−باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ مەملەكەتتىك ەكى ٴماجىلىس كەزىندەگى ەكونوميكانىڭ سەرپىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى ماڭىزدى بايىمداۋلارىن ۇيرەنۋ، دايەكتىلەندىرۋ جونىندە جەلىلەس شولۋ (3)
□ شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ ٴتىلشىسى \ ۋ يۇي
حاۋىپسىزدىك −دامۋدىڭ العى شارتى، دامۋ −حاۋىپسىزدىكتىڭ قامتاماسىزدىعى. حاۋىپسىزدىك قورعانىس شەبىن بەكەمدەپ، حاۋىپ ـ قاتەردەن ٴونىمدى ساقتانۋ جانە ونى جويۋ −ەكونوميكانىڭ سەرپىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ ىشكى تالابى جانە ماڭىزدى تىرەگى.
بيىلعى مەملەكەتتىك ەكى ٴماجىلىس كەزىندە باس شۋجي شي جينپيڭ جياڭسۋ ۋاكىلدەر ۇيىرمەسىنىڭ باياندامانى قاراۋىنا قاتىناسقاندا: تومەنگى شەكتە ويلاۋ ارقىلى ٴتۇرلى حاۋىپ ـ قاتەردەن ساقتانۋ كەرەك، ـ دەپ باسا دارىپتەدى. وسى ماڭىزدى بايىمداۋ ”15 ـ بەسجىلدىقتىڭ“ باستاما جىلىنداعى ستراتەگيالىق ورىندى تياناق ەتىپ، جاڭا حاۋىپسىزدىك ارناسى ارقىلى جاڭا دامۋ ارناسىن قامتاماسىزداندىرۋدا، سوتسياليستىك وسىزامانداندىرۋدى نەگىزىنەن جۇزەگە اسىرۋدا شەشۋشى ىلگەرىلەۋشىلىككە قول جەتكىزۋگە شىنايى كەپىلدىك ەتۋ جونىنەن كەلەلى جەتەكشىلىك رولعا يە.
”14 ـ بەسجىلدىققا“ قايىرىلا قاراساق، ەلىمىز دامۋ مەن حاۋىپسىزدىكتى ٴبىر تۇتاس جوسپارلاۋعا تاباندى بولىپ، قورا ـ جاي، جەرگىلىكتى قارىز، ورتا، شاعىن فينانس قۇرىلىمدارى سياقتى جاقتارداعى حاۋىپ ـ قاتەرلەردى ۇستىنەن وڭاۋ مەن تۇبىرىنەن وڭاۋعا بىردەي ٴمان بەرە وتىرىپ شەشىپ، استىق، ەنەرگيا، ينتەرنەت ـ ساندى مالىمەت سياقتى ٴتۇيىندى سالالاردىڭ حاۋىپسىزدىك قابىلەتى قۇرىلىسىن كۇشەيتىپ، ”قاراقۋ“، ”سۇرى ٴمۇيىزتۇمسىق“ سىندى ٴتۇرلى حاۋىپ ـ قاتەر مەن سىن ـ سايىسقا پارمەندى توتەپ بەرىپ، جۇيەلى حاۋىپ ـ قاتەر تۋىلماۋ تومەنگى شەگىن باتىل ساقتادى.
باس شۋجي شي جينپيڭ بىلاي دەپ اتاپ كورسەتتى: حاۋىپسىزدىك پەن دامۋ −ٴبىر دەنەدەگى قوس قانات، قوزعالتاتىن قوس دوڭعالاق. ول بىلاي دەپ باسا دارىپتەدى: ”تومەنگى شەكتى بەرىك ساقتاۋعا تاباندى بولىپ، ٴتۇيىندى سالالارداعى حاۋىپ ـ قاتەرلەردى بەلسەندى، ۇيلەسىمدى جويۋ كەرەك“، ”حاۋىپ ـ قاتەردەن ساقتانۋ جانە دامۋدى جەبەۋ ساياساتىنىڭ سايكەسۋىن كۇشەيتىپ، دامۋ سەرپىمدىلىگىن اناعۇرلىم ارتتىرۋ كەرەك“.
جوعارى دەڭگەيدەگى حاۋىپسىزدىك −دامۋدىڭ العى شارتى، جوعارى دەڭگەيدەگى حاۋىپسىزدىك بولماسا، جوعارى ساپالى دامۋ دا بولماق ەمەس.
