− گۇلدەنۋ جورىعىندا ٴوزىن وتانعا ارناعان جۇڭگو كوممۋنيستەرىنە قۇرمەت
□ شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ تىلشىلەرى
4 ـ ايدىڭ 3 ـ كۇنى ادامدار قاتارعا ٴتىزىلىپ موڭعۇلكۇرە اۋدانىنداعى ماياك جاستار سارايىنىڭ جياۋلۇڭ زالىنا كىرىپ گۇل قويىپ، حى جياۋلۇڭ جولداستىڭ جەرگىلىكتى ورىننىڭ ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋىنا، مادەنيەت ـ ساياحات ماركاسىن تۇلعالاۋىنا، ەگىنشى ـ مالشىلاردىڭ كىرىسىن ارتتىرىپ بايۋىنا قوسقان ۇلەسىن ەسكە ٴتۇسىردى.
□سۋرەتتى شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ ٴتىلشىسى حۋ حۋحۋ تۇسىرگەن
چيڭميڭدە ساعىنىشتارىن ٴبىلدىردى، تاۋ ـ وزەندەر ادال رۋحتى ەسكە الدى.
ولار ۇزاق ٴتۇن ىشىندە ۇشقىندى تۇتاندىرىپ، قۇزار شىڭنىڭ باسىندا تۋدى بيىك ۇستادى؛ قايسار بەينەلەرىن جاقىندارىنا قالدىرىپ، كوكىرەك كەرنەگەن سەزىممەن ىستىق قاندارىن ىرىستى مەكەنگە توكتى.
105 جىلدان بەرى، ٴار ۇرپاق جۇڭگو كوممۋنيستەرى باستارىن ٴباي تىگىپ، قايىسپاس قايسار، بولاتتاي بەرىك رۋحاني كۇشپەن حالىقتى باستاپ وتاندى قۇتقارىپ، مەملەكەتتى كوركەيتىپ، مەملەكەتتى قۇدىرەتتەندىرىپ، تاريح بەتىنەن ماڭگى وشپەيتىن ۇلى جەڭىس جاراتتى، اسقاق ايبىندى باتىرلىق داستان جازىپ، ۇلتقا ماڭگىلىك وشپەس ەڭبەك قالدىردى.
قاھارمان رۋحى ماڭگى وشپەيدى، اسقاق ايبىن ماڭگى جالعاسادى.
ەكىنشى 100 جىلدىق كۇرەس نىساناسىن بەتكە العان جاڭا داۋىردەگى جۇڭگو كوممۋنيستەرى ارداگەر قۇربانداردىڭ ٴۇمىتىن ارقالاپ، گۇلدەنۋ داڭقىن جازىپ، ٴجۇز ميلليونداعان حالىقتى ىنتىماقتاستىرىپ جانە باستاپ، العان بەتىنەن قايتپاي، ۇزدىكسىز كۇرەس جۇرگىزىپ، اسقاق جىگەرمەن العا تارتۋدا.
تاۋ ـ وزەندى ەسكەرتكىش ەتتى −
”مۇرات ـ سەنىم ۇشقىنى تۇتانسا ـ اق ماڭگى سونبەيدى“
تاعى ٴبىر جىلدىڭ چيڭميڭى كەلدى.
حۋناننىڭ گۇيدۇڭ اۋدانىنداعى شيانشان قابىرستاندىعىندا چيڭشان اۋىلىنداعى پارتيا مۇشەلەرى مەن كادرلار فاڭ شۋاننىڭ وتباسىنداعىلارمەن بىرگە شوق ـ شوق كۇرەڭكەي گۇلدەرىن ەسكەرتكىشتىڭ الدىنا ەپپەن قويدى. ”فاڭ اۋىل باستىعى، الاڭسىز بولىڭىز، قازىر قىستاعىمىزداعى كوپشىلىكتىڭ تۇرمىسى بارعان سايىن جاقسارىپ كەلەدى“.
فاڭ شۋان، شەت ـ شالعاي قىستاقتا كەدەيلەردى سۇيەمەلدەۋ ىسىنە تەر توككەن جاس پارتيا مۇشەسى، بەلىن بەكەم بۋىپ تاۋعا شىعىپ، بالاعىن ٴتۇرىپ اتىزعا ٴتۇسىپ، قىسقا عانا بىرنەشە ايدا قىستاقتاعى نەشە جۇزدەگەن وتباسىن ارالاپ شىقتى. 2017 ـ جىلى كەدەيلەردى سۇيەمەلدەۋ تۇيىنىنە بارا جاتقان جولدا اۆتوكولىك قيا بەتتەن تايىپ ٴتۇسىپ، 26 جاسىندا باقىتقا قارسى قىزمەت ۇستىندە قۇربان بولدى.
”مەن جاپا ـ ماشاقاتقا شىدايمىن، ۇيىمنىڭ ماعان مىندەت جۇكتەۋىن ٴۇمىت ەتەمىن!“ داشۋە بىتىرگەننەن كەيىن، ول اۋىلعا تامىر تارتۋدى تاڭدادى، كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋ شايقاسىندا اتويلاپ الدا ٴجۇرىپ، پارتياعا ٴوزىن ارناپ، وتان ٴۇمىتىن اقتاپ، ەش وكىنبەي جاستىق ورالىن ارنادى.
ٴدال سونداي 26 جاس، ٴدال سونداي قۇرىشتاي بەرىك جىگەر.
1941 ـ جىلى 11 ـ ايدىڭ 17 ـ كۇنى جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى باتىس حۋبەي ەرەكشە كوميتەتىنىڭ شۋجيى حى گۇڭۋيدى جاۋلار حۋبەي ىنشى فاڭجيابەي ارتقى تاۋ ۋداۋجيان جازا الاڭىنا ايداپ اپارادى. جازا الاڭىنا تاياپ قالعان 100 نەشە باسپالداقتى تاس تاقتا جولدا جاۋلار وعان رايىنان قايتسا بولدى ولتىرمەيتىندىگىن ايتادى. وسى جاس كوممۋنيست اياعىنداعى ٴزىل ـ باتبان كىسەندى سۇيرەتىپ، «ينتەرناتسيونال ٴانىن» اسقاقتاتا شىرقاپ، باسپالداقپەن تايسالماي العا تارتىپ، باستان ـ اياق ارتىنا قايىرىلىپ قارامادى.
