− باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ مەملەكەتتىك ەكى ٴماجىلىس كەزىندەگى ەكونوميكانىڭ سەرپىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى ماڭىزدى بايىمداۋلارىن ۇيرەنۋ، دايەكتىلەندىرۋ جونىندە جەلىلەس شولۋ (2)
□ شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ ٴتىلشىسى زوۋ دو ـ ۋي
سۇراپىل داۋىلدى، اساۋ تولقىندى سىرتقى ورتا جاعدايىندا ەسىك اشۋ فورماسىمەن كوپ نەگىزدى حالىقارالىق بازاردى كەڭەيتۋ − سوققىعا، سىن ـ سايىستارعا توتەپ بەرۋدىڭ ٴونىمدى ٴتاسىلى. بيىلعى مەملەكەتتىك ەكى ٴماجىلىس كەزىندە باس شۋجي شي جينپيڭ جياڭسۋ ۋاكىلدەر ۇيىرمەسىنىڭ باياندامانى قاراۋىنا قاتىناسقاندا جوعارى دەڭگەيدەگى سىرتقا ەسىك اشۋدى كەڭەيتىپ، الەمدىك بازاردى كەڭ كولەمدە اشىپ، حالىقارالىق اينالىمدى اناعۇرلىم ويداعىداي تۇتاستىرۋدى باسا دارىپتەدى.
وسى ماڭىزدى بايىمداۋ كۇردەلى دە قۇبىلمالى حالىقارالىق اۋقىمدى تياناق ەتىپ، ەلىمىزدىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى سىرتقا ەسىك اشۋدى ۇزدىكسىز تەرەڭدەتۋىنىڭ كۇشتى سيگنالىن تاراتىپ، سەلبەسىپ تەڭ يگىلىككە كەنەلەتىن ٴىرى ەلدىڭ جاۋاپكەرشىلىك ارقالاۋىن ايگىلەپ، ەل ٴىشى جانە حالىقارا سىندى قوس اينالىمدى ىركىلىسسىزدەندىرۋگە، ەلىمىزدىڭ باسەكەدەگى جاڭا باسىمدىعىن جەتىلدىرۋگە ٴتۇبىرلى بويسۇنۋ ولشەمىن ازىرلەدى.
”14 ـ بەسجىلدىققا“ قايىرىلا قاراساق، ٴبىر قىدىرۋ اناعۇرلىم بەلسەندى، ىرىقتى ەسىك اشۋ ستراتەگيالارى ەلىمىزدىڭ سىرتقا ەسىك اشۋ ىستەرىندە تاريحي تابىستارعا قول جەتكىزۋىن ىلگەرىلەتكەن −
5 جىلدان بەرى، ەلىمىزدىڭ زات ساۋداسىنىڭ يمپورت ـ ەكسپورت جالپى قۇنى ىلگەرىندى ـ كەيىندى 40 تريلليون يۋان جانە 45 تريلليون يۋان وتكەلدەن اسىپ، 2025 ـ جىلى 45 تريلليون 470 ميلليارد يۋانعا جەتىپ، 2020 ـ جىلداعىدان %41.1 ارتىپ، جىلىنا ورتا ەسەپپەن %7.1 ارتقان.
زات ساۋداسىنىڭ كولەمى ٴۇرتىس 9 جىل دۇنيە ٴجۇزى بويىنشا ٴبىرىنشى ورىندى ساقتاۋمەن بىرگە، 2025 ـ جىلى ەلىمىزدىڭ قىزمەت وتەۋ ساۋداسىنىڭ يمپورت ـ ەكسپورت جالپى سوماسى 8 تريلليون يۋاننان اسىپ، سايكەس مەزگىلدەگىدەن %7.4 ارتقان؛ شەتەل قارجىسىنان پايدالانۋ قۇرىلىمى ۇزدىكسىز ساپالىلانىپ، شەتەلگە قارجى قوسۋدىڭ ساقتالۋ مولشەرى ٴۇرتىس 9 جىل دۇنيە ٴجۇزى بويىنشا الدىڭعى 3 ورىندى ساقتاعان، 2025 ـ جىلى شەتەلگە تىكەلەي قوسىلعان قارجى 174 ميلليارد 380 ميلليون دوللار بولىپ، الدىڭعى جىلداعىدان %7.1 ارتقان.
