى؛ كەزىندە جۇڭگوعا كۇن ەنەرگياسى تەحنولوگياسىن ۇيرەنۋگە كەلگەن مالي ءمانساپتىسى قازىر جەرگىلىكتى ورىننىڭ تازا ەنەرگيا سالاسىنىڭ مامانىنا اينالدى...
حۋناننىڭ شىبادۇڭ قىستاعىنىڭ تاجىريبەسىنەن ۇلگى الىپ، ءوز جەرىنىڭ ءىس جۇزىندىك جاعدايىمەن ۇشتاستىرىپ، ەفيوفيانىڭ ديريدابا قالاسى 5 - رايونىنىڭ اكىمى ابات ءوزى تۇرعان رايوننىڭ كاسىپ سالاسىن دامىتىپ، كەدەيلىكتەن ارىلۋىنا جەتەكشىلىك ەتتى. ”ءاربىر وركەنيەت ءوز شارت - جاعدايى مەن ءداستۇرىن شىعار ءتۇيىن ەتىپ، وزىنە ۇيلەسەتىن وسىزاماندانعان دامۋ جولىن تابۋى كەرەك“. ”بۇل جۇڭگونىڭ ماعان ۇيرەتكەن ەڭ ماڭىزدى ساباعى“، - دەدى ول.
ءتوراعا شي جينپيڭ بىلاي دەدى: ”وركەنيەتتەردىڭ سان الۋان، دامۋ جولىنىڭ كوپ نەگىزدى، الۋان ءتۇرلى بولۋى دۇنيە جۇزىندە بولۋعا ءتيىستى بەينە“. ءار ەلدىڭ بولاشاعى مەن تاعدىرى تىعىز بايلانىسقان بۇگىنگى تاڭدا تۇرلىشە وركەنيەتتەردىڭ سيىسىمدى بولىپ، قاتار ءومىر ءسۇرۋى، اۋىس - كۇيىس جاساپ، ءوزارا ۇلگى الۋى ادامزات قوعامىنىڭ وسىزاماندانۋ ءۇردىسىن ىلگەرىلەتۋدە، دۇنيە ءجۇزى وركەنيەتىنىڭ گۇلباقشاسىن گۇلدەندىرۋدە ورنىن باسۋعا بولمايتىن رولعا يە.
”وسىزامانداندىرۋ باتىستاندىرۋمەن بىردەي“ دەگەن يدەيالىق الجاسۋدان قۇتىلعان الەمنىڭ وڭتۇستىگىندەگى ەلدەردىڭ قاتارى كوبەيگەن سايىن، الەمدىك وركەنيەت باستاماسىندا قامتىلعان ءداۋىر قۇندىلىعى بارعان سايىن كورنەكتىلەنەدى.
”الەمدىك وركەنيەت باستاماسىنىڭ ماڭىزدى ءمانى ءاربىر وركەنيەتتى جالعاستىرۋ جانە جاڭالىق اشۋ بارىسىندا ءوزىنىڭ وسىزاماندانۋ جولىمەن جۇرۋگە ىنتالاندىرۋدا“، - دەدى ەگيپەت اقپارات باس مەكەمەسىنىڭ بۇرىنعى ورىنباسار باستىعى احمەد سالام. ول بيىل جۇڭگودا وتكىزىلەتىن 2 - كەزەكتى جۇڭگو − اراب ەلدەرى باسشىلار ءماجىلىسىن ءتورت كوزبەن كۇتۋدە، ول بۇل اراب جانە جۇڭگو سىندى ەكى ۇلكەن وركەنيەتتىڭ وسىزاماندانۋ تاجىريبەلەرىن اۋىسۋدى كۇشەيتۋدەگى ماڭىزدى وراي دەپ قارادى.
جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى مەن دۇنيە ءجۇزى ساياسي پارتيالارىنىڭ جوعارى جىكتەگىلەر كەڭەسىن، الەمدىك دامۋ جونىندەگى جوعارى جىكتەگىلەر كەڭەسىن وتكىزۋدەن جۇڭگو − افريكا سەلبەستىك تالقى مىنبەرى، جۇڭگو − لاتىن امەريكاسى جانە كارايب ەلدەرى ورتاق تۇلعاسى تالقى مىنبەرى، جۇڭگو − اراب ەلدەرى سەلبەستىك تالقى مىنبەرى سياقتى كوپ جاقتى سەلبەستىك جۇلگەسىن كەمەلدەندىرۋگە دەيىن جۇڭگو كۇن سايىن مولايىپ كەلە جاتقان وركەنيەتتەر تىلدەسۋ تۇعىرىن ورناتىپ، ءار ەلمەن ەل باسقارۋ تاجىريبەلەرىن اۋىستىرىپ، بۇكىل ادامزاتتىڭ ورتاق قۇندىلىعىن بەلسەنە اسقاقتاتىپ، بەيبىت دامۋ، ءوزارا پايدا جەتكىزىپ سەلبەسۋ، بىرگە گۇلدەنۋ سىندى دۇنيە ءجۇزىنىڭ وسىزاماندانۋىنا قول ۇستاسا اتتاندى.
مالايزيا اقىل - پاراسات قويماسى ازيا − تىنىق مۇحيت ”ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول“ بىرگە اقىلداسۋ قوعامىنىڭ ءتوراعاسى ۋىڭ شىجيە تالاي رەت جۇڭگوعا كەلىپ اۋىس - كۇيىس قيمىلىنا قاتىناستى. ول بىلاي دەدى: ”جۇڭگو دۇنيە جۇزىنە شابىت بەرەتىن وسىزامانداندىرۋ جولىمەن ءجۇرىپ، الەمنىڭ وڭتۇستىگىندەگى ەلدەردى وسىزاماندانۋدا ءوز مادەنيەتىن تەرىسكە شىعارۋدى بوداۋ ەتۋدىڭ قاجەتى جوق ەكەندىگىنە، ايتىلمىس باتىس ۇلگىسىنە ىلەسۋدىڭ قاجەتى ءتىپتى جوق ەكەندىگىنە كامىل سەندىردى“.
بولاشاققا كوز جىبەرسەك، جۇڭگو دۇنيە جۇزىمەن ۇزدىكسىز قول ۇستاسىپ، الەمدىك وركەنيەت باستاماسىن بىرگە امالياتتا ايگىلەپ، الۋان ءتۇرلى وركەنيەتتىڭ سيىسىمدى بولىپ قاتار ءومىر ءسۇرۋىن، اۋىس - كۇيىس جاساپ، ءوزارا ۇلگى الۋىن ىلگەرىلەتىپ، ادامزات وركەنيەتىنىڭ دامۋىنا، العا باسۋىنا اناعۇرلىم زور ۇلەس قوسادى.
(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 3 - ايدىڭ 16 - كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)