اقيقات جولىندا قاسقايىپ ولۋگە پەيىل ەكەن، استە سۇرقيالىق اراسىندا تىزە بۇگىپ ٴومىر سۇرمەدى. ىستىق قانى تاسىعان ادال جۇرەك مۇرات ٴۇشىن جالىن بولىپ لاۋلادى؛ بالالىق تابى كەتپەگەن جۇزدەر سەنىم بولعاندىقتان شىڭدالىپ قۇرىشقا اينالدى.
”ماركسيزم جونىندەگى نانىم، سوتسياليزم مەن كوممۋنيزم جونىندەگى ۇستانىم − كوممۋنيستەردىڭ ساياسي جانى، كوممۋنيستەردىڭ ٴارقانداي سىننان سۇرىنبەي وتۋدەگى رۋحاني تىرەگى“. باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ اشىق ايتقان ٴسوزى ەكپىندى بولدى.
اقيقاتقا تالپىنۋ جولىندا سەنىم بولعاندىقتان نىسانانى كورۋگە بولادى.
جاۋ شىيان ”توڭكەرىستىڭ تۇقىمى چاڭجياڭنىڭ تۇستىگى مەن تەرىستىگىندە كەڭ تارالدى، ٴسوز جوق، تولىقسىپ جايقالادى“ دەپ كامىل سەندى؛ حۋاڭ چىڭ ”الداعى جول جاپالى، ۋاقىت ۇزاق دەمەڭىز، تاۋىق شاقىرسا ارايلى تاڭنىڭ دا اتاتىندىعىنا“ ٴشۇباسىز سەندى؛ چۇي چيۋباي ”بۇدان بىلاي الەمدە ىزگىلىك ٴۇنى تارالادى، ادامزاتتىڭ ناعىز وركەنيەتى مەن جارقىن بولاشاعى تەك تەپە ـ تەڭ، جاراسىمدى قوعام قۇراتىن كوممۋنيزم جۇزەگە اسقاندا عانا جەتىپ كەلەدى“ دەپ شىنايى سەندى... وسى سەنىم مەن مۇرات تۇراقتاندىرىلعان زامان، العاباسار جۇڭگو كوممۋنيستەرى ەشقاشان ٴارى ـ ٴسارى بولمادى، اۋىتقىمادى.
سەنىم قايدان باستالسا، رۋح سول جەردەن پايدا بولادى.
مەملەكەتكە مۇناي ارناۋدا ”ىستەگەندە عانا ماركسيزم ـ لەنينيزم سانالادى؛ ىستەمەگەندە ماركسيزم ـ لەنينيزمنەن اۋىز اشۋعا بولمايدى“ دەگەن سەنىمنەن جازباعان جاڭا جۇڭگونىڭ ٴبىرىنشى ۇرپاق قۇدىق بۇرعىلاۋ جۇمىسشىسى ۋاڭ جينشي ٴوزى باستاپ لاي كولشىگىنە سەكىرىپ ٴتۇسىپ دەنەسىمەن ارالاستىرىپ، اقىرى اتقىلاپ جاتقان قۇدىقتى تىزگىندەدى؛
تۇتقيىل تاسقىن كەلگەندە، بۇرىنعى گۋاڭجوۋ اسكەري رايونى بەلگىلى جيتۋانجۇنى ”تاشان قورعانىس قاھارماندار تۋانى“ 9 ـ ليانىنىڭ جاۋىنگەرى لي شياڭچۇن پارتيا ۇيىمىنان ”ەڭ قاتەرلى، ەڭ قيىن، ەڭ جاپالى مىندەتتى“ وزىنە تاپسىرۋدى ٴوتىنىپ، قۇتقارۋ كيىمىنە ”بار كۇشىن سالۋ“ دەگەن ٴسوزدى سالتاناتپەن جازىپ، قايتا ـ قايتا اتويلاپ الدا ٴجۇرىپ، شىن پەيىل، ادال جۇرەگىمەن ايبىندى ۇزىن توسپانى قورعادى؛
تايفىڭ داۋىلى جەتكەندە، دۇلەي داۋىل مەن تاۋ بەتكەيىنەن اسقان دۇلەي تولقىنعا قاراماي، جۇڭگو كەمە اۋىر ونەركاسىپ توبى 760 ـ زەرتتەۋ ورنىنىڭ ورىنباسار باستىعى حۋاڭ چۇن اترەتتى باستاپ تاجىريبە تەكشەسىن بەكەمدەدى. ”ٴۇش جيىن، ٴبىر ساباق“ ەستەلىك داپتەرىنە ول پارتياعا كىرۋ سەرتىن مارجانداي ەتىپ جازدى ٴارى ٴوزىنىڭ ٴىس ـ ارەكەتى ارقىلى ايبىندى تۇسىندىرمە جاسادى؛
...
”مۇرات ـ سەنىم ۇشقىنى تۇتانسا ـ اق ماڭگى سونبەيدى“. باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ٴسوزى كۇش ـ قۋاتقا تولى.
بۇكىل ۇلت جاپون شاپقىنشىلارىنا قارسى سوعىس جۇرگىزىپ، جاۋعا تەگىس كەكتەندى، دۋجياڭ شايقاسىندا قالىڭ جاۋدى ويسىراتا جەڭدى، امەريكا جيھانگەرلەرىنە قارسى تۇرىپ، چاۋشيانعا كومەك بەرۋدە ەرلىكپەن كۇرەس جۇرگىزدى، جەر سىلكىنىسىنە قارسى اتتانىپ، اپاتتان قۇتقارۋدا ەرلىكپەن العا ىلگەرىلەپ، ىندەتكە قارسى كۇرەستە قاسقايا قارسى اتتاندى، كەدەيلىكتەن ارىلتۋدان قامال الۋدا بار قايراتپەن شايقاسقا اتتاندى...
100 نەشە جىلدىق ساپارعا قايىرىلا قاراساق، نەشە ۇرپاق جۇڭگو كوممۋنيستەرى سەنىمدى تۋ، اقيقاتتى جول ەتىپ، ىستىق قاندارىمەن جانە كۇشتى بىلەكتەرىمەن ۇلتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن، مەملەكەتتىڭ داڭقىن ارقالادى.