508.9 كيلوگرام −2025 ـ جىلعى ەلىمىزدىڭ كىسى باسىنا تۋرا كەلەتىن استىق مولشەرى بولىپ، حالىقارا مويىنداعان 400 كيلوگرامدىق حاۋىپسىزدىك سىزىعىنان الدەقايدا اسىپ كەتتى. تاياۋ جىلداردان بەرى استىق سياقتى ماڭىزدى اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىمەن قامداۋ مول، بازار ورنىقتى، زاپاس قور جەتكىلىكتى بولىپ، ەكونوميكانىڭ تاعانىن ورنىقتىردى.
”استىعىڭ بولسا، كوڭىلىڭ توق بولادى“، ”جۇڭگولىقتار ٴوز اس كەسەسىن قاي ـ قاشان دا ٴوز قولىندا مىقتى ۇستاپ، ٴوز اس كەسەمىزگە نەگىزىنەن جۇڭگونىڭ استىعىن سالۋىمىز كەرەك“، ”جۇڭگو ٴوز كۇشىنە سۇيەنىپ ٴومىر ٴسۇرۋى، ٴوزىن ـ ٴوزى اسىراۋى كەرەك“، ”تاماق ماسەلەسىندە قيىن ـ قىستاۋ كۇيدە قالساق، وندا تىرپ ەتە المايمىز“... باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ استىق حاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىندەگى ماڭىزدى بايىمداۋلارى اسا قۇندى.
تۇقىم شارۋاشىلىعىن گۇلدەندىرۋ ارەكەتىن ىلگەرىلەتتى، استىقتان تۇراقتى ٴونىم الۋعا، مول ٴونىم الۋعا شىنايى كەپىلدىك ەتتى، ەگىستىك جەردى قورعاۋدى جانە گۇلدەندىرۋدى كۇشەيتتى... ”14 ـ بەسجىلدىقتان“ بەرى، ەلىمىز مەملەكەتتىڭ استىق حاۋىپسىزدىگى ستراتەگياسىن ىشكەرىلەي اتقارىپ، استىق ساقتاۋدا جەرگە سۇيەنۋدى، استىق ساقتاۋدا تەحنولوگياعا سۇيەنۋدى كۇشەيتىپ، استىق حاۋىپسىزدىگى نەگىزىن جان ـ جاقتى بەكەمدەپ، حالىق بۇقاراسىنىڭ تابىس سەزىمىن، باقىت سەزىمىن، حاۋىپسىزدىك سەزىمىن شىنايى كۇشەيتتى ٴارى جۇڭگو ەكونوميكاسىنىڭ سەرپىمدىلىگىن اناعۇرلىم جوعارىلاتىپ، سىرتقى ورتانىڭ ايقىنسىزدىعىنا توتەپ بەرۋگە بەرىك تىرەك ازىرلەدى.
استىق حاۋىپسىزدىگى ماڭىزدى مىندەتىن ورنىقتى ارقالاۋدان مەملەكەتتىڭ ەنەرگيا حاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە دەيىن، كاسىپ سالاسى تىزبەگىنىڭ، قامداۋ تىزبەگىنىڭ ورنىقتىلىعىنا، حاۋىپسىزدىگىنە شىنايى كەپىلدىك ەتۋدەن مەملەكەتتىڭ فينانس حاۋىپسىزدىگىن قورعاۋعا دەيىن... كۇردەلى دە قۇبىلمالى ىشكى ـ سىرتقى ورتا الدىندا، ەلىمىز جوعارى ساپالى دامۋعا ۇيلەسەتىن حاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىزداندىرۋ جۇيەسىن كۇش سالا قۇرىپ، ٴتۇيىندى سالالاردا جۇيەلى ساقتانۋ بارىسىن تومەنگى شەكتە ويلاۋمەن ساباقتاستىردى. بۇل ەكونوميكانىڭ ورنىقتى اينالىمىنىڭ حاۋىپسىزدىك نەگىزىن بەكەمدەۋمەن بىرگە، ەلىمىز ەكونوميكاسىنىڭ سىرتقى ورتانىڭ اسەرىنە توتەپ بەرۋدەگى سەرپىمدىلىگى مەن ومىرشەڭ كۇشىن كورنەكتى جوعارىلاتتى.