جوعارى دەڭگەيدەگى سىرتقا ەسىك اشۋ اياق الىسىنىڭ تەزدەۋىنە ىلەسە، ەلىمىزدىڭ ”دوستار شەڭبەرىنىڭ“ سيىمدىلىعى ۇزدىكسىز كەڭەيىپ، دارەجەسى ۇزدىكسىز جوعارىلادى. ەڭ جاڭا حالىقارالىق ساندى مالىمەتتە كورسەتىلۋىنشە، ەلىمىز دۇنيە جۇزىندەگى 160تان استام مەملەكەت پەن ٴوڭىردىڭ باستى ساۋدا سەرىگىنە اينالعان، بۇل 2020 ـ جىلداعىدان 20دان استام ارتقان.
نازار اۋدارۋعا تاتيتىنى، بيىل الدىڭعى 2 ايدا امەريكامەن اراداعى يمپورت ـ ەكسپورت سايكەس مەزگىلدەگىدەن %16.9 تومەندەگەن جاعدايدا، ەلىمىزدىڭ امەريكادان باسقا جەرلەرمەن اراداعى يمپورت ـ ەكسپورتىندا ٴبىرشاما كۇشتى قوزعاۋشى كۇش جارىققا شىققان. مۇنىڭ ىشىندە ەۆروپا وداعىمەن، شىعىس وڭتۇستىك ازيا ەلدەرى وداعىمەن، افريكامەن، لاتىن امەريكاسىمەن يمپورت ـ ەكسپورتى جەكە ـ جەكە %19.9، %20.3، %34.2 جانە %19.7 ارتقان.
”15 ـ بەسجىلدىقتىڭ“ باستاما جىلى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق اينالىمىندا پارمەندى قادام تاستالدى، الايدا تاياۋ مەزگىلدەگى وڭىرلىك قاقتىعىستىڭ ىقپالى ۇزدىكسىز كورنەكتىلەنىپ، حالىقارالىق ەكونوميكا ـ ساۋدا ٴتارتىبى مەن الەمدىك ٴوندىرۋ ـ قامداۋ تىزبەگى سوققىعا ۇشىراپ، دۇنيە ٴجۇزى ەكونوميكاسىنىڭ ارتۋ بولاشاعىندا تاعى ايقىنسىزدىق ارتقاندىعىن كورە ٴبىلۋىمىز كەرەك.
بىرلەسكەن مەملەكەتتەر ۇيىمىنىڭ ساۋدا جانە دامۋ ٴماجىلىسى تاياۋدا جاريالاعان باعالاۋ مالىمەتىندە ورتا شىعىس قاقتىعىسى ەندىگارى ۋشىقپاعان جاعدايدا 2026 ـ جىلى دۇنيە جۇزىلىك تاۋار ساۋداسىنىڭ ارتۋ قارقىنى 2025 ـ جىلعى شامامەن %4.7تەن باياۋلاپ %1.5 − %2.5 بولىپ، دۇنيە ٴجۇزى ەكونوميكاسىنىڭ ارتۋ قارقىنى 2025 ـ جىلعى %2.9تەن %2.6كە تومەندەيتىندىگى مەجەلەندى.
تاريحي تاجىريبەلەر مىنانى قايتا ـ قايتا دالەلدەدى: جاھاندانۋ تەرىس اعىمعا تاپ بولعان سايىن، ەسىك اشۋ بەكىمىن سولعۇرلىم بەكەمدەپ، ەسىك اشۋ ارناسىن سولعۇرلىم كەڭەيتىپ، ەكونوميكانىڭ سەرپىمدىلىگىن ۇزدىكسىز كۇشەيتۋ كەرەك.