تولىقسىز ساناققا قاراعاندا، تاياۋ زاماننان بەرى جۇڭگونىڭ توڭكەرىس جانە قۇرىلىس ىستەرى جولىندا شامامەن 20 ميلليونداي قۇربان قىمباتتى ٴومىرىن ارناعان. ولاردىڭ باسىم كوبى كوممۋنيست، كوپشىلىگى اتى ـ ٴجونىن قالدىرماعان.
2025 ـ جىلى 9 ـ ايدىڭ 30 ـ كۇنى تيان ـ انمىن الاڭىندا بەس جۇلدىزدى نارت قىزىل تۋ اسقاق جەلبىرەپ، حالىق قاھارماندارى ەسكەرتكىشى اسقاق ايبىنمەن بوي سوزىپ تۇردى. شي جينپيڭ قاتارلى پارتيا مەن مەملەكەت باسشىلارى ٴار سالا ۋاكىلدەرىمەن بىرگە حالىق قاھارماندارىنا ىزەتپەن گۇل شارباق قويدى. 2014 ـ جىلى قۇربانداردى ەسكە الۋ كۇنىن بەلگىلەگەننەن باستاپ، باس شۋجي شي جينپيڭ ٴۇرتىس 12 جىل وسى كۇنى سالتقا قاتىناستى، بوران ـ شاشىندى ەلەمەي، ٴىس ـ ارەكەتىمەن ونەگە كورسەتتى.
پارتيا 18 ـ قۇرىلتايىنان بەرى، باس شۋجي شي جينپيڭ قاھارمانداردىڭ كونە مەكەنىنە قايتا ـ قايتا بارىپ، ارداگەر قۇربانداردىڭ رۋحىنا قۇرمەت ٴبىلدىرىپ، مۇرات ـ سەنىم ٴۇشىن ادىلەت جولىندا باسىن ٴباي تىككەن قاھارمان قۇربانداردىڭ حيكايالارىن تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىكپەن بايانداپ، جاندى دا جالىندى ”مۇرات ـ سەنىم ساباعى“ ارقىلى جاڭا داۋىردەگى جۇڭگو كوممۋنيستەرىن سەنىم نەگىزىن بەكەمدەۋگە، رۋحاني كالتسيدى تولىقتاۋعا جەتەكتەدى.
بەيجيڭ دۇڭچىڭ رايونى ۋسى كوشەسىندەگى 29 ـ نومىرلى ٴۇي قىزىل كەرپىشپەن سالىنىپ، توبەسى قىزىل قىشپەن جابىلعان، ساۋلەتتى دە قاراپايىم قىزىل شاعىن عيمارات جىم ـ جىرت بوي سوزىپ تۇر.
1916 ـ جىلى بەيجيڭ داشۋەسىنىڭ قىزىل عيماراتى سالىنا باستادى، لي داجاۋ جۇڭگوعا قايتىپ كەلىپ، جاڭا مادەنيەت قوزعالىسىنا بەلسەنە ات سالىستى. «قاراشالاردىڭ جەڭىسى»، «بولشەۆيزمنىڭ جەڭىسى»، «مەنىڭ ماركسيزمدىك كوزقاراسىم» قاتارلى ماقالالار توڭكەرىس قوڭىراۋىن شالىپ، سەنىم ۇشقىنىن تۇتاندىردى.
110 جىلدان كەيىنگى بۇگىنگى كۇندە ەكسكۋرسيالاۋ، زەرتتەپ ۇيرەنۋ جۇرگىزگەن وقۋشىلار ارت ـ ارتىنان كەلىپ، ٴار قاداممەن بۇرىنعى ارداگەرلەردىڭ ٴىزىن قايتا باسىپ، قاھارمان قۇربانداردىڭ ٴومىرىنىڭ ەڭ سوڭعى ساتىندەگى ۇرانى قايتا ەستىلگەندەي بولدى:
”سەندەر بۇگىن مەنى دارعا اسىپ ولتىرگەندەرىڭمەن، ۇلى كوممۋنيزمدى جوعالتا المايسىڭدار!“
وسى مۇرات شۇعىلاسى قاراڭعى ٴتۇن اسپانىن ٴتىلىپ ٴوتىپ، ۇلتتى گۇلدەندىرۋ سىندى ٴومىردىڭ دۇرىس جولىن نۇرلاندىردى.
تاۋ ـ وزەن كۋا بولدى −
”حالىقپەن ماڭگى تىنىستاس، تاعدىرلاس، جۇرەكتەس بولۋ كەرەك“
ىلە موڭعۇلكۇرە قابىرستاندىعىندا ٴبىر كۇرەك سارى توپىراق سالىپ، قارالى ساعىنىشىن باستى. ”جياۋلۇڭ“ دەپ اتالاتىن سولعىن قىزىل راۋشانگۇلىنە بۇقارانىڭ حالىق قىزمەتكەرىنە تەرەڭ ساعىنىشى سىڭگەن.
كەزىندە قارلى ۇستىرتتە شينجياڭ اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرى ماركا قۇرىلىسى جانە ٴوندىرۋ ـ ساتۋعا قىزمەت وتەۋ ورتالىعىنىڭ مەڭگەرۋشىسى حى جياۋلۇڭ قىزىل كيىم كيىپ، اتقا قامشى باسىپ قۇيعىتىپ، زىر جۇگىرىپ مەكەنىنىڭ جارشىسى بولدى؛ اتىز باسىندا ول شارۋالارعا كومەكتەسىپ ونىمدەرىن ساتىسىپ، قيىنشىلىقتارىن شەشىپ، ٴومىرى ٴوزى كۇرەس جۇرگىزگەن مايداندا ماڭگى اياقتاعانعا دەيىن مىڭداعان بۇقارانىڭ جۇرەگىنە مەيىر جەتكىزدى.
قايعىلى حابار تارالىپ، الىس ـ جاقىنداعى ەگىنشى ـ مالشىلار وزدىكتەرىنەن كەلىپ ونى سوڭعى ساپارعا اتتاندىردى. بۇقارانىڭ كوڭىلىندە بۇل ”جياۋلۇڭ“ ماڭگى سولمايدى.