شىڭدالعان قابىلەت −سىن ـ سايىسقا توتەپ بەرۋدىڭ تەتىگى، ۇتىمدى شارا، ناقتى شارا بولماسا، حاۋىپ ـ قاتەر مەن سىن ـ سايىستاردى ٴونىمدى شەشۋ قيىنعا سوعادى.
2025 ـ جىلى 5 ـ ايدا ىشكى موڭعۇل اۋىل ـ قىستاق ساۋدا بانكەسى ماڭدايشالىق اسىپ قۇرىلىپ، 121 اۋىل ـ قىستاق سەنىمدى قارىز قۇرىلىمى مەن قىستاق ـ قالاشىق بانكەسىن ٴبىر جولدا بىرىكتىرىپ، بۇرىنعى جالاڭ قۇرىلىم ”شاعىن، بىتىراڭقى، ٴالسىز“ بولۋ ماسەلەسىن شەشىپ، حاۋىپ ـ قاتەرگە توتەپ بەرۋ جانە قىزمەت وتەۋ قابىلەتىن بارىنشا كۇشەيتتى.
”14 ـ بەسجىلدىق“ مەزگىلىندە كوپ جەردىڭ ورتا، شاعىن فينانس قۇرىلىمدارى رەفورماسىنىڭ تيبىن جاڭالاۋ جەدەل ىلگەرىلەدى، مۇنىڭ استارىندا ٴتۇيىندى وڭىرلەردىڭ ”ٴبىر ولكەگە ٴبىر شارا“ قولدانۋ سىندى رەفورما ارقىلى حاۋىپ ـ قاتەردەن ارىلتۋ جوباسىن قالىپتاستىرىپ، بىرىكتىرىپ قايتا قۇرۋ، جەلىدە قالپىنا كەلتىرۋ، بازاردان شەگىنىپ شىعۋ سياقتى كوپ ٴتۇرلى ٴتاسىلدى جان ـ جاقتى قولدانىپ، ورنىقتى ىلگەرىلەتكەندىگى جاتىر.
فينانس حاۋىپ ـ قاتەرىنەن ساقتانۋ جانە ونى جويۋ جاعىندا، باس شۋجي شي جينپيڭ تالاي رەت ماڭىزدى نۇسقاۋ بەرىپ، فينانستى باقىلاۋ ـ باسقارۋدا ”تەگەۋرىندىلىك كورسەتىپ“، ونىمدىلىگىن شىن مانىندە جوعارىلاتۋدى تاپسىردى؛ جاۋاپكەرلىكتى ناقتىلاندىرىپ، ”كىمنىڭ مىندەتى بولسا سول جاۋاپتى بولۋدى“ باسا دارىپتەدى؛ ”اۋرۋعا شالدىعۋدان بۇرىن ساقتانىپ، تۋ باستان يگەرىپ“، حاۋىپ ـ قاتەردى ەرتە تانۋدى، ەرتە ساقتاندىرۋدى، ەرتە بايقاۋدى، ەرتە ٴبىر جاقتى ەتۋدى تالاپ ەتتى...
بەرتىنگى جىلدارى فينانس باسقارۋ تاراۋلارى ”كەلەلى جاعدايدى ورنىقتىرۋ، ٴبىر تۇتاس جوسپارلاپ سايكەستىرۋ، تۇرلەر بويىنشا شارا قولدانۋ، دالمە ـ ٴدال جويۋ“ سىندى باعىتتى جەتەكشى ەتىپ، ۇقىق پەن جاۋاپكەرشىلىك، تەز بولۋ مەن ورنىقتى بولۋ، ساقتانۋ مەن جويۋ سىندى 3 جۇپ قاتىناستى قۇلشىنا يگەرىپ، ٴتۇيىندى سالالارداعى حاۋىپ ـ قاتەردىڭ ۇزدىكسىز باسەڭدەۋىن ىلگەرىلەتتى.
2025 ـ جىلدىڭ اياعىندا قارجى قۇراۋ تۇعىرىنىڭ سانى مەن قارىز كولەمى 2023 ـ جىلدىڭ باسىنداعىدان ورتاشا ەسەپپەن %70تەن استام تومەندەدى؛ قاتەرى جوعارى ورتا، شاعىن فينانس قۇرىلىمدارىنىڭ سانى ەڭ جوعارى شەككە قاراعاندا تەڭ جارتىسىنداي تومەندەدى؛ قورا ـ جاي فينانسىن ماكرولىق جاقتان بايىپتى باسقارۋ ۇزدىكسىز كەمەلدەنىپ، ”تاپسىرۋعا كەپىلدىك ەتىلگەن ٴۇي“ مىندەتى جاپپاي ورىندالدى...