پارتيا 18 ـ قۇرىلتايىنان بەرى، باس شۋجي شي جينپيڭ تۇرلىشە ورىنداردا دۇنيە جۇزىنە جۇڭگونىڭ اشىق ەسىگىنىڭ بارعان سايىن ايقارا اشىلاتىندىعىن تالاي رەت جاريالادى: ”وتكەن 40 جىلدا جۇڭگو ەكونوميكاسىنىڭ دامۋى ەسىك اشۋ شارت ـ جاعدايىندا جۇزەگە اسقان، بولاشاقتا جۇڭگونىڭ ەكونوميكانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن جۇزەگە اسىرۋى دا، ٴسوز جوق، ەسىكتى اناعۇرلىم كەڭ اشۋ شارت ـ جاعدايىندا جۇرگىزىلەدى“، ”جۇڭگونىڭ سىرتقا ەسىك اشۋى جان ـ جاقتى، جالپى سالانى قامتيدى، قازىر جاپپاي ەسىك اشۋدىڭ جاڭا جاعدايىنىڭ قالىپتاسۋىن جەدەل ىلگەرىلەتۋدە“، ”جۇڭگونىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەسىك اشۋدى كەڭەيتۋ بەكىمى وزگەرمەيدى، دامۋ ورايىنان دۇنيە جۇزىمەن تەڭ يگىلىكتەنۋ بەكىمى وزگەرمەيدى“.
ساۋدا قورعامپازدىعى دۇنيە ٴجۇزى ەكونوميكاسىنىڭ قالپىنا كەلۋىنە حاۋىپ توندىرگەن جاعدايدا، تاۋار مەن فاكتوردىڭ جىلجىمالىلىق تيپتەگى ەسىك اشۋدان ەرەجە، ٴتۇزىم، باسقارۋ، ولشەم سياقتى تۇزىمدىك تيپتەگى ەسىك اشۋعا بۇرىلىس جاساۋدى ىلگەرىلەتۋ ەلىمىزدىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى ەسىك اشۋدى كەڭەيتۋىندەگى ماڭىزدى بەتالىسقا اينالدى.
جاساۋ كاسىبى سالاسىنداعى شەتەل قارجىسىنىڭ بازارعا كىرۋىنە رۇقسات ەتۋدى شەكتەۋ شارالارى جاپپاي ”اداقتالىپ“، ۇستەمە قۇندى تەلەگراف، بيولوگيالىق تەحنولوگيا سياقتى قىزمەت وتەۋ كاسىبى سالاسىنداعى ەسىك اشۋدى تۇيىندە سىناق ەتۋ تارتىپپەن ورىستەتىلدى؛ 22 ەركىن ساۋدا سىناق رايونى رەفورما جاساۋ، ەسىك اشۋ جالپىلىق سىناق تۇعىرىنىڭ رولىن ٴونىمدى ساۋلەلەندىرىپ، حالىقارالىق جوعارى ولشەمدى ەكونوميكا ـ ساۋدا ەرەجەسىمەن ىرىقتىلىقپەن ٴتۇيىلىستى؛ ەڭ وركەندەمەگەن ەلدەرگە، افريكاداعى ديپلوماتيالىق قارىم ـ قاتىناس ورناتقان ەلدەرگە %100 باجى تۇرىندەگى ونىمدەردەن كەدەن باجىسىن الماۋ مامىلەسىن بەردى؛ ۆيزا كەشىرىم ەتۋ ساياساتىن ساپالىلاندىرىپ، ”ەسىك اشىپ قوناق قابىلدادى“، قازىر ەلىمىز 29 مەملەكەتپەن جاپپاي ٴوزارا ۆيزا كەشىرىم ەتۋدى جۇزەگە اسىردى ٴارى 50 مەملەكەتكە ٴبىر تاراپتى ۆيزا كەشىرىم ەتۋدى اتقاردى، 2025 ـ جىلى شەكارادان ۆيزاسىز كىرگەن شەتەلدىكتەردىڭ سانى (رەت) سايكەس مەزگىلدەگىدەن %49.5 ارتتى.