باس شۋجي شي جينپيڭ بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: ”جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسى − حالىقتىڭ پارتياسى“، ”حالىقپەن ماڭگى تىنىستاس، تاعدىرلاس، جۇرەكتەس بولۋ كەرەك“.
پارتيامىز دۇنيەگە كەلگەن كۇننەن باستاپ ”حالىق“ دەگەن ٴسوزدى تۋعا جازىپ، قانىنا ٴسىڭىردى. 105 جىلدان بەرى، نەشە ۇرپاق جۇڭگو كوممۋنيستەرى حالىق اراسىنا تەرەڭ تامىر تارتىپ، حالىقپەن تار جول، تايعاق كەشۋدى بىرگە وتكەرىپ، جاپا ـ ماشاقاتتا بىرگە بولدى.
قىسىلتاياڭ ساتتە ولار جان قيارلىقپەن وت پەن سۋدان تايىنباي، حالىق ٴۇشىن ىستەدى − گۇيجوۋدىڭ زۇن ـ يىنداعى قىزىل ارميا تاۋى قۇرباندار قابىرستاندىعىندا ”قىزىل ارميا قورمالىمىز“ دەگەن ٴمۇسىننىڭ الدىنا تۇتانعىش تۇعىرى مەن سارى كۇرەڭكەي تولتىرا قويىلىپ، وسى ارادا ماڭگىلىك ۇيقىعا كەتكەن قىزىل ارميا دارىگەرى لۇڭ سىچۋانعا ازا ٴبىلدىرىلدى.
سوعىس ٴورتى لاۋلاعان جىلداردا وسى جاس اسكەري شيپاگەر جوقشىلىق تارتقان قىستاق تۇرعىندارىنىڭ مۇزداعان ماڭدايىن قولىمەن باسىپ جىلىتتى، الايدا ۇلكەن قوسىندى قۋىپ بارا جاتقان جولىندا قۇلادى، قۇربان بولاردىڭ الدىندا ول بۇقارانىڭ ناۋقاسىن ەمدەيتىن ٴدارى ساندىعىن مىقتاپ قۇشاقتاپ العان ەدى.
وزگەرەتىنى تاريحي ۋاقىت ـ كەڭىستىك، وزگەرمەيتىنى حالىقتىق سۇيىسپەنشىلىك.
80 نەشە جىلدان كەيىن دە وسى قىزىل ىرىستى توپىراقتا گۇيديڭ اۋدانى يۇن ـ ۋ قالاشىعىنىڭ نەگىزگى ساتى كادرى حۋاڭ حىياننىڭ كەستەدەگى قولتاڭباسى 2020 ـ جىلى 2 ـ ايدىڭ 2 ـ كۇنى اياق استىنان توقتادى. عاسىرلىق ىندەت كۇرەسى بارىسىندا كۇندىز ـ ٴتۇنى ساقتانۋ ـ تىزگىندەۋدىڭ ەڭ الدىڭعى قاراۋىلىندا شايقاس جاساعان ول اۋىلداستارعا ۇلى سۇيىسپەنشىلىگىن گۇيجوۋدىڭ تاۋ ـ وزەندەرى اراسىنداعى رۋحاني ەسكەرتكىشكە اينالدىردى.
ادال نيەت جىلداردى نۇرلاندىردى، ادال نيەتتەگىلەر بۇقارا ٴۇشىن قىزمەت وتەدى.
پىشاق ۇستاعان بۇزاقى توسىننان سوقتىققاندا ساقشى بولىمشەسىنىڭ حالىق ساقشىسى ۋ لين حاۋىپ ـ قاتەردەن قورىقپاي، اۋىر جارالانسا دا ونىمەن ولىسپەي ـ بەرىسپەي ايقاسىپ، ەڭ سوڭىندا ادام ٴولتىرىپ قاشىپ جۇرگەن قىلمىسكەردى قولعا ٴتۇسىردى، الايدا دەنەسىنە ەكى جەردەن پىشاق ٴتيىپ، حالىق بۇقاراسىن قورعاۋ جولىندا ەرلىكپەن قۇربان بولدى؛
ٴورت جالىنى لاپىلداعان عيماراتتا ”90 ـ جىلداردىڭ تۇلەگى“ ٴورت سوندىرۋشىلەر چيان ليڭيۇن، ليۋ جيە قامالىپ قالعان تۇرعىنداردى بىتىراتىپ، ٴاپ ـ ساتتە اتىلىپ شىققان ىستىق تولقىننىڭ يتەرۋىمەن قول ۇستاسا 13 ـ قاباتتان قۇلاپ ٴتۇسىپ قۇربان بولدى، جاستىق كوكتەمى سول ساتتە ماڭگى توقتادى؛
سۇيەكتەن وتەتىن مۇزداي وزەن سۋىندا مەملەكەت مەنشىگىندەگى كاسىپورىننىڭ قىزمەتكەرى حۋاڭ چيدۇڭ سۋعا كەتكەن ادامدى بار كۇشىمەن بيىك كوتەرىپ، الدىمەن بالانى جاعاعا شىعارىپ، ونان سوڭ بۇرىلىپ بالانىڭ اكەسىن قۇتقارىپ، ومىرىمەن ٴبىر وتباسىنىڭ بۇتىندىگىن قورعادى، ٴدال وسى ساتتە ونىڭ زەينەتكە شىعۋىنا 23 كۇن عانا قالعان ەدى؛
...
ولاردا ساۋىت بولماسا دا، ٴولىم مەن ٴومىر ارپالىسىندا ادىلەت جولىندا ەشتەڭەدەن تايىنباي، قاسقايا قارسى اتتانىپ، قاراپايىم تۇلعالارىمەن حاۋىپ ـ قاتەردى بوگەپ، حالىق ٴۇشىن قالتقى ورناتىپ، جان دۇنيەسىنىڭ تەرەڭ تۇكپىرىنە سىڭىرىلگەن جاۋاپكەرشىلىكپەن جاۋاپكەرشىلىك ارقالاۋدى ٴتۇسىندىردى.