ٴتۇيىندى سالالارداعى حاۋىپ ـ قاتەر ۇزدىكسىز باسەڭدەپ، جالپى جاقتان مەڭگەرىلىپ، فينانس جۇيەسى ورنىقتى اينالىمعا ٴتۇسىپ، ەكونوميكانىڭ جوعارى ساپالى دامۋىنا پارمەندى تىرەك ازىرلەپ، ەكونوميكانىڭ حاۋىپ ـ قاتەرگە توتەپ بەرۋ قابىلەتى مەن ىشكى سەرپىمدىلىگىن ٴونىمدى ارتتىردى.
تومەنگى شەكتە ويلاۋعا تاباندى بولۋ −ماڭىزدى يدەيالىق ٴادىس جانە قىزمەت ٴادىسى، كورەگەندىكپەن تۇجىرىم جاسالماسا، ستراتەگيالىق ىرىقتىلىقتى يگەرۋ قيىنعا سوعادى.
كەزەكتە دۇنيە جۇزىندە 100 جىلدىق وزگەرىس جەدەل قۇبىلىپ، حالىقارالىق جاعدايدا وزگەرىس پەن بىلىقپالىق قاباتتاستى. دۇنيە ٴجۇزى ەكونوميكاسىنىڭ قوزعاۋشى قۋاتى السىرەپ، كوپ جاقتىلىق، ەركىن ساۋدا اۋىر ىقپالعا ۇشىرادى. ەل ٴىشى ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ مەن تيپ جاڭالاۋ بارىسىندا ٴدوپ كەلىپ وتىرعان كونە ماسەلەلەر، تىڭ سىن ـ سايىستار ٴالى دە از ەمەس.
حالىقارالىق اۋمالى ـ توكپەلى جاعداي مەن ٴتۇرلى حاۋىپ ـ قاتەر، سىن ـ سايىس الدىندا وزگەرىستى دۇرىس تانىپ، وزگەرىسكە عىلمي توتەپ بەرىپ، وزگەرىسكە ىرىقتىلىقپەن ۇمتىلىپ، زەيىن ـ زەردەمىزدى شوعىرلاندىرا وتىرىپ ٴوز ٴىسىمىزدى ويداعىداي ىستەپ، ٴوز ناقتى قۋاتىمىز بەن دامۋ ساپامىزدى جوعارىلاتۋىمىز كەرەك، بۇل ”15 ـ بەسجىلدىقتا“ جاقسى باستاما اشۋعا، جاقسى قادام تاستاۋعا شىنايى كەپىلدىك ەتۋدىڭ شەشۋشى تياناعى بولماق.
امانشىلىقتا جامانشىلىقتىڭ بولارىن ويلاۋ، تىنىش ورتادا دا تۋىلۋ مۇمكىندىگى بار حاۋىپ ـ قاتەرلەردى ويلاي ٴبىلۋ كەرەك. باس شۋجي شي جينپيڭ بىلاي دەپ ىشكەرىلەي اتاپ كورسەتتى: ٴبىز، ٴسوز جوق، تاۋقىمەت تانىمىن كۇشەيتىپ، تومەنگى شەكتە ويلاۋعا تاباندى بولىپ، زەينەتتى كۇندە بەينەتتى كۇننىڭ بولارىن ويلاپ، كۇن ىلگەرى قامدانىپ، اساۋ تولقىنداردىڭ، ٴتىپتى، داۋىلدى تولقىنداردىڭ اۋىر سىناعىنان وتۋگە دايىن تۇرۋىمىز كەرەك.
پارتيا 20 ـ كەزەكتى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ٴتورتىنشى جالپى ٴماجىلىسى ”دامۋ مەن حاۋىپسىزدىكتى ٴبىر تۇتاس جوسپارلاۋعا تاباندى بولۋدى“ ”15 ـ بەسجىلدىق“ مەزگىلىندەگى ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋدا، ٴسوزسىز، بويسۇنۋعا ٴتيىستى پرينسيپتەردىڭ ٴبىرى دەپ ايقىندادى، ورتالىقتىڭ ەكونوميكالىق قىزمەت ماجىلىسىندە ەكى ”اناعۇرلىم ويداعىداي ٴبىر تۇتاس جوسپارلاۋ“ ايقىن تالابى ورتاعا قويىلدى.