ەركىن ساۋدا پورتى − الەمدىك ەسىك اشۋعا، سەلبەستىككە جەتەكشىلىك ەتەتىن، جاڭالىق اشا دامۋدى جەبەيتىن ماڭىزدى تۇعىر. 3 ـ ايدىڭ 27 ـ كۇنى حاينان ەركىن ساۋدا پورتىنىڭ تۇتاس ارالدا كەدەن جابىق كۇيدە جۇمىس جۇرگىزگەنىنە 100 كۇن بولدى. ساندى مالىمەتتە كورسەتىلۋىنشە، كەدەن جابىق كۇيدە جۇمىس جۇرگىزگەن 100 كۇننەن بەرى، حايناندا جاڭادان ارتقان تيجارات تۇلعاسى 85 مىڭ بولىپ، سايكەس مەزگىلدەگىدەن %40كە جۋىق ارتقان؛ كەدەن باجىسى الىنبايتىن تاۋارلار باجى ٴتۇرى سالىستىرماسى %21تەن %74كە جوعارىلاپ 6637 تۇرگە جەتىپ، «وڭىرلىك جاپپاي ەكونوميكالىق سەرىكتەستىك قارىم ـ قاتىناس كەلىسىمىنىڭ» (RCEP) باستالۋ دەڭگەيىنەن جوعارى بولعان... تۇزىمدىك ەسىك اشۋدى جەتەكشى ەتكەن حاينان ەسىك اشۋ، دامۋ بارىسىندا ىشكى ـ سىرتقى سايكەسۋدىڭ، قوس باعىتتا قۋات ۇستەۋدىڭ جاڭا سيمفونياسىن ورىندادى.
كەزەكتە ەلىمىز ەكونوميكاسى جوعارى قارقىنمەن ارتۋ كەزەڭىنەن جوعارى ساپالى دامۋ كەزەڭىنە بۇرىلىس جاسادى، جوعارى دەڭگەيدەگى سىرتقا ەسىك اشۋ قىزمەت وتەۋى ارقىلى جاڭا دامۋ ارناسىن قالىپتاستىرىپ قىزمەت وتەپ، ەل ىشىندەگى ٴىرى اينالىمنىڭ ىشكى قوزعاۋشى كۇشى مەن سەنىمدىلىگىن كۇشەيتۋ، حالىقارالىق اينالىمنىڭ ساپاسى مەن دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ دامۋدىڭ ىرىقتىلىق ۇقىعىن يگەرۋدەگى قاجەتتى شارا.
”15 ـ بەسجىلدىق“ جوبا باعدارلاماسىنىڭ ارناۋلى تاراۋىندا جوعارى دەڭگەيدەگى سىرتقا ەسىك اشۋدى كەڭەيتۋ جونىندە ورنالاستىرۋ جاسالىپ، ”اناعۇرلىم جوعارى دەڭگەيدەگى اشىق ەكونوميكالىق جاڭا ٴتۇزىلىس ورناتىپ، ’ٴبىر بەلدەۋ، ٴبىر جولدى‘ بىرگە قۇرۋدىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتىپ، حالىقارالىق اينالىمدى كەڭەيتۋ“ ايقىندالدى.
بيىلعى ۇكىمەت قىزمەتىنەن باياندامانىڭ ”جوعارى دەڭگەيدەگى سىرتقا ەسىك اشۋدى ونان ارى كەڭەيتۋ“ بولىگىندە ”شەكارا ارالىق قىزمەت وتەۋ ساۋداسىندا رۇقسات ەتىلمەيتىندەر ٴتىزىمىن ازايتۋ“، ”كاسىپورىنداردى الەمدىك بازاردىڭ ورنالاسىمىن ساپالىلاندىرۋعا جەتەكتەۋ“، ”شەتەل ساۋداگەرلەرىنىڭ قارجى قوسۋىن جەبەيتىن ٴتۇزىلىس ـ مەحانيزم رەفورماسىن تەرەڭدەتۋ“ سياقتى ناقتى ورنالاستىرۋلار العا قويىلىپ، سەلبەسىپ تەڭ يگىلىككە كەنەلۋدىڭ جاڭا جاعدايىن اشۋعا جاڭا قوزعالىس قۋاتى ۇستەلدى.
جىل باسىنان بەرى، جۇڭگو − شىعىس وڭتۇستىك ازيا ەلدەرى وداعى ەركىن ساۋدا رايونىنىڭ 3.0 نۇسقاسى تياناقتانىپ اتقارىلدى، ”جۇڭگوعا ەكسپورت ەتۋ“ جەلىلەس قيمىلدارىندا ٴتيىمدى ساياساتتار اتقارىلىپ، ەسىك اشۋ تۇعىرىنىڭ دارەجە دەڭگەيى جوعارىلاپ، ەسىك اشۋ تورابى كۇشەيتىلىپ قۇرىلدى، قىزمەت وتەۋ ساۋداسى كۇش سالا دامىتىلدى... جەر ـ جەر، تاراۋلار نىسانانى كوزدەپ، قايراتتى تاسقىنداتىپ، جۇڭگونىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى سىرتقا ەسىك اشۋىنىڭ شىت جاڭا كارتيناسىن بىرگە سالدى.