قاراپايىم جىلداردا ولار مىندەتىن تولىق ادا ەتىپ، اقتىق دەمىنە دەيىن حالىقتى قورعادى −
بۇكىل قىستاقتاعى 305 كەدەي وتباسىنىڭ ىشىندە كىمنىڭ ٴۇيى قاي جەردە تۇرادى، وتباسىندا قانشا جان بار، قارتتاردا قانداي اۋرۋ بار، بالالاردىڭ ناتيجەسى قانداي، قانشا مۋ جەرگە ەگىن سالدى، قانشا قوي باقتى، ٴتىپتى، ٴاربىر ۇيدەگىلەردىڭ مىنەز ـ قۇلقى قانداي دەگەندەردى يۇننان نيڭلاڭ اۋداندىق ٴتارتىپ تەكسەرۋ كوميتەتىنىڭ، باقىلاۋ ـ تەكسەرۋ كوميتەتىنىڭ پاۋماپيڭ قىستاعىندا تۇراتىن كەدەيلەردى سۇيەمەلدەۋ قىزمەت اترەتىنىڭ باستىعى شا تيانۋىن بەس ساۋساعىنداي بىلەدى، ەشقاشان دا داپتەر اقتارمايدى، جەرگىلىكتى كادر ـ بۇقارا ونى ”كەدەيلەردى سۇيەمەلدەۋ قىزمەتىندەگى جىلجىمالى ’ٴتىرى سوزدىك‘ “ دەپ اتايدى.
قىستاقتا تۇرعان 4 جىلدا ول وسى جەرگە تامىر تارتتى، دەگەنمەن ٴبىر رەتكى ەسكى ۇيلەردى شاعىپ، ەگىستىك جەردى قالپىنا كەلتىرۋ جانە حاۋىپتى ۇيلەردى جاڭالاۋ قىزمەتىن تەكسەرۋ جولىندا جاردان ۇشىپ كەتتى. ونىڭ قالدىرعانى قىستاقتا تۇرعان كەزدەگى ٴاربىر ٴۇيدىڭ ەسىگىنىڭ الدىنداعى ٴىزى، ”قىزمەتتى بۇقارانىڭ كوڭىلىنە جەتكىزە ىستەۋ“ دەگەن ٴسوزدى ٴۇنسىز امالياتتا ايگىلەۋ بولدى.
الەمدە حالىق تىلەگى ەڭ ۇستەم ورىندا تۇرادى.
حالىق سوتشىسى بيان شياۋبين جىلدار بويى دەلو ٴبىتىرۋدىڭ الدىڭعى شەبىندە بولىپ، حالىق تۇرمىسىنداعى داۋ ـ شارلاردى ىقىلاسپەن، سابىرلىلىقپەن جاراستىرىپ، بارلاۋ ورنىندا ابايسىزدا قۇلاپ كەتىپ، ٴوزى قىزۋ سۇيەتىن ٴادىليا ىستەرىمەن توسىننان قوشتاسقانعا دەيىن وتتاي ىستىق كوڭىلىمەن بۇقارامەن ”جۇرەكتەستىك كوپىرىن“ سالدى؛
داشۋە وقىتۋشىسى جوۋ چيان راك اۋرۋىمەن 6 جىل كۇرەستى، اۋرۋعا شالدىققان كەزىندە دە ساباق مىنبەسىنەن تاپجىلمادى، حيميالىق ەمدەۋ بارىسىندا ٴبىر قۇلاعى ەستىمەي قالعاننان كەيىن دىبىس ۇلعايتقىشپەن ساباق ٴوتتى، قايتىس بولار الدىندا دا ورىندالىپ بولماعان قىزمەتىن اۋزىنان تاستامادى، كوزى تىرىسىندە سيلىق اقشاسى مەن حال سۇراۋ قاراجاتىنىڭ بارلىعىن قيىنشىلىعى بار وقۋشىلارعا قارجىلاي كومەك بەرۋ سياقتى تاسىلدەرمەن جىلۋعا اتادى؛
ۇيىمدىق قىزمەت كادرى ياڭ حانجۇن ۋاقىتى بولا قالسا ـ اق كەدەي قىستاقتارعا بارىپ، ٴوزىن كوتەرمەگە الىپ، قامتاماسىز ەتەتىن گو اجەيدىڭ ۇلى دەپ ٴبىلىپ، كاسىپ سالاسىنىڭ دامۋىنا بىلەك سىبانا كومەكتەسىپ، شارشاپ ـ شالدىعۋدى بىلمەيتىن بەينەسىمەن ٴبىر پارتيالى كادردىڭ حالىق بۇقاراسىنا دەگەن تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىگىن ٴتۇسىندىردى؛
...
جۇڭگو كوممۋنيستەرى جەكە باسىنىڭ پايدا ـ زيانىمەن ەسەپتەسپەيدى، تالپىناتىنى، حالىق بۇقاراسىنىڭ باقىتتى دا امان ـ ەسەن بولۋى.
قاھارماندار حالىقتى كوكەيىندە ساقتايدى، حالىق قاھارمانداردى توبەسىنە كوتەرەدى.
1944 ـ جىلى كوكتەم مەرەكەسىنە قاراعان ٴتۇنى شاندۇڭنىڭ لينشۋ اۋدانىنىڭ جۋسۇن قىستاعىندا 8 ـ ارميانىڭ ”بولات 8 ـ ليانىنداعى“ 24 جاۋىنگەر قىستاق تۇرعىندارىن، اۋىلداستارىن قورعاۋ ٴۇشىن، جاپون ارمياسىمەن، قۋىرشاق ارميامەن قاندى شايقاس جاساپ، بارلىعى ەرلىكپەن قۇربان بولدى. سول جىلدان باستاپ جۋسۇن قىستاعىنداعى بۇقارا مىناداي قاعيدا ورناتتى: كوكتەم مەرەكەسىنىڭ ٴبىرىنشى كۇنىندەگى ٴبىرىنشى كەسە تۇشپارا اتا ـ بابالارعا ارنالماي، تەك قاھارمان قۇربانداردى عانا قۇرمەتتەۋ ٴۇشىن قويىلادى.
بيلىك دەگەنىمىز حالىق، حالىق دەگەنىمىز بيلىك.