دامۋ −ەلىمىزدەگى بارلىق ماسەلەنى شەشۋدىڭ نەگىزى جانە تەتىگى. ەكونوميكانىڭ سەرپىمدىلىگىن ارتتىرۋ −ٴارى جوعارى ساپالى دامۋدى ىلگەرىلەتۋدىڭ بەرىك تىرەگى، ٴارى سىرتقى ورتا حاۋىپ ـ قاتەرى مەن سىن ـ سايىستارعا توتەپ بەرۋدىڭ بەرىك قالتقىسى.
مەملەكەتتىك ٴبىر تۇتاس ۇلكەن بازار قۇرىلىسىن ىشكەرىلەي ىلگەرىلەتۋ، كاسىپ سالاسى تىزبەگىن دەربەس مەڭگەرۋ دەڭگەيىن جوعارىلاتۋ، قورا ـ جايدىڭ جوعارى ساپالى دامۋىن ىلگەرىلەتۋ، جوعارى دەڭگەيدە سىرتقا ەسىك اشۋدى كەڭەيتۋ، مەملەكەتتىڭ حاۋىپسىزدىك جۇيەسى مەن قابىلەت قۇرىلىسىن كۇشەيتۋ... ”15 ـ بەسجىلدىق“ جوبا باعدارلاماسىندا ٴبىر قىدىرۋ ورنالاستىرۋلار ايقىندالدى، ىشكى قۋاتتى شىڭداۋدى، ٴوزىن كۇشەيتۋدى تياناق ەتىپ، مەملەكەت حاۋىپسىزدىگىن ەكونوميكالىق، قوعامدىق دامۋمەن بىرگە جوبالاپ، بىرگە ورنالاستىرىپ، جوعارى ساپالى دامۋ مەن جوعارى دەڭگەيدەگى حاۋىپسىزدىكتىڭ ٴتيىمدى ىقپالداستىعىن قۇلشىنا جۇزەگە اسىرۋ كەرەك.
دامۋ سىندى وسى ”ماڭداي الدى مىندەتتى“ ويداعىداي يگەرۋمەن بىرگە، حاۋىپسىزدىك سىندى وسى ”ماڭداي الدى ٴىرى ٴىستى“ دە ويداعىداي ىستەگەندە عانا سىرتقى ورتانىڭ داۋىلدى تولقىندارىنا توتەپ بەرۋ قابىلەتىن كۇشەيتىپ، جوعارى ساپالى دامۋدىڭ حاۋىپسىزدىك نەگىزىن بەكەمدەپ، جۇڭگو اتتى الىپ كەمەنىڭ تولقىن جارا العا ىلگەرىلەپ، ورنىقتى ٴجۇرىپ الىسقا جەتۋىن ىلگەرىلەتۋگە بولادى.
داعدارىستان وراي تۋدىرىپ، وزگەرىستەن جاڭا جاعداي اشۋ كەرەك.
جاڭا ٴداۋىردىڭ ايبىندى جورىعىندا ”15 ـ بەسجىلدىقتىڭ“ شىمىلدىعى اشىلدى. بۇرىن بولىپ كورمەگەن وراي مەن سىن ـ سايىستار الدىندا، ٴبىز باس شۋجي شي جينپيڭنىڭ ماڭىزدى بايىمداۋلارىنىڭ رۋحىن جەتەكشى ەتىپ، تومەنگى شەك وي جەلىسىن بىرگە قالىپتاستىرىپ، ەكونوميكا سەرپىمدىلىگىنىڭ نەگىزىن بەكەمدەپ، جوعارى ساپالى دامۋ مەن جوعارى دەڭگەيدەگى حاۋىپسىزدىكتى اناعۇرلىم ويداعىداي ٴبىر تۇتاس جوسپارلاپ، ەكونوميكالىق دامۋداعى جاڭا ماسەلەلەردى ۇزدىكسىز شەشىپ، جوعارى ساپالى دامۋدىڭ جاڭا جاعدايىن اشىپ، جۇڭگو ۇلگىسىندەگى وسىزامانداندىرۋدىڭ جاڭا تاراۋىن قۇلشىنا جازۋىمىز كەرەك.
(شينحۋا اگەنتتىگىنىڭ 4 ـ ايدىڭ 6 ـ كۇنى بەيجيڭنەن بەرگەن حابارى)