باس شۋجي شي جينپيڭ بىلاي دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن: ەسىك اشۋ زامانىمىزداعى جۇڭگونىڭ ايقىن بەلگىسىنە اينالدى. جۇڭگو سىرتقا ەسىك اشۋدى ۇزدىكسىز كەڭەيتىپ، ٴوزىن دامىتىپ قانا قويماي، دۇنيە جۇزىنە دە باقىت جاراتتى.
جۋىقتا دۇنيە جۇزىلىك ەڭ جوعارى دەڭگەيدەگى جارىس الاڭىندا حالىقارالىق ايگىلى ماركانىڭ مونوپوليالاۋىن تالقانداپ، اعا جۇلدەگەرلىكتى ٴساتتى جەڭىپ العاندىقتان، ەلىمىزدە وندىرىلگەن موتوتسيكل ماركاسى ”جاڭشۋە جيچى“ تەز ارادا جۇرت نازارىن اۋداردى. الەمدىك كاسىپ سالاسى باسەكەسى كۇن سايىن قيان ـ كەسكى بولىپ، ”القىمداعان“ تەحنولوگيالىق ماسەلەلەر دامۋعا تۇساۋ بولعان جاعدايدا، ”جاڭشۋە جيچىنىڭ“ امالياتى جاڭالىق اشۋ ارقىلى قورشاۋدى بۇزىپ شىعۋ ”ەسىكتى تارس جاۋىپ الىپ ماشينا جاساۋ“ ەمەس، قايتا باتىلدىقپەن مەملەكەت قاقپاسىنان شىعىپ، حالىقارالىق ولشەممەن ٴتۇيىلىسۋ، الەمدىك باسەكەگە ات سالىسۋ ارقىلى ىسىلعان تەحنولوگيانى شىڭداپ، كەلەلى قامال الۋدى جۇزەگە اسىرۋ ەكەندىگىن دالەلدەدى.
بۇگىنگى دۇنيە اشىق دۇنيە، جۇڭگونىڭ دامۋى، ٴسوز جوق، دۇنيە جۇزىنە بەت الۋى كەرەك. تاياۋ جىلداردان بەرى، جۇڭگونىڭ جاساندى زەردە، 5G، جاڭا ەنەرگيا سياقتى سالالارداعى جەدەل دامۋىن اشىق جاڭالىق اشۋ ورتاسىنان بولە قاراۋعا بولمايدى. دۇنيە جۇزىنە قۇشاق جايىپ، حالىقارا جانە ەل ٴىشى سىندى ەكى بازاردان، ەكى ٴتۇرلى بايلىقتان اناعۇرلىم ويداعىداي پايدالانعاندا عانا ەلىمىزدىڭ كاسىپ سالاسىنىڭ تيبىن جاڭالاپ دارەجەسىن جوعارىلاتۋدى جانە تەحنولوگيالىق دارەجەسىن جوعارىلاتۋدى جەدەلدەتىپ، قيان ـ كەسكى حالىقارالىق باسەكەدە ستراتەگيالىق ىرىقتىلىققا قول جەتكىزۋگە بولادى.
كوكتەمدە اتتانىپ، ارشىندى قاداممەن جاڭا ساپاردى باستادى. شي جينپيڭ جولداستى ۇيتقى ەتكەن پارتيا ورتالىق كوميتەتىنىڭ پارمەندى باسشىلىعىندا، الەمدى كوكەيدە ساقتاعان جۇڭگو، ايرىقشا اشىق جۇڭگو دامۋدىڭ جاڭا ورايىنان بىرگە يگىلىكتەنۋدى كوزدە ۇستاپ، دامۋدىڭ جاڭا جولىن ازىرلەدى، ٴسوز جوق، دۇنيە ٴجۇزى ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا اناعۇرلىم كوپ ورنىقتىلىق جانە وڭ ەنەرگيا ۇستەيدى.
(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 4 ـ ايدىڭ 5 ـ كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)