”ميلليونداعان جۇمىسشى ـ شارۋانى وياتىپ، ٴبىر نيەتپەن ىستەيتىن“ توڭكەرىس جىلدارىنان ”ٴار الاپتان باتىرلار ىمىرت جابىلا قايتاتىن“ قۇرىلىس ورلەۋىنە دەيىن؛ ”قان كەشىپ جول اشاتىن“ رەفورما جورىعىنان ”ويدى ٴبىر اراعا شوعىرلاندىرىپ، كۇشتى ٴبىر اراعا جۇمسايتىن“ جاڭا داۋىرگە دەيىن جۇڭگو كوممۋنيستەرى جان قيارلىقپەن قۇرباندىق بەرىپ جانە ٴوزىن ارناپ، ميلليارد حالىقتى تاعدىرلاس بولۋعا، ٴبىر ـ بىرىنە ارقا سۇيەۋگە جىگەرلەندىردى جانە ۇندەدى. ”اششى مەن تۇششىنى بىرگە تاتاتىن“ بالىق پەن سۋداي تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىك ورناتىپ، ”ناعىز قۇرىش قورعان“ تۇرعىزدى.
حالىقتى بارىنەن جوعارى قويعاندا، بارلىق ادامنىڭ قولداۋىنا يە بولۋعا بولادى.
تاۋ ـ وزەن ماڭگى بەكەمدەلدى −
”ٴبىز نۇرلى جولدى اشتىق، ۇزدىكسىز العا ىلگەرىلەۋىمىز كەرەك“
2026 ـ جىلى 3 ـ ايدىڭ 19 ـ كۇنى سىچۋاننىڭ جۇڭجياڭ اۋدانىنداعى حۋاڭ جيگۋاڭ ەسكەرتكىش سارايى، جاسىل قاراعايلار ٴبىر ـ بىرىنە كورىك قوسىپ، ٴبىر رەتكى يدەيالىق سىننان ٴوتۋ جاڭا داۋىردەگى ارميانى قۇدىرەتتەندىرۋ، وتان ٴۇمىتىن اقتاۋ كىرشىكسىز پەيىلىنە شابىت بەردى.
”قاھارمان حۋاڭ جيگۋاڭنان ۇيرەنىپ، قيىنشىلىقتان قورىقپاي، باتىلدىقپەن جەڭىسكە جەتەيىك!“ قاھارماننىڭ ٴمۇسىنى الدىندا زەر باۋ تاعىنىپ، كەۋدەسىنە قىزىل گۇل تاققان قاتار ـ قاتار تىزىلگەن قوسىنعا كىرگەن جاڭا اسكەرلەر وڭ جۇدىرىقتارىن بيىك ۇستاپ، ايبىندى سەرت بەردى، ايبىندى سەرت ٴۇنى اسپان اياسىن جاڭعىرتتى.
”مەكتەپ كيىمىن شەشىپ، اسكەري كيىمدى كيدىم، ’ٴمولدىر ماحابباتىم تەك جۇڭگوعا ارنالادى‘ − بۇل ٴبىز وسى ۇرپاقتاردىڭ قاھارمانعا بولعان ەڭ جاقسى جۇباتۋىمىز“. مەكتەپ اۋلاسىنان اسكەري كازارماعا دەيىن جاڭا اسكەرلەر سالاۋاتىن اۋىستىرۋدى داڭقپەن ورىنداپ، جالىندى اسكەري كازارمادا قۇرىش بولىپ شىڭدالىپ، پارتيا مەن حالىق ٴۇشىن ٴومىر بويى كۇرەس جۇرگىزۋگە بەل بايلادى.
بۇرىنعىلار باستاعان ٴىستى كەيىنگىلەر وشىرمەي جالعاستىرادى. قاھارمانداردىڭ زور ۇلەس، ۇلى ناتيجەلەرى ۇرپاقتان ـ ۇرپاققا شۇعىلا شاشىپ، كوممۋنيستەردىڭ رۋحاني اعىسى بۋىرقانىپ العا جوڭكىلەدى.
اۋەلگى ماقساتتى ۇمىتپاي، بورىشتى ەستە بەرىك ساقتاپ، توڭكەرىستىك رۋحتى ماڭگى جالعاستىردى −
يانحى وزەنىنىڭ بويىندا پارتيا مۇشەلەرىن تىرەك ەتكەن باۋتا ٴورت ٴسوندىرۋ، ورتتەن ساقتانۋ، قۇتقارۋ ـ كومەكتەسۋ پۋنكتىندەگى جاڭ سىدى ٴورت ٴسوندىرۋ، ورتتەن ساقتانۋ بويىنشا قىزمەت وتەۋ اترەتى شايقاس كەزىندە قامال الۋ اترەتى، اتويشىل اترەتى، جايشىلىقتا قىزمەت وتەۋ اترەتى، ۇگىت اترەتى بولىپ، شەكسىز ادالدىعىمەن، شىڭدالعان قابىلەتىمەن بايىرعى رايونداعى حالىق سەنىم ارتاتىن ”جاقسى جىگىت“ بولۋعا قۇلشىندى.
چيانشان تاۋىنىڭ باۋرايىندا مەملەكەت ەلەكتر تورى انشان ەلەكترمەن قامداۋ سەرىكتەستىگى لەي فىڭ كوممۋنيستەر قىزمەت وتەۋ اترەتىنىڭ“ قىزىل كۇرمەلىلەرى“ قالا مەن اۋىل ـ قىستاقتى تىنىمسىز ارالاپ، قيىنشىلىعى بار بۇقارا ٴۇشىن، كومەسكى حاۋىپتەردى اقىسىز ٴبىر ـ بىردەن تەكسەرۋ، سۇيىسپەنشىلىكپەن كومەكتەسۋ ـ سۇيەمەلدەۋ ورىستەتىپ، مەيىرلى قىزمەت وتەۋدى سان مىڭداعان وتباسىلارىنا جەتكىزدى؛
بايىرعى قالا كايفىڭ، حىنان داشۋەسىنىڭ جاعراپيا عىلىمى جانە ينجەنەريا عىلىمى بولىمىندە جاڭا وقۋشىلاردىڭ وقۋعا تۇسۋدەگى العاشقى يدەيا ـ ساياسي ساباعىندا مۇعالىمدار لانكاۋداعى ٴبىر ٴتۇيىر ”قۇمنان“ باستاپ سويلەپ، وقۋشىلاردى جياۋ يۇيلۋ رۋحىنان كۇش ـ قۋات قابىلداۋعا جەتەكتەدى؛
...
ٴبىر ادام بولسىن، ٴبىر ساياسي پارتيا بولسىن، ەڭ قيىنى، سان وزگەرىستى باستان كەشىرسە دە اۋەلگى ماقساتتى وزگەرتپەۋ، بوران ـ شاشىندى باستان وتكەرسە دە قاسيەتىن باياعىداي ساقتاۋ بولىپ تابىلادى.
”اۋەلگى ماقساتتى ۇمىتپاۋدا، بورىشتى ەستە بەرىك ساقتاۋدا ٴوزىمىزدىڭ كوممۋنيست ەكەنىمىزدى، توڭكەرىسشى ەكەنىمىزدى ۇمىتپاۋىمىز، توڭكەرىستىك رۋحتان ايرىلماۋىمىز كەرەك“. باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ىقىلاستى ەسكەرتۋى ۇلتتىڭ العا باسۋ بەتالىسىنا جەتەكشىلىك ەتتى.
كىشى پەيىل دە بايسالدى بولىپ، قاجىرلىلىقپەن كۇرەس جۇرگىزدى، قىراعىلىقپەن ٴوزىن تەكسەرىپ، ارىندى ماڭگى ساقتادى −
فۋجياننىڭ فۋجوۋى، بامين قاھارمان قۇربانداردىڭ پاكتىك ىزگى ىستەرى كورمە سارايىندا ”قىزىل فينانس مامانى“ گاۋ جيەچىڭنىڭ سالەم حاتى جۇرتتىڭ نازارىن ەرەكشە اۋداردى.
”بايچۋان بانكەسىندەگى 20 مىڭ يۋاننان استام قارىزىمدى ٴاردايىم ەسىمدە ساقتاپ ٴجۇرمىن، نەگىزگى اقشا مەن ٴوسىمى بۇگىنگە دەيىن 30 مىڭ يۋاننان اسقان بولۋ كەرەك. مەملەكەتتى جويىلۋ حاۋپىنەن قۇتقارعاندا عانا ۇلت ماڭگى ساقتالىپ تۇرا الادى، قارىز بەن ٴوسىمنىڭ ٴبىر تيىنىن دا كەمىتپەي، تولىعىمەن قايتارامىن“...
”وتاندى قۇتقارعاندا عانا وتباسىنا قارايلاسۋعا بولادى“ دەگەن سەنىمنەن جازباي، قوماقتى قارجىنى قولىنان وتكىزگەنىمەن، جەكە قارىزدى قايتارۋعا پەيىل بولىپ، پايداعا سالىنباي، جەكە مۇددەنى باستان ـ اياق توڭكەرىستىك كەلەلى جاعدايدان تومەن قويىپ، كوممۋنيستەردىڭ پاكتىك قاسيەتىن جانە دارقاندىعى مەن تۋراشىلدىعىن قاعاز بەتىندە ايگىلەدى.
”ارداگەر قۇربانداردان ۇيرەنىپ، قاجىرلىلىقپەن ناتيجە جاراتايىق.“ 1995 ـ جىلى 1 ـ ايدا سول كەزدە فۋجوۋ قالالىق پارتكومنىڭ شۋجيى بولىپ تۇرعان شي جينپيڭ جولداس «فۋجوۋ توڭكەرىستىك قۇرباندارىنىڭ قىسقاشا ٴومىر بايانى» اتتى كىتاپقا وسىلاي جازعان.
باستان ـ اياق تىڭعىلىقتى جۇرگىزگەندە ٴىس ساتسىزدىككە ۇشىرامايدى.
جاڭا داۋىردەگى جاڭا جورىقتا جۇڭگو كوممۋنيستەرى داندايسىماي، ۇشقالاقتىققا سالىنباي، جەكە قالعاندا دا تەجەمدى بولىپ، پارتيانى رەفورما رۋحىمەن جانە قاتاڭ ولشەممەن باسقارۋعا، جونگە سالۋعا تاباندى بولىپ، وزىنە ـ ٴوزى توڭكەرىس جاساۋعا باتىل بولۋ رۋحىمەن ٴوزىن سومداپ جانە شىڭداپ، پارتيانىڭ اقاۋسىز تۇلعاسىن شىرىتەتىن بارلىق ۆيرۋستاردى ۇزدىكسىز الاستاپ، پارتيانىڭ العاباسارلىعى مەن كىرشىكسىزدىگىن ماڭگى ساقتادى.
باتىلدىقپەن كۇرەس جۇرگىزىپ، شەبەرلىكپەن كۇرەس جۇرگىزىپ، حاۋىپ ـ قاتەردەن قورىقپاي ماڭگى كۇرەس جۇرگىزدى −
”وتتەگى تاپشى بولسا دا، رۋحتى كەمىتپەي، جاپا ـ ماشاقاتتى بولسا دا، جاپا تارتۋدان قورىقپاي، جەر تەڭىز دەڭگەيىنەن ەرەكشە بيىك بولسا دا، ورەنى ودان دا بيىك كوتەردى“.
2006 ـ جىلى 7 ـ ايدا چيڭحاي − شيزاڭ تەمىر جولىندا تۇتاس لەنيا بويىنشا پويەز قاتىنادى. قارلى القاپتىڭ اسپانى استىندا جارتى عاسىرعا جۋىق ايانباي كۇرەس جۇرگىزگەن جاڭا جۇڭگو قۇرىلىسشىلارى جان قيارلىقپەن تىرشىلىك شەگىنە ەرلىكپەن قادام تاستاپ، قات ـ قابات كەدەرگىلەردى تالقاندادى، قۇرىشتاي بەرىك قامال قۇرىشتاي بەرىك جىگەر، بولاتتاي بەرىك رۋح الدىندا داڭعىل جولعا اينالدى.
تاۋلار اسقار بولسا دا، ارمانى بار اسادى.
20 جىلدان كەيىنگى بۇگىنگى تاڭدا يارلۇڭزاڭبو وزەنىنىڭ تومەنگى اعارىنداعى سۋ ەلەكتر ينجەنەرياسىنىڭ شىمىلدىعى اشىلدى، جاڭا ۇرپاق جۇڭگو كوممۋنيستەرى ”اسپان جولى“ ادال رۋحىنا قۇرمەت ەتىپ، عىلىم ـ تەحنولوگيانىڭ بيىك شىڭىنا ەرلىكپەن شىعىپ، ەنەرگيانىڭ جاسىل، تومەن كومىر قىشقىل گازدى تيپ جاڭالاۋىن بار كۇشپەن ىلگەرىلەتىپ، دۇنيەنىڭ جوتاسىندا جاڭا كەرەمەتتەر جاراتتى.
”ٴبىز نۇرلى جولدى اشتىق، ۇزدىكسىز العا ىلگەرىلەۋىمىز كەرەك“. باس شۋجي شي جينپيڭ بۇكىل پارتيانى جىگەرلەندىردى.
شايقاس ٴالى اياقتاعان جوق، قامشى سالدىرماي العا تارتايىق.
يانجاۋ بايتاق دالاسىنداعى ايبىندى جەل تاۋ ـ وزەندەر اراسىندا كوركەم كورىنىس قالىپتاستىردى. وتكەندەگى قاھارمان قۇرباندار ۇلەس قوسىپ، قۇربان بولعان ىرىستى القاپتا ”بولاشاق قالا“ شيۇڭ ـ ان كۇننەن ـ كۇنگە كوركەيىپ كەلەدى.
2026 ـ جىلى 3 ـ ايدىڭ 23 ـ كۇنى ”15 ـ بەسجىلدىق“ باستالعان شەشۋشى تۇيىندە باس شۋجي شي جينپيڭ حىبەيدىڭ شيۇڭ ـ ان جاڭا رايونىنا بارىپ قىزمەت تەكسەرىپ، پارتيا مۇشەلەرىن، كادرلاردى دۇرىس ناتيجە كوزقاراسىن بەرىك ورناتىپ، ىشكەرىلەي امالياتتا ايگىلەپ، ”اتويلاپ الدا ٴجۇرىپ، ٴجىتى دە ورنىقتى قاداممەن ٴىس تىندىرىپ ناتيجە شىعارىپ، شيۇڭ ـ اننىڭ جارقىن بولاشاعىن بىرگە اشۋعا“ جەتەكتەدى.
شيبايپوداعى ”اتتانۋ“ بۇيرىعىنان شيۇڭ ـ ان جاڭا رايونىنداعى ”قۇرىلىس“ بۇيرىعىنا دەيىن، ”ەكى بولسىن“ ايبىندى ۇندەۋىنەن ”ٴۇش بولسىننىڭ“ سالتاناتپەن جاريالانۋىنا دەيىن ٴار ۇرپاق جۇڭگو كوممۋنيستەرى الدىڭعىلارىنىڭ ٴىزىن سوڭعىلارى باسىپ، قايسارلىقپەن شىنايى ىستەپ، ٴداۋىردىڭ قالاۋىنان شىعاتىن، حالىقتىڭ قالاۋىنان شىعاتىن، تاريحتىڭ قالاۋىنان شىعاتىن ناقتى ناتيجە جاراتۋعا بەل بايلادى.
1000 كيلومەتردەن استام شالعايدا باتىس سولتۇستىكتەگى بايىرعى قالا گانسۋدىڭ حۇينيڭىندە ”جۇڭگو جۇمىسشى ـ شارۋا قىزىل ارمياسىنىڭ 1 ـ، 2 ـ، 4 ـ باعىت ارميالارىنىڭ كەزدەسۋ ەسكەرتكىش مۇناراسى“ اسقاق بوي سوزىپ تۇر. ٴۇش مۇنارانىڭ اينالا قورشاعان ايبىندى بەينەسى 90 جىلدىڭ الدىنداعى تاريحتا قالعان وشپەس ەڭبەكتى بايانداپ، جۇڭگو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ تىڭ تىنىسىن ماڭگى ساقتاۋىنىڭ رۋحاني قۇپيا سيفرىن ايگىلەدى.
جاڭا ۇزاق جورىق جولىندا ٴالى دە كوپتەگەن باسىپ ٴوتۋ قاجەت ”قارلى تاۋلار“ مەن ”سازدىقتار“، ٴالى دە بويسۇندىرۋ قاجەت ”لوۋشانگۋاندار“، ”لازىكوۋلار“ الدىندا، باس شۋجي شي جينپيڭ بۇكىل پارتيانى زەيىن ـ زەردەنى شوعىرلاندىرىپ، كۇش ـ قۋاتتى ۇيىستىرىپ، اينىماس ماقساتپەن شايقاس جاساپ، قاجىرلى كۇرەس ارقىلى ىستەر دامۋىنىڭ جاڭا ٴورىسىن اشۋعا جەتەكشىلىك ەتتى −
”ٴبىز بەرىك مۇرات ـ سەنىمدى جانە قۋاتتى توڭكەرىس ەركىن ساقتاساق بولعانى، ٴسوز جوق، بارلىق بوگەتتەردەن اتتاپ ٴوتىپ، شىرعا دەگەندى، قورشاپ قۋالاۋ، توسقاۋىلداۋ دەگەندى، قۇرساۋلاۋ سىزىعى دەگەندى بارلىعىن تۇگەلدەي شاڭ قاپتىرا الاتىن بولامىز!“
تاۋ ـ وزەندەر نەتكەن كورىكتى، قاھارمانداردىڭ رۋحى ماڭگى وشپەيدى.
تاريح ولاردىڭ سەنىمىنىڭ ماڭگى وشپەيتىندىگىن، ىستەرىنىڭ ماڭگى جالعاساتىندىعىن دالەلدەدى ٴارى ۇزدىكسىز دالەلدەي بەرمەك!
اعا بۋىندار اشقان نۇرلى جول جۇڭحۋا ۇلتىنىڭ ۇلى گۇلدەنۋىنىڭ شۇعىلالى جاعاسىنا باستاۋدا. شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتى ٴجۇز ميلليونداعان حالىقتى ىنتىماقتاستىرىپ جانە باستاپ، ارشىندى قادام تاستاپ، اتويلاپ العا تارتۋدا.
(تىلشىلەر ديڭ شياۋشي، دۇڭ بوتيڭ، تاڭ جيانحۇي، حۋ لياۋران)
(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 4 ـ ايدىڭ 5 ـ كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)
